Кіріспе
Кейбір протестант христиандары арасында еврейлердің Киелі жерге қайта оралуы керек деген сенім бар. Христиандық сионизм – христиандық контексте еврей халқының Киелі жерге қайта оралуын жақтаған саяси және діни идеология. Сонымен қатар, 1948 жылы Израиль мемлекетінің құрылуы Ескі өсиет арқылы жеткен Киелі кітап болжамдарына сәйкес келді деп санайды: Левант аймағында еврей билігін қайта орнату – эсхатологиялық «Израильдің жиналуы» – Иса Мәсіхтің екінші келуінің алғы шарты. Христиандардың еврейлерді қайта жаңғыртуды қолдауы протестанттық реформациядан кейін күшейді және 17 ғасырғы ағылшын пуританизміне қатысты. Қазіргі ізраилдық тарихшы Анита Шапира Англияның сионистік евангелист протестанттарының 1840 жылдар шамасында «бұл идеяны еврей айналымдарына жеткізгенін» айтады, ал 19 ғасырдың басында еврей ұлтшылдығы британдық еврейлер тарапынан көбінесе жаушылыққа ұшырады. Христиандық сионистік идеялар Реформациядан бері протестант христиандары арасында кең таралған. Израиль жеріне еврейлердің көптеп оралуын қолдай отырып, христиандық сионизм оралғандардың иудаизмді қабылдамауға және Киелі кітап болжамдарын орындау құралы ретінде христиандықты қабылдауға ынталандыру керектігін де айтады. Сауалнамалар мен академиялық зерттеулер Израиль мемлекетін қолдауға және еврейлерді уағыздауға бірдей атсалысқан евангелист протестанттардың ниеттеріне еврейлер тарапынан кең таралған сенімсіздік байқалатынын көрсетті.
Christian Zionism is a political and religious ideology that, in a Christian context, espouses the return of the Jewish people to the Holy Land. Likewise, it holds that the founding of the State of Israel in 1948 was in accordance with biblical prophecies transmitted through the Old Testament: that the re establishment of Jewish sovereignty in the Levant—the eschatological "Gathering of Israel"—is a prerequisite for the Second Coming of Jesus Christ. Advocacy on the part of Christians for a Jewish restoration grew after the Protestant Reformation, and is rooted in 17th century English Puritanism. Contemporary Israeli historian Anita Shapira suggests that England's Zionist Evangelical Protestants "passed this notion on to Jewish circles" around the 1840s, while Jewish nationalism in the early 19th century was largely met with hostility from British Jews. Christian pro Zionist ideals have generally been common among Protestant Christians since the Reformation. While supporting a mass Jewish return to the Land of Israel, Christian Zionism asserts a parallel idea that the returnees ought to be encouraged to reject Judaism and adopt Christianity as a means of fulfilling biblical prophecies. Polling and academic research have suggested a trend of widespread distrust among Jews towards the motives of Evangelical Protestants, which have been promoting support for the State of Israel and evangelizing the Jews at the same time.
Кальвинистік мыңжылдықта пайда болған
Палестинаны яһудилердің ұлттық отаны ретінде қайта жаңғырту туралы ұсыныс алғаш рет 1580 жылдары, протестанттық реформациядан кейін өздерін христиан деп жариялаған топтардың арасында естілді. Протестанттық лидерлердің алғашқы толқыны, оның ішінде Мартин Лютер мен Джон Кальвин, еврейлердің Палестинаға оралуына (христиандыққа өткеніне немесе басқаша) қатысты ешқандай ерекше эсхатологиялық көзқарастарды айтқан жоқ. Бұған қоса, радикалды протестанттар арасында белгілі бір мәдени еврейлікке бет бұру байқалды, себебі олар әулиелерге табынуды бейкүнәлік деп есептеді және Ескі өсиеттегі Пайғамбарларға көбірек назар аударды, балаларына Еремия, Захария, Даниял, Самсон сияқты есімдер қойды. Англияның Эдуард VI Тюдор әулетінен шыққан бала монарх болғанымен, де-факто кальвинистік бағытты ұстанған регенттік билік жүргізді. Бұл Мартин Бусер мен Питер Мартир Вермигли сияқты континенттік протестанттарға Кембридж және Оксфорд