Кіріспе
Жаңа Зеландияның премьер-министрі 1800 жылдары Сэр Эдвард Уильям Стаффорд (23 сәуір 1819 – 14 ақпан 1901) 19 ғасырдың ортасында үш рет Жаңа Зеландияның үшінші премьер-министрі қызметін атқарды. Оның билікте болған жалпы мерзімі саяси партиясы жоқ кез келген басшының арасында ең ұзақ. Ол тәжірибелі, логикалық және көрегенді деп сипатталады.
Sir Edward William Stafford (23 April 1819 – 14 February 1901) served as the third premier of New Zealand on three occasions in the mid 19th century. His total time in office is the longest of any leader without a political party. He is described as pragmatic, logical, and clear sighted.
Ерте өмір және мансап
Эдвард Уильям Стаффорд 1819 жылғы 23 сәуірде Шотландияның Эдинбург қаласында, Беркли Бэкингем Стаффордтың (1828 жылы Луттың жоғары шерифі) және подполковник Патрик Тайтлердің қызы Энннің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның отбасының жағдайы жақсы болғандықтан, ол жақсы білім алу мүмкіндігіне ие болды, бірінші Ирландиядағы Корольдік Дунаннон мектебінде, онда ол жақсы оқушы болып көзге түсті, содан кейін Дублин Тринити колледжінде білім алды. 1841–1842 жылдары Австралияға саяхат жасады, бірақ 1843 жылы Жаңа Зеландияның Нельсон қаласындағы туыстарының қасына қосылуды жөн көрді, ол көп ұзамай саясатқа белсенді түрде араласып, губернатор Роберт Фицройдың Вайрау қақтығысына берген "әлсіз" жауабын сынады. 1850 жылы ол Жаңа Зеландияның өзін-өзі басқаруын, соның ішінде баршаға бірдей сайлау құқығын қолдаған наразылыққа қосылды. 1853 жылы Стаффорд Нельсон провинциясының тұңғыш суперинтенданты болды. Оның ең маңызды жетістіктерінің бірі – міндетті, тегін және зайырлы білім беру жүйесін құру болды, ол кейіннен ұлттық жүйенің негізі ретінде пайдаланылды. Оның Нельсон провинциясын басқаруы көптеген адамдар тарапынан жоғары бағаланды. Жаңа Зеландия Парламенті ашылғанда, Стаффорд сайлауға түсуден бас тартты, себебі провинциялық лауазымда тұрғанда ұлттық саясатқа араласу орынсыз екенін мәлімдеді. Генри Сеуэлл сияқты саясаткерлердің өтініштеріне қарамастан, Стаффорд 1855 жылғы сайлауға дейін парламентке сайланудан бас тартты, содан кейін ол Нельсон округінен депутат болып сайланды.
Бірінші кезең
1856 жылы премьер-министр лауазымы құрылғанда Стаффорд осы лауазымға үміткер болудан бас тартты. Оның орнына Сеуэлл оны қабылдады. Дегенмен, Сеуэллдің өкілеттігі тек он үш күнге созылды, содан кейін оны Уильям Фокс алмастырды. Стаффорд екі лидердің де министрлік қызметтерінен бас тартты. Фокс үкіметі құлағанда, Сеуэлл үкіметімен бірдей мерзім өткен соң, Стаффорд жалғыз лайықты кандидат деп есептелді және премьер-министр болуға келісті. Стаффорд бүгінгі күнге дейін 37 жас 5 апталық шағында қызметке кірген ең жас Жаңа Зеландия премьер-министрі болып табылады. Премьер-министр ретінде Стаффордтың алғашқы қадамдарының бірі орталық және аймақтық үкіметтер арасындағы қарым-қатынасты анықтау шараларын енгізу болды. Сонымен қатар, ресми Атқару кеңесінен тәуелсіз жұмыс істейтін Кабинеттің ресми емес құрылуы да маңызды болды. Бұл үкіметтік көптеген мәселелер губернатордың қатысуынсыз шешілді, бұл губернатор Томас Гор Браун мен парламент арасындағы қарым-қатынасты шиеленістірді. Стаффорд сондай-ақ, өкілеттіктерді бөлу мәселесінде, әсіресе маорилермен қарым-қатынас жауапкершілігінде губернатормен келіспеді. Томас Гор Браун Сеуэлл мен Фокс премьер-министрліктерінің хаостық сипатына наразы болып, парламенттің мұндай маңызды мәселені бақылауына қарсы болды, ал Стаффорд демократиялық өзін-өзі басқаруға ұмтылысын жалғастырды. Стаффорд жаңа үкімет атынан парламенттың мақұлдауысыз губернатор жасаған әрекеттерді қаржыландырудан жауапкершілікті жоққа шығарды. 