Табиғат философиясының тарихы мен дамуы

Кіріспе

Табиғат философиясы немесе табиғатты зерттеу (латынша philosophia naturalis) – физиканың, яғни табиғат пен физикалық әлемнің философиялық зерттеуі. Бұл ғылымның қалыптасуына дейін басым болған. Ежелгі заманнан (кем дегенде Аристотельден бастап) 19 ғасырға дейін табиғат философиясы физиканы зерттеудің жалпы атауы болды, бұл кең ұғымға ботаника, зоология, антропология және химия, сондай-ақ қазір физика деп атайтын салалар кірді. Ғылым түсінігі 19 ғасырда қазіргі формасын алды, ғылым ішінде астрономия, биология және физика сияқты түрлі пәндер пайда болды. Ғылымға арналған институттар мен қоғамдар құрылды. Исаак Ньютонның «Философиялық принциптер» (1687) кітабы 17 ғасырда «табиғат философиясы» терминінің қолданылуын көрсетеді. 19 ғасырда да қазіргі физиканың көп бөлігін анықтауға көмектескен еңбек «Табиғат философиясы туралы трактат» (1867) деп аталды. Немец дәстүрінде Naturphilosophie (табиғат философиясы) 18-19 ғасырларда табиғат пен рухтың болжамды бірлігіне қол жеткізуге жасалған тытыру ретінде сақталды, ол схоластикалық дәстүрді жобалап, Аристотельдік метафизиканы және догматик шіркеушілердің пікірлерін Канттық рационализммен алмастырды. Гёте, Гегель және Шеллинг сияқты неміс философиясының көрнекті өкілдері осы қозғалыспен байланысты. Naturphilosophie романтизммен және табиғат әлемін алып организм ретінде қарастыратын көзқараспен байланысты болды, бұл Джон Локк және басқалар сияқты әлемді машина ретінде қарастыратын механикалық философияға қарсы болды.

Ежелгі Грецияда

Ертедегі грек философтары қозғалыс пен ғаламды зерттеген. Гесиод сияқты тұлғалар табиғи әлемді құдайлардың ұрпағы деп қарастырған, ал Левкипп пен Демокрит сияқты басқалары әлемді өмірсіз атомдардың құйындағындағы қозғалысы деп қарастырған. Анаксимандр күн мен ай тұтылуының аспан отының сақиналарындағы тесіктерден болатынын айтқан. Гераклит аспан денелері ыдыстардағы оттан жасалғанына сенді. Ол тұтылудың ыдыс Жерден бұрылғанда болатынын ойлады. Анаксименнің негізгі элемент – ауа екенін және оны өңдеу арқылы оның тығыздығын өзгертіп, от, су, топырақ және тастар жасауға болатыны айтылады. Эмпедокл әлемді құрайтын элементтерді – от, ауа, жер және суді – барлық нәрсенің тамыры деп атады. Парменид барлық өзгерістің логикалық жағынан мүмкін емес екенін дәлелдеді. Ол ешбір нәрсе жоқтан пайда бола алмайтынын мысалға келтірді. Платон әлемнің бір кездегі құдай шебердің идеясының толық емес көшірмесі екенін айтты. Ол сондай-ақ, нақты білудің жалғыз жолы – ақыл мен логика арқылы екенін, ал заттың өзін зерттеудің орнына, өзгермелі материяны зерттеу де пайдалы екенін сенді.