университеттерінде оқытуға мүмкіндік берді. Англия монархиясы мен Англикан шіркеуі бекіткен алғашқы Библия аудармаларына Ұлы Библия және Епископтар Библиясы кірді. Алайда, бірқатар ағылшын пуритандары мен төменгі Шотландиялық пресвитериандар бұларды (эпископализммен және "княздардың протестантизмімен" бірге) жалпы алғанда тым "римдік" деп қарады. Осыған жауап ретінде, бұл пуритандар мен пресвитериандардың көпшілігі 1560 жылдары Кальвиннің ізбасары Теодор Беза басшылығымен Женевада біраз уақыт өткізді және Женева Библиясы деп аталатын Библияның аудармасын жасады, онда Римдіктерге арналған кітапқа сілтеме жасалып, еврейлер соңғы уақытта христиандыққа айналады деп айтылды және Палестинаға орталық арена ретінде назар аударылды. Сонымен қатар, кейбір континенттік протестанттар (мысалы, Олигер Паулли, Исаак Воссиус, Гюго Гроций, Герхард Воссиус және Давид Блондель), олардың кейбіреулері Массачусетс шығанағындағы колонияда өмір сүрді, еврейлердің Англияға қайта оралуын олардың Палестинаға оралу жолындағы қадам ретінде қарастырды (бәрі мыңжылдық эсхатологиямен байланысты, бұл Иса Мәсіхтің екінші келуін және осылайша соңғы сотты жеделдетуі керек еді). Амстердамда біраз уақыт өткізген Джоанна мен Эбенезер Картрайт баптистердің екеуі де осы көзқараспен келісіп, 1649 жылдың қаңтар айында Томас Фэрфакстың Соғыс кеңесіне еврейлерді қайта қабылдау туралы алғашқы өтінішін ұсынды: өтініште "Бұл Англия елі Нидерланды халқымен бірге Исраил ұлдары мен қыздарын кемелермен олардың ата-бабалары Ыбырайым, Ысқақ және Яқупқа мәңгілік мұра ретінде уәде етілген жерге апаруға дайын болады" деп күтілді. Олардың Англиядағы де-факто төзімділігі 1655-1656 жылдары бейресми түрде қол жеткізілді және Реставрациядан кейін қайтарылмады. Француздық танымал тұлға Исаак Ла Пейрер, ол номиналды түрде гугенот кальвинисті болғанымен, португалдық жаңа христиан (конверттелген сефардтық еврей) отбасынан шыққан, сонымен қатар 17 ғасырдың маңызды түп атасы болды, оның әсері Англия арнасының екі жағында да сезілді. Ла Пейрердің кітабы жарық көргеннен кейін Амстердамдық Менасе Бен Израиль өзінің досы Петрус Серрариусқа (Джон Дюридің жақын серіктесі) теориялардың маңыздылығы туралы хабарлап, 17 ғасырдағы еврей және протестанттық прото-сионизм арасындағы ерте өзара әрекеттесуді көрсетті. Ла Пейрердің теориясына құлшыныспен қараған басқа да континенттік протестанттық мыңжылдықтар неміс Абрахам фон Франкенберг (Кабаланың студенті) және Пол Фелгенгауэр болды. Англияда биліктен алынғанмен, Солтүстік Америкаға көшіп барған мыңжылдық пуритандар қоғамда терең мәдени мұра қалдыруды жалғастырды. Джон Коттон сияқты, Инкрейс Мэтер Гарвард университетінің алғашқы президенттерінің бірі еврейлердің Палестинаға оралуын қолдады. Ол Род-Айленд колониясын негіздеген, кейіннен еврей сионист лидерлері Стивен С. Уайз сөздерінде протосионист ретінде аталды, себебі ол: "Мен еврейлермен сауда жасауды аңсадым, өйткені оларға жасалған қиындық үшін мен халықтар мен Англияның әлі де жауап беруі керек деп қорқамын" деді. Өздерінің заманының мыңжылдықтар сектасы мен жақындап келе жатқан Ағарту дәуірі мен оның ғылыми революциясы арасындағы көпір болған 17 ғасырдың кейбір маңызды философтары мыңжылдықтар алдындағы қалпына келтірушілермен байланысты көзқарастарды ұстады немесе олардың шеңберлерінде тығыз қозғалды: бұл әсіресе Исаак Ньютон мен Барух Спинозаға қатысты. Әсіресе, дін тұрғысынан Радикалды реформация көзқарастарын ұстанған және сонымен қатар оккультизммен айналысқан (оның ішінде Кабаламен) Ньютон, еврейлердің Палестинаға оралуын, 19 ғасырдың соңында Иерусалимнің қайта құрылуын және 20 немесе 21 ғасырда Үшінші ғибадатхананың салынуын болжады, бұл 2060 жылға дейін әлемнің аяқталуына әкеледі. Спиноза болса, еврей болғанымен, Петрус Серрариус, Генри Олденбург кіретін Голландиядағы шеңберде болды және тікелей Ла Пейрердің ықпалына түсті.