1858 және 1859 жылдары Стаффорд Жаңа Зеландиядан тыс сапарда болып, елдің атынан түрлі қызметтер бойынша келіссөздер жүргізуге тырысты. Алайда, сапары қиындықтарға толы болды – ол болмаған кезде оның әріптестері мен губернатор Браун, Стаффордтың қатты қарсылығына қарамастан, маорилерді Уайтарадағы жерді сатуға мәжбүрлеуге келісті. Маорилерді жерлерін сатуға мәжбүрлеу Бірінші Таранаки соғысына әкеп соқты. Стаффорд бұл шешімді экономикалық және моральдық тұрғыдан айыптап, отставкаға кетуді ойлады. Ақырында, ол премьер-министрлігін жалғастыруды шешті, бірақ Стаффордтың маорилермен қарым-қатынасқа қатысты көзқарастары, соңында оның кетуіне себеп болды – Уильям Фокс Стаффордтың «әлсіздігін» сынады және Вайкатоға жорыққа қолдау көрсетпеуі парламенттің сенімін жоғалтуына әкеп соқты, нәтижесінде 1861 жылдың шілдесінде бір дауыспен қызметтен алынды. Уильям Фокс тағы да премьер-министр болды. Бір жылдан кейін Фокс үкіметі құлағанда, Стаффорд премьер-министр болу мүмкіндігіне ие болды, бірақ ол бас тартты. Оның себебі губернатор Джордж Грейге деген қарсылығы болды, оны Стаффорд саясат мәселелерінде жеңе алмайды деп сенді – губернатор оның саясатын тоқтатып тастаса, премьер-министр болғысы келмеді. Оның орнына Альфред Дометт премьер-министрлік лауазымын қабылдады. Дометттің премьер-министрлігі «Стаффордсыз Стаффорд министрлігіне» ұқсас деп сипатталды, бірақ Вайкатоға жорық 1863 жылдың шілдесінде басталды. Дометттің орнын Фредерик Уитакер бір жылдан кейін алмастырды, бірақ Уитакердің өзі Фредерик Уэлдпен алмастырылғанға дейін ұқсас мерзімге ие болды. Уэлд, Дометт сияқты, Стаффордқа ұқсас саясатты ұстанды, бірақ онымен жақсы жеке қарым-қатынаста болған жоқ.
Екінші мерзім
1865 жылғы 16 қазанда Уэлд денсаулығы нашарлап, стрестен зейнеткерлікке шыққанда Стаффорд премьер-министрлік қызметін қайтадан иеленді. Премьер ретінде ол Уэлдтің заңнамалық бағдарламасын жалғастырды, бірақ Уэлдтің, оның пікірінше, артық шығындарын азайтты (осы мәселе екеуінің арасындағы наразылықтың себебінің бірі болған еді). Оның басқаруы тиімділік пен ұқыптылықпен ерекшеленді. Стаффордтың губернатормен қарым-қатынасы бірте-бірте нашарлады. Атап айтқанда, Жаңа Зеландия соғыстарында маорилерге қарсы әскери әрекеттерді қаржыландыру жауапкершілігі туралы қызу пікірталас болды. Стаффорд бұл қақтығыстың мәні бойынша «империялық» екенін, оны британдық билік бастап, ынталандырғанын айтты. Ол британдықтардың отар парламентінің «қозғанқы» тайпаларды басуға жауапкершілігі болуы керек деген пікіріне қарсы болды және губернатордың әскери шығындарды күрт қысқарту туралы наразылықтарын елемеді. Британ үкіметі маори мәселесін шешу жауапкершілігінен ақыры бас тартқанда, Стаффордтан әскери шығындары үшін мол өтемақы төлеуді талап етті. Стаффорд бас тартты және қоныс аударушылардың зияны үшін өзінің қарсы талабын ұсынды. 1868 жылы екі тарап та өзара талаптарынан бас тартуға келісті. Стаффордтың үкіметі маорилермен біраз уақыт бойы жақсы қарым-қатынас сақтады. Бұл 1867 жылы парламентте маори орындарын құрумен және Стаффордтың губернатордан «қозғанқы» маори басшыларын кешіруді сұрауымен көрсетілді. Те Кути мен Титоковарудың күтпеген әскери табыстары көптеген адамдарды Стаффордтың келісімге келу әрекеттері дұрыс бағаланбағанын ойлауға итерді. Стаффорд жаңа сайлау өткізіп, жаңа мандат алуға тырысты, бірақ губернатор Джордж Боуэн, Стаффордты ұнатпағандықтан, оның бұл әрекетіне кедергі келтірді. 1869 жылы Стаффордтың үкіметі жеңіліске ұшырады. Оның орнына тағы да Уильям Фокс келді.