Ерте заманауи кезеңдегі табиғи философия

Ғылыми әдістің ежелгі үлгілері бар, ал Галилей қазіргі заманғы ғалымдардың ерекшелігі болып табылатын табиғатты математикалық түсінудің үлгісін көрсетеді. Галилей массасына қарамастан құлайтын заттардың ортасы бірдей болған жағдайда, құлау жылдамдығы бірдей болады деп ұсынды. 19-ғасырдағы дәстүрлі табиғи философиядан бөлек ғылыми кәсіпкерліктің айырмашылығының тамыры алдыңғы ғасырларда жатыр. Табиғатты зерттеуге "сұранышталған" және практикалық тәсілдер туралы ұсыныстар Франсис Бэконның айқын көзқарастары оның байсалды Бэкон әдісін танымал етуге көп септігін тигізді. Бэкондық әдіс Томас Браунның "Pseudodoxia Epidemica" энциклопедиясында (1646–1672) қолданылады, ол табиғатты эмпирикалық зерттеу арқылы кең таралған жаңылыстардың кең ауқымын жоққа шығарады. 17-ғасырдың аяғындағы табиғат философы Роберт Бойль физика мен метафизика арасындағы айырмашылық туралы "Жалпы қабылданған Табиғат түсінігіне еркін сауалнама" деп аталатын, сондай-ақ "Күдікпен қаралатын Химиягер" деп аталатын, қазіргі химия ғылымы аталған (алхимияның алғашқы ғылыми зерттеулерінен ерекшеленетін) еңбек жазды. Бұл табиғи философиялық еңбектер Еуропа университеттерінде оқытылған ортағасырлық схоластикадан ауытқудың өкілі болып табылады және көптеген жолдармен қазіргі заманғы мағынада тәжірибеде қолданылатын ғылымға әкелетін дамуды болжайды. Бэкон айтқандай, "оның" құпияларын (ғылыми эксперименттер) ашу үшін "табиғатты сынау", негізінен тарихи, тіпті анекдотикалық, эмпирикалық құбылыстарды бақылауға ғана сүйенуден гөрі, қазіргі заманғы ғылымның айқындаушы сипаты ретінде қарастырылатын болады, егер оның сәттілігінің кілті болмаса. Бойльдің өмірбаянын жазғандар оның заманауи химияның негізін қалағанын атап өткенде, оның теория, практика және ілім бойынша схоластикалық ғылымдарға қаншалықты берік ұмтылып жүргенін елемеді. Алайда ол практикалық зерттеулер туралы байқаулық деректерді мұқият жазды, содан кейін бұл тәжірибені ғана емес, оның жариялануын да, сәтті және сәтсіз эксперименттер үшін де, жеке талаптарды қайталау арқылы растау үшін қолдады. Кейде біз табиғат сөзін табиғаттың авторы үшін қолданамыз, оны мектеп оқушылары өте қатал түрде natura naturans деп атайды, мысалы, табиғат адамды ішінара денелі, ішінара материалдық емес етті деу. Кейде біз табиғатты ішкі қозғалыс принципі деп қабылдаймыз, мысалы, біз ауада құлаған тасты табиғаттың өзі жердің ортасына қарай алып кетеді де, керісінше, от немесе жалын көкке қарай табиғи түрде жоғары қозғалады дедік. Кейде біз табиғат арқылы белгілі бір нәрсенің қалыптасқан бағытын түсінеміз, мысалы, табиғат түнді күнді жалғастырады десек, табиғат адамның өмір сүруіне қажетті тыныс алуды жасады. Кейде біз табиғатты денеге, әсіресе тірі денеге тиесілі күштердің жиынтығы деп қабылдаймыз, мысалы дәрігерлер табиғаттың күшті немесе әлсіз немесе сарқылып кеткенін немесе табиғаттың өзіне қалдырылған ауруларда емді өзі жасайды деп айтқан кезде. Кейде біз табиғатты ғалам деп қабылдаймыз немесе Құдайдың денелік істері жүйесі деп, мысалы, феникс немесе химера туралы айтылғандай, табиғатта, яғни әлемде мұндай нәрсе жоқ. Кейде, көбінесе, біз табиғатпен жартылай құдай немесе басқа да таңғажайып жанды білдірдік, мысалы, бұл баяндама табиғат туралы түсінікті қарастырады. Роберт Бойль. Табиғат туралы түсінікті ерінбей зерттеу.