Пиетизм, евангелизм және британдық сыртқы саясат
Ганноверлердің Ұлыбританияда билікке келуімен және Ағартушылықтың өркендеуімен бірге 18-ғасырдың басты элитасы Филеллинизмді қабылдады, грузин дәуірінің руханиатты іздеу үшін классикалық әлемнің мәдениеті мен философиясына жүгінді, еврейлердің Ежелгі Жазбаға негізделген мыңжылдық фантазияларымен айналыспады (дегенмен еврейлердің өзі Британ империясында айтарлықтай төзімділікке ие болды). Басында шектеулі болғанымен, 1730-шы жылдардан бастап діни ағым баяу өсіп, ақырында протестанттық сионизмнің екінші толқынын және оның ізінен евангелистік протестантизмнің тууына әкелді. Бұл Германияда Филипп Спенердің пиетизмімен ықпалдасты, ол лютерандыққа мистикалық және көбінесе мыңжылдық көзқарас ұсынды, «иудейлердің дінге қайтуы және Папалықтың құлауы шіркеудің жеңісіне жол ашады» деп болжады. Спенердің ізбасары Николаус Зинзендорф бұл теорияны Палестинамен байланыстырып, Моравия шіркеуінің құдайы қызметіне «Юда тайпасын өз уақытында қалпына келтіру және біздің арамыздағы алғашқы жемістерін батамен құрметтеу» дұғасын қосты. Веслилерге жақын айналысқан баптист Джон Гилл де осы көзқарасты қолдаған еңбектер жазды. 1771 жылы евангелистік пастор Джон Эйр, «Евангелистік журналдың» негізін қалаушы және Лондон миссионерлік қоғамының алғашқы мүшелерінің бірі, «Еврейлердің қалпына келтірілуіне қатысты болжамдар туралы ойлар» атты еңбегінде осы көзқарастардың дамыған түрін жариялады. Бонапарттың өзі секулярлы болғанымен, бұл идея прагматикалық саяси сионизмнің алғашқы мысалы болды, бірақ якобин идеясының өзі Томас Корбеттен (1773–1804), ағылшын-ирландтық протестант эмигрантынан шыққан болуы мүмкін, ол либералды республикалық Біріккен ирландтықтар қоғамының мүшесі ретінде якобин үкіметімен одақтас болды, британдықтарға қарсы революциялық қызметпен айналысты және француз армиясында қызмет етті. Израиль Ұлттық кітапханасының кураторы доктор Милка Леви Рубин Корбеттің мотивациясын мыңжылдықтан бұрынғы тақырыптарға негізделген протестанттық сионизмге жатқызады. Джонатан Эдвардс та еврейлердің болашақта өз Отанына оралуын күткен. 1808 жылы пресвитериан Аса Макфарланд Осман империясының құлауы жақын арада болады және еврейлердің қайта жандануына әкеледі деген пікірін білдірді. Нью-Хейвен тұрғыны Дэвид Остин өз байлығын еврейлердің Киелі жерге аттанатын кемежайлар мен қонақүйлер салуға жұмсады. 1825 жылы Мордехай Мануэль Ноа, еврейлер үшін ұлттық отанды Нью-Йорктегі Гранд аралында құруды қалаған, бұл Киелі жерге барар жолдағы тоқтау орны болды және оның жобасына кең христиандық қолдау тапты. Сол сияқты, қалпына келтіру теологиясы Таяу Шығыстағы алғашқы американдық миссионерлік қызметке және Киелі жердің картасын жасауға шабыт берді. 