Үшінші мерзім
Фокс үкіметіне қаржылық жетекшісі Джулиус Фогель барынша ықпал ете бастады, ал Стаффорд Фоксқа емес, оған көңіл бөлді. Стаффорд Фогельдің кең ауқымды қоғамдық жұмыстар жоспарларын толығымен қолдамады, бірақ оларды іске асыруда Фогельдің салғырт екенін айтты. Фокстың үкімет бақылауының әлсіреуі нәтижесінде Стаффорд 1872 жылы премьер-министрлік лауазымын қайта иеленді. Дегенмен, Стаффордтың көпшілігі шағын болды және ол көп ұзамай сенімсіздік дауысында жеңіліске ұшырады. Боуэн тағы да сайлауға рұқсат бермегендіктен, Стаффордтың отставкаға кетуден басқа жолы қалмады. Оның орнына Джордж Уотерхаус тағайындалды. Стаффорд оппозицияны біріктіруге әрекеттенді, бірақ көптеген түрлі мінезді адамдарды кездестірді. Көбінесе Стаффорд Джулиус Фогельмен жұмыс істей бастады – Стаффордтың Фогельдің қаржы саясатын сынағанына және Фогельдің Стаффордтың соңғы премьер-министрлігін аяқтауына қарамастан, екеуінің көптеген ойлары үйлесті. Фогель премьер болғанда, Стаффордқа министрлік лауазым ұсынылды, бірақ ол жеке мәселелермен айналысу қажеттігіне байланысты бас тартты.
Кейінгі өмірі
Стаффорд 1868 жылғы 19 қарашада Нельсоннан отставкаға кетіп, 20 қарашада Тимарудан парламент депутаты болып сайланды. Ол 1878 жылғы 25 ақпанға дейін осы округтің өкілі болды. Фогель зейнетке шығуға тырысқанда Стаффордтың үкіметке қайта оралу мүмкіндігі туды, бірақ ол тағы да бас тартты. Стаффорд 1878 жылы зейнетке шықты, бұрынғы губернатор Джордж Грейдің жаңа премьер-министрлігін ұнатпады. Стаффорд Англияда көп уақыт өткізіп, кәсіби қызметпен айналысты. Ол елге келген кезде Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің командирі атағымен марапатталды, сондай-ақ Мадрас (қазіргі Ченнай) және Квинсленд губернаторы лауазымдары ұсынылды, бірақ ол олардан бас тартты. 1887 жылғы Алтын юбилейлік марапатта Сент-Михаил және Сент-Джордж орденінің Ұлы крестімен марапатталған Стаффорд 1901 жылғы 14 ақпанда Лондонда қайтыс болды. Ол 1859 жылы Мэри Бартлимен некелесіп, үш қыз және үш ұл қалдырды. Мэри 1899 жылы қайтыс болды. Уильям Уэйкфилдтің қызы Эмили Шарлоттамен бұрынғы некесі баласыз аяқталды, Эмили 1857 жылы 29 жасында қайтыс болды. Стаффордтың өмірі Виктория патшайымының өмірімен бірге өтті – ол 1819 жылы патшайымнан 31 күн бұрын дүниеге келді және 1901 жылы одан 23 күн кейін қайтыс болды.