The scientific method has ancient precedents, and Galileo exemplifies a mathematical understanding of nature, which is a hallmark of modern natural scientists. Galileo proposed that objects falling regardless of their mass would fall at the same rate, as long as the medium they fall in is identical. The 19th century distinction of a scientific enterprise apart from traditional natural philosophy has its roots in prior centuries. Proposals for a more "inquisitive" and practical approach to the study of nature are notable in Francis Bacon, whose ardent convictions did much to popularize his insightful Baconian method. The Baconian method is employed throughout Thomas Browne's encyclopaedia Pseudodoxia Epidemica (1646–1672), which debunks a wide range of common fallacies through empirical investigation of nature. The late 17th century natural philosopher Robert Boyle wrote a seminal work on the distinction between physics and metaphysics called, A Free Enquiry into the Vulgarly Received Notion of Nature, as well as The Skeptical Chymist, after which the modern science of chemistry is named, (as distinct from proto scientific studies of alchemy). These works of natural philosophy are representative of a departure from the medieval scholasticism taught in European universities, and anticipate in many ways, the developments that would lead to science as practiced in the modern sense. As Bacon would say, "vexing nature" to reveal "her" secrets (scientific experimentation), rather than a mere reliance on largely historical, even anecdotal, observations of empirical phenomena, would come to be regarded as a defining characteristic of modern science, if not the very key to its success. Boyle's biographers, in their emphasis that he laid the foundations of modern chemistry, neglect how steadily he clung to the scholastic sciences in theory, practice and doctrine. However, he meticulously recorded observational detail on practical research, and subsequently advocated not only this practice, but its publication, both for successful and unsuccessful experiments, so as to validate individual claims by replication. For sometimes we use the word nature for that Author of nature whom the schoolmen, harshly enough, call natura naturans, as when it is said that nature hath made man partly corporeal and partly immaterial. Sometimes we mean by the nature of a thing the essence, or that which the schoolmen scruple not to call the quiddity of a thing, namely, the attribute or attributes on whose score it is what it is, whether the thing be corporeal or not, as when we attempt to define the nature of an angel, or of a triangle, or of a fluid body, as such. Sometimes we take nature for an internal principle of motion, as when we say that a stone let fall in the air is by nature carried towards the centre of the earth, and, on the contrary, that fire or flame does naturally move upwards toward heaven. Sometimes we understand by nature the established course of things, as when we say that nature makes the night succeed the day, nature hath made respiration necessary to the life of men. Sometimes we take nature for an aggregate of powers belonging to a body, especially a living one, as when physicians say that nature is strong or weak or spent, or that in such or such diseases nature left to herself will do the cure. Sometimes we take nature for the universe, or system of the corporeal works of God, as when it is said of a phoenix, or a chimera, that there is no such thing in nature, i. e. in the world. And sometimes too, and that most commonly, we would express by nature a semi deity or other strange kind of being, such as this discourse examines the notion of.|Robert Boyle|A Free Enquiry into the Vulgarly Received Notion of Nature

17-ғасырдың соңы немесе 18-ғасырдың басындағы табиғат философтары кейде қорлаумен "жобалаушылар" деп сипатталды. Жобалаушы – адамдарды өзінің өнертабысына инвестиция салуға шақырған кәсіпкер, бірақ карикатураға сәйкес оған сенуге болмайды, өйткені оның құрылғысы практикалық емес. Джонатан Свифт өзінің "Гуливердің саяхаттары" романында Корольдік қоғамның табиғи философтарын "жобалаушылардың академиясы" деп сатиралық сипаттады. Ғылым тарихшылары табиғи философтар мен жобалаушылар деп аталатын адамдар кейде өздерінің әдістері мен мақсаттарында бір-біріне сәйкес келетінін айтады.

Ғылым мен табиғат философиясындағы қазіргі жұмысы

20 ғасырдың ортасында Эрнст Майрдың табиғаттың телеологиясы жөніндегі талқылаулары бұрын Аристотель (соңғы себептер туралы) және Кант (рефлексивті сот туралы) қарастырған мәселелерді көтерді. Әсіресе 20 ғасырдың ортасынан бері Еуропадағы дағдарыс кезінде, кейбір ойшылдар табиғатқа тар позитивистік көзқарасқа қарағанда, олар жасырын, зерттелмеген философияға сүйенетін, кең философиялық тұрғыдан қараудың маңыздылығын айтты. Бір ой желісі, әсіресе Томас Аквинский дамытқан Аристотель дәстүрінен туындайды. Тағы бір желі Эдмунд Гуссерлден, әсіресе "Еуропа ғылымдарының дағдарысы" еңбегінде айтылғандай. Оның шәкірттері, Джейкоб Клейн және Ханс Йонас оның идеяларын одан әрі дамытты. Соңғысы, бірақ кем емес, Альфред Норт Уайтхедтің еңбектерінен шабыттанған процесс философиясы. Қазіргі ғалымдардың арасында Брайан Дэвид Эллис, Нэнси Картрайт, Дэвид Одерберг және Джон Дюпре – табиғи әлемге көбірек ашық көзқарас ұстанатын көрнекті ойшылдардың қатарында. Эллис (2002) «Жаңа Эссенциализмнің» пайда болуын байқады. Дэвид Одерберг (2007) өзін эссенциалисттер деп санайтын басқа философтармен, оның ішінде Эллиспен де келіспейді. Ол томистік аристотельдік дәстүрді, қазіргі заманғы тәжірибелік әдістің қарапайым нысанына айналдыру әрекеттерінен қайта жаңғыртады және қорғайды. «Табиғи философияны мақтау: Ой және өмір үшін революция» (2017) еңбегінде Николас Максвелл философияны реформалау және ғылым мен философияны біріктіріп, табиғи философияның заманауи нұсқасын жасау қажеттігін айтады.