19-ғасырдың басындағы британдық қалпына келтірушілердің көпшілігі, Чарльз Симеон сияқты, эсхатологияда мыңжылдықтан кейінгі болды. Осман империясының құлауы жақындаған сайын, қалпына келтіруді қолдау күшейді. Сол уақытта Джон Нельсон Дарбидің АҚШ-қа сапары жаңа қозғалысты тудырды. Дарби диспенсационализм деп аталатын теологиялық жүйенің негізін қалаушы болды. Бұл 1878 жылы Ниагара Киелі кітап конференциясында жарияланды, онда 14 тармақты жариялау қабылданды (Лұқа 12:35–40, 17:26–30, 18:8, Елшілердің істері 15:14–17, 2 Салоникалықтарға 2:3–8, 2 Тімотеге 3:1–5 және Титке 1:11–15-ке сүйене отырып), оның ішінде: Иеміз Иса мыңжылдық дәуірді бастау үшін жеке өзі келеді, Израиль өз жеріне қайта оралады және жер Иеміздің білімімен толы болады; және бұл жеке және мыңжылдықтан бұрынғы келу бізге Ілгі хабарда уәде етілген құтты үміт, оны біз үнемі күтуіміз керек. Джон Нельсон Дарбидің диспенсационализм теологиясы американдық христиан сионизмін оятудың маңызды күші деп есептеледі. Ол алғаш рет 1840 жылы Женевадағы 11 кешкі лекциядан тұратын сериясында еврейлердің үмітін шіркеу мен басқа ұлттардың үмітінен ажыратты. Оның лекциялары француз (L'Attente Actuelle de l'Eglise), ағылшын (1841), неміс және голланд (1847) тілдерінде бірден жарияланды, сондықтан оның ілімі әлемдік саяхатын бастады. Кейбір диспенсационалистер, мысалы, Арно Габелейн, филосемит болғанымен, өзін-өзі сену мен сенімсіздікке негізделген қозғалыс ретінде сионизмге қарсы болды. Диспенсационализм Скофилдтің анықтамалық Киелі кітабы арқылы үлкен ықпалға ие болғанымен, еврейлердің қалпына келтірілуі үшін христиандық лоббилеу Скофилдтің анықтамалық Киелі кітабының (бірінші рет OUP, 1909 жылы жарияланды) жариялануына бір ғасырдан астам уақыт бұрын басталды. Хораций және Эндрю Бонар, Роберт Мюррей М'Чин және Дж. Райл еврейлердің Израильге оралуының маңыздылығы мен мәнін жақтаған көптеген адамдардың арасында болды. Алайда Сперджон диспенсационализм туралы былай деді: «Бұл ақымақтықтардың бірінен кейін бірі ашылуы рақымшылық, сондықтан біз олардың...». 1864 жылы Сперджон былай деп жазды: Қырым соғысына (1854) дайындық кезеңінде Таяу Шығыста саяси қайта құруға мүмкіндік туды. 1853 жылдың шілдесінде Лондондық еврейлер арасында христиандықты тарату қоғамының президенті болған Энтони Эшли Купер, 7-ші Шафтесбери графы, аймақты тұрақтандыру құралы ретінде еврейлердің қалпына келтірілуін талап етіп, премьер-министр Абердинге хат жазды. 19-ғасырдың соңындағы беймессиандық қалпына келтірушілік көбінесе Ресей империясының еврейлерінің тағдырына қатысты алаңдаушылықпен жетектелді, олар кедейлікке және үкімет шақыртқан қырғындарға ұшырады. Батыс елдері еврей иммигранттарын қабылдағысы келмейтіні кеңінен қабылданды. Қалпына келтірушілік – қайырымды адамдарға еврейлерге көмектесудің, бірақ оларды көршілер мен азаматтар ретінде қабылдамай, оларға көмектесудің бір жолы болды. Осы тұрғыдан қарағанда, қалпына келтірушілік АҚШ-тың Колонизация қоғамының қара нәсілділерді Либерияға жіберу және британдық аболиционистердің Сьерра-Леоне құру әрекеттеріне ұқсас болды. Уинстон Черчилль еврейлердің Ресейлік қырғындардан қашуына баспана қажеттігін мойындап, қалпына келтіруді қолдады және сезімталдық себептерімен Палестинаны артық көреді.
that the Lord Jesus will come in person to introduce the millennial age, when Israel shall be restored to their own land, and the earth shall be full of the knowledge of the Lord; and that this personal and premillennial advent is the blessed hope set before us in the Gospel for which we should be constantly looking. The dispensationalist theology of John Nelson Darby is often claimed to be a significant awakener of American Christian Zionism. He first distinguished the hopes of the Jews and that of the church and gentiles in a series of 11 evening lectures in Geneva in 1840. His lectures were immediately published in French (L'Attente Actuelle de l'Eglise), English (1841), German and Dutch (1847) and so his teachings began their global journey. Some dispensationalists, like Arno Gabelein, whilst philo semitic, opposed Zionism as a movement born in self confidence and unbelief. While dispensationalism had considerable influence through the Scofield Reference Bible, Christian lobbying for the restoration of the Jews preceded the publication of the Scofield Reference Bible (first published by OUP, 1909) by over a century, both Horatius and Andrew Bonar, Robert Murray M'Chyene, and J. C. Ryle were among a number of proponents of both the importance and significance of a Jewish return to Israel. However Spurgeon averred of dispensationalism: "It is a mercy that these absurdities are revealed one at a time, in order that we may be able to endure their stupidity without dying of amazement". In 1864, Spurgeon wrote: Again during the lead up to the Crimean War (1854), there was an opportunity for political rearrangements in the Near East. In July 1853, Anthony Ashley Cooper, 7th Earl of Shaftesbury, who was President of the London Society for Promoting Christianity Amongst the Jews, wrote to Prime Minister Aberdeen urging Jewish restoration as a means of stabilizing the region. Late 19th century non messianic restorationism was largely driven by concern over the fate of the Jews of the Russian Empire, beset by poverty and by deadly, government inspired pogroms. It was widely accepted that western nations did not wish to receive Jewish immigrants. Restorationism was a way for charitable individuals to assist oppressed Jews without actually accepting them as neighbors and fellow citizens. In this, Restorationism was not unlike the efforts of the American Colonization Society to send blacks to Liberia and the efforts of British abolitionists to create Sierra Leone. Winston Churchill endorsed Restoration because he recognized that Jews fleeing Russian pogroms required a refuge, and preferred Palestine for sentimental reasons.
АҚШ-та
1818 жылы президент Джон Адамс: «Яһудиядағы яһудилерге қайтадан тәуелсіз мемлекет болуын шын жүректен тілеймін» деп жазды және олар біртіндеп унитарий христиандарға айналады деп сенді. 1844 жылы Джордж Буш, Нью-Йорк университетінің иврит тілі профессоры және президенттер Буштың туысы, «Көрнеу аңғары; немесе Израильдің құрғақ сүйектері қайта тірілді» атты кітап жариялады. Онда ол «оларды (яһудилерді) ұзақ уақыт бойы тозаңға топыраққа ұшыратқан құлдық пен қанауды» айыптады және яһудилерді «жер бетіндегі халықтар арасында құрметті мәртебеге» көтеру үшін, яһудилерді Израиль жеріне қайтаруға шақырды, онда көпшілігі христиан дініне өтеді деп күтті. Бұштың пікірінше, бұл тек яһудилерге ғана емес, барлық адамзатқа пайда келтіріп, адамзат пен Құдай арасында «коммуникацияның байланысын» құрады. «Бұл жариялылыққа ие болады». «Ол барлық рулар мен тілдерге шындықтың жарқын дәлелін көрсетеді».
АҚШ-та
1948 жылы Израиль құрылғанға дейінгі онжылдықтарда сионизмді қолдаған ең белгілі және саяси белсенді американдық христиандар либералды және негізгі протестанттар болды, олардың қозғалысқа қолдау көрсетуі көбінесе Киелі кітапты түсіндірумен байланысты болмады. Бұл сионизмді қолдаған христиандар Палестинаны Еуропадағы күшейіп келе жатқан қудалаудан қашып келген яһудилер үшін қажетті қауіпсіз баспана ретінде қарастырды және олардың қозғалысты қолдауы дінаралық келісімді жақындастыруға бағытталған үлкен күш-жігердің бір бөлігі деп ойлады. 1930 жылы құрылған «Палестинаны қолдау федерациясы» христиандық сионистік ұйымы «яһудилер мен оларға сенбемейтіндер арасындағы жақсы ниет пен құрметке» шақырды, сондай-ақ британ үкіметінен Палестинаға қатысты мандатының шарттарын сақтауды талап етті, ол еврей ұлттық үйін құруға қолдау көрсетуге міндеттенді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және Холокост туралы хабардарлығы артып келе жатқанда, американдық еврей сионистері екі еврей емес сионистік ұйым құруға көмектесті: «Америка Палестина комитеті» және «Палестинадағы христиандық кеңес», кейіннен олар «Америка христиан Палестина комитеті» (АХПК) болып бірікті. Көбінесе либералды және негізгі протестанттардан тұратын АХПК Палестинада еврей мемлекетін құруды қолдаған жетекші американдық христиан лоббиіне айналды. 1948 жылы Израиль құрылғаннан кейін АХПК лоббилік жұмыстарын жалғастырды. Мысалы, ол 1948 жылғы соғыста Израиль мен Трансиордания арасында бөлінген Иерусалим қаласын халықаралыққа беруге бағытталған Біріккен Ұлттар Ұйымының күш-жігеріне қарсылық көрсетті. Осы жылдары консервативті американдық протестанттар арасында мыңжылдыққа дейінгілік (оның диспенсационалистік түрімен қоса) танымалдылығы артты. Көптеген мыңжылдыққа дейінгіліктер сионистік қозғалысты Киелі кітаптағы пайғамбарлықтардың кем дегенде бір бөлігінің орындалуы ретінде қарастырды немесе оны Құдайдың яһуди халқына берген уәделерінің қазіргі замандағы орындалуы деп санады. 1930 жылдары Оңтүстік баптист миссионері Яков Гартенхаус, өзі яһудиліктен христиандыққа ауысқан, «Сионизм жеңіске жетеді, кім қаласа да қаламаса да. Оған қарсы тұру – Құдайдың жоспарына қарсы тұру» деді. Бірақ көбінесе мұндай сенімдер осы кезеңде қозғалыстың атынан саяси әрекеттерге ұласқан жоқ. Бір ерекшелік – Форт-Уорт, Техас және Детройт, Мичиган қалаларында уағыз айтқан фундаменталист баптист Дж. Фрэнк Норрис. Норрис АХПК сияқты лоббилік әрекеттерді ұйымдастырмаса да, өзінің ізбасарларына сионистік іске қолдау көрсету олардың христиандық міндеті екенін уағыздады және 1947 және 1948 жылдары Палестинаға сионистік талаптарды қолдап, президент Трумэнге хат жазды. Норрис сондай-ақ АХПК-мен еркін байланыста болды, кейде олардың материалдарын өзінің «Фундаменталист» журналында жариялады.
АҚШ-та
Израиль құрылғаннан бергі ондаған жылдар бойы, әсіресе 1967 жылғы Алты күндік соғыстан бері, Израильдің ең белгілі американдық христиан жақтастары американдық протестантизмнің евангелистік қанатынан шыққан. Америкалық евангелизмнің өзі Израильдің дүниеге келуіне орайтын жылдары маңызды өзгерістерге ұшырады, Билли Грэм сияқты тұлғалар бастаған «жаңа» евангелизм протестантизмнен бөлініп, мәдени беделге ие болды. Осы жаңа евангелистердің арасында қазіргі «Христиандық сионизм» терминімен байланысты қозғалыс пайда болды. Көптеген жаңа евангелистер диспенсационализмді қабылдады немесе кем дегенде, одан шабыттанған нанымдарға ұмтылды, әсіресе еврейлер Құдаймен ерекше келісімде екендігі туралы диспенсационалистік түсінікке. Бірақ Христиандық сионизмнің қозғалысы үшін ең маңыздысы – американдық евангелистік көшбасшылардың американдық және израильдік яһудилермен қарым-қатынас орнатуы және еврей ұйымдарымен, тіпті Израиль үкіметімен институционалдық байланыстар құруы болды. Бұл қарым-қатынастарды құруда Израильде тұратын американдық евангелистердің белсенді тобы, әсіресе Американың Киелі жерді зерттеу институтының негізін қалаушы Г. Дуглас Янг маңызды рөл атқарды. Янг өзінің институты арқылы американдық христиандарды еврей халқы мен еврей мемлекетін қолдау – олардың Киелі кітапқа негізделген парызы екеніне көндіруге тырысты. Ол сондай-ақ американдық евангелистермен байланыс орнатуға ұмтылған еврей ұйымдары мен Израиль үкіметінің агенттіктері үшін делдал ретінде жұмыс істеді. Мұндай белсенділік Христиандық сионизмнің қозғалысы ретінде дамуына негіз болды. Алайда, мұндай белсенділік 1967 жылғы Алты күндік соғыстан кейін күрт өркендеген Израиль мемлекеті туралы пайғамбарлық болжамдардан көп жағынан ерекшеленетінін атап өткен жөн (оның теологиялық және герменевтикалық алғышарттары болғанымен). Бұл белсенділікке американдық евангелист жазушы Хал Линдсейдің өте танымал жазбалары да кіреді, ол Израильді евангелистік соңғы уақыттарға сәйкес келтіруге тырысты. Мысалы, «Ұлы планета Жер» кітабында Линдсей еврейлер «орыс» басқыншылығына қарсы күресіп, керемет құтқарылуды сезініп, христиан дінін қабылдайды деп болжады. Олардың өмірі Құдайдың Ресейге және «жағалау» халықтарына жіберетін оттан аман қалады. Сондай-ақ, сол кезде тірі қалған еврейлердің үштен бірі құтқарылатын болады. Линдсейді оның нақты болжамдарының сәтсіздігі үшін, тіпті оның эсхатологиясын бөлісетін Джон Макартур сияқтылар да сынға алды. Джерри Фалвелл мен Пэт Робертсон – 1980 және 1990 жылдары христиан оңшылдарының жетекші тұлғалары, саяси консерватизмді Христиандық сионизммен біріктірген протестант көшбасшыларының мысалы. 1981 жылы Фалвелл былай деді: «Израильге қарсы тұру – Құдайға қарсы тұру. Біз тарих пен Киелі кітап Құдайдың елдерге Израильмен қарым-қатынастарында қалай қарауы туралы дәлелдейтініне сенеміз». Олар Ысқақтың батасының бір бөлігін келтіреді: «Сені қарғағандар қарғысқа ұшырайды, ал сені жарылқағандар жарылқанады». Мартин Лютер Кингтің де Израиль мен сионизмді қолдаған христиан ретінде айтылуы мүмкін. Құдай Әкеміз, Барлық Құдіретті, ежелгі Израиль халқын, яғни Ыбырайым, Ысқақ және Яқыптың ұрпақтарын таңдап алды, оларға әлемге құтқарылу жоспарын ашты. Олар Құдайдың таңдаған халқы болып қала береді және еврей халқы болмаса, Оның әлем үшін құтқару мақсаты толыққандай болмайды. Назареттік Иса – Мәсіх және Иерусалимге, Израильге және әлемге қайта оралуға уәде берген. Біздің Раббымыздың атымен еврей халқының ұрпақтарының өлтірілуі мен қудалануы өкінішті, және біз шіркеуді оларға қарсы жасаған немесе істемеген барлық күнәлары үшін өкінуге шақырамыз. Еврей халқының Ерец Израильге жиналуы және Израиль мемлекетінің қайта жаралуы – Ескі және Жаңа Келісімде жазылған Киелі кітаптағы пайғамбарлықтардың орындалуы. Христиан сенушілеріне Киелі кітапта олардың дінінің еврейлік тамырларын мойындау және осы күні еврей халқын жинау және Израиль мемлекетін қалпына келтіру үшін Құдайдың жоспарына белсенді түрде көмектесу және қатысу туралы нұсқау берілген. 2000 жылға қарай Тим ЛаХей мен Джерри Б. Дженкинстің «Артта қалды» романдары сериясы Христиандық сионизміне деген қызығушылықты арттырды. Романдар апокалиптикалық соңғы уақытта Израильдің пайғамбарлық рөліне негізделген.
Жалпы
Христиандардың көпшілігі үшін Құдай қаласы еврейлердің Израильге көшіп келуімен және Израиль-Палестина қақтығысымен ешқандай қатысы жоқ; керісінше, ол Римнің шабуылдауын (410) болжайды және Гипполық Августин қасиеттісінің мыңжылдық идеясын қабылдамауына сілтеме жасайды, бұл идея Ефес соборында (431) қабылданды. Сондықтан Шығыс православие христиандары да, дәстүрлі католик христиандары да сионизмді ешқандай саяси нысанда қарастырмады: «Шығыс православие шіркеуі тарихи түрде қажылыққа аса мән бермеді, уәде етілген жердің Палестина емес, Құдайдың Патшалығы екенін тұрақты түрде айтты. Осылайша, Таяу Шығыстағы шіркеудің басшысы, Патриарх Игнатий IV, Иерусалимде тастарды емес, адамдарды қорғауға баса назар түсетінін қайта-қайта айтты». Дүниелік патшалық емес, жер бетіндегі Иерусалим емес, үш бірлікті Құдайдың Патшалығы ізделіп отыр.
Киелі кітаптың түсіндірмелері
Кейбір христиан сионистер пайғамбарлық мәтіндерді болашақтағы сөзсіз оқиғаларды сипаттайды, және бұл оқиғалар негізінен Израиль (Библиялық патриарх Жақыптың ұрпақтары) немесе Яһуда (Иудаизмнің адал жақтастары) қатысты деп түсіндіреді. Бұл пайғамбарлықтар Киелі жерде, яғни Библиялық патриарх Ыбырайымға Келісім шарты бойынша уәде етілген жерлердің орталық бөлігінде яһуди мемлекетінің болуын қажет етеді деп қарастырылады. Бұл қажеттілік кейде қазіргі Израиль мемлекеті арқылы орындалған деп түсіндіріледі.
Басқа ілімдер
Басқа ілімдерді осы доктриналарға қарсалық ретінде қарастыратын немесе оларды ерекше эсхатологиялық теориялар арқылы түсіндіретін христиандық доктрина мектептері христиандық сионизмге оңтайлы емес. Бұл мәселенің қарсы салмағын көрсететін көптеген мәтіндердің ішінде Исаның сөздері де бар, мысалы Матайда: «Құдайдың Патшалығы сендерден алынып, оның жемісін беретін басқа ұлтқа беріледі». «Христиандық сионизмді қорғау» кітабында Ұлыбританиялық христиан сионисі Дэвид Паусон яһудилердің Палестинаға қайта оралуының кітаптық болжамдардың орындалуы екенін, ал христиандардың теологиялық негіздемелер бойынша еврей мемлекетінің болуын (бірақ оның әрекеттерін шартсыз қолдамай) қолдауы керек деп мәлімдейді. Ол сондай-ақ Израиль туралы айтылған болжамдардың тікелей Израильге қатысты екенін (шіркеуге емес, «орынбасу теологиясында» болғандай) айтады. Дегенмен, ол Диспенсационализмді сынға алады, оны көбінесе Америкалық қозғалыс деп сипаттайды, ол ұқсас көзқарастарды ұстанады. Паусонға осы кітапты жазуға христиандық сионизмді қабылдамайтын евангелистік христиан Стивен Сайзердің жұмысы түрткі болды.
Демография
Он миллиондаған американдықтар діни себептермен Израильді күшті қолдайтын евангелистік шіркеулердің мүшелері болып табылады, сондай-ақ АҚШ-тан тыс жерде христиандық сионистер деп өзін жариялаған ондаған миллион христиан бар. Ең ірі сионистік ұйым – «Израиль үшін біріккен христиандар», оның құрамында 10 миллион мүше бар және оған Джон Хаги жетекшілік етеді.
Қоғамдық пікір
2017 жылы АҚШ-та LifeWay жүргізген сауалнама нәтижесінде евангелистік христиандардың 80% 1948 жылы Израильдің құрылуы Мәсіхтің қайта оралуына алып келетін библиялық пайғамбарлықтың орындалуы деп сенгені анықталды. Сондай-ақ, евангелистік христиандардың 50% -ден астамы Израильді осы пайғамбарлықты орындау үшін маңызды болғандықтан қолдайтындарын мәлімдеді. 2003 жылы Pew Research Center жүргізген сауалнамаға сәйкес, евангелистік христиандардың 60% -тан астамы және қара нәсілділердің шамамен 50% Израильдің болуы библиялық пайғамбарлықты орындады деген пікірде білдірді. Сауалнамаға қатысушылардың 55% Израильді қолдауға ең үлкен ықпалды Киелі кітаптың тигізгенін айтты, бұл көрсеткіш шіркеудің ықпалы деп білдіргендерден 11 есе жоғары.