Кіріспе
Дайындау және тұтынуды жеңілдету үшін жасалған өңделген азық-түлік. Ыңғайлы тамақ (сондай-ақ үшінші деңгейдегі өңделген тамақ деп аталады) – тұтынуды жеңілдету үшін коммерциялық жолмен дайындалған (көбінесе өңдеу арқылы) және әдетте қосымша дайындықсыз жеуге дайын тамақ. Ол оңай тасымалдануы, ұзақ сақталуы немесе осы ыңғайлы қасиеттердің үйлесіміне ие болуы мүмкін. Ыңғайлы тағамдарға жеуге дайын құрғақ өнімдер, теледидар кешкі асы сияқты тоңазытылған азық-түлік, ұзақ сақтауға арналған азық-түлік, торт қоспасы сияқты дайындалған қоспалар және снэктер жатады. Азық-түлік ғалымдары қазір осы өнімдердің көпшілігін ультра өңделген тағамдар деп санайды және оларды денсаулыққа зиянды әсермен байланыстырады. Нан, ірімшік, тұздалған тағамдар және басқа да дайындалған тағамдар мыңдаған жылдар бойы сатылып келгенімен, олар әдетте өнеркәсіптік өңдеудің төмен деңгейін қажет етеді, бұл Nova жіктемесі сияқты жүйелерде көрініс табады. Тамақ технологиясының жетілуімен басқа да тағам түрлері пайда болды. Ыңғайлы тағам түрлері елге және географиялық аймаққа байланысты әр түрлі болуы мүмкін. Кейбір ыңғайлы тағамдар тағамның қоректік құрамы және олардың қаптамасы қоқыс полигондарында қатты қалдықтарды көбейтуі мүмкін деген алаңдаушылық тудырып, сынға ұшырады. Саудаға шығарылатын тағамның зиянды әсерін азайту және балалардың семіздігімен күресу үшін әртүрлі әдістер қолданылады. Ыңғайлы тамақ – тұтынудың жеңілдігі үшін коммерциялық түрде дайындалған тағам. Ыңғайлы тамақ ретінде белгіленген өнімдер көбінесе ыстық, жеуге дайын тағам ретінде; бөлме температурасында, ұзақ сақтауға арналған өнімдер ретінде; немесе минималды дайындықты талап ететін (әдетте тек жылыту) тоңазытылған немесе мұздатылған тағам өнімдері ретінде сатылады. Ыңғайлы тағамдар "тұтынушы үшін тартымды" болу үшін жасалған тағамдар деп те сипатталады. Ыңғайлы тағам мен мейрамханадағы тағамдар уақытыңызды үнемдеуде ұқсас, бірақ мейрамханадағы тағам жеуге дайын, ал ыңғайлы тағам әдетте қарапайым дайындықты қажет етеді. Екеуі де үйде пісірумен салыстырғанда көбірек ақша жұмсауды және аз уақытты қажет етеді. Мысалы, жүгері ұнын ұнтақтап, кептіріп, пинолли деп атаған, оны саяхатшылар ыңғайлы тағам ретінде пайдаланған. Ең алғашқы өнеркәсіптік өңделген тағамдардың бірі – ет өңдеу. 1878 жылы тоңазытқыш вагондар ойлап табылғаннан кейін жануарларды тұтынушыдан жүздеген (кейін мыңдаған) шақырым қашықтықта өсіруге, союға және еттеуге болады. Қазіргі заманғы ыңғайлы тағамдар АҚШ-та Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін пайда болды. Осы өнімдердің көптегені әскерилер үшін ұзақ сақталу үшін және майданда оңай дайындалу үшін жасалған тағамдардың негізінде құрылған. Соғыстан кейін бірнеше коммерциялық азық-түлік компанияларында өндіріс орындары қалды, және олардың кейбіреулері үйде қолдануға арналған жаңа мұздатылған құрғатылған және консервіленген тағамдарды жасады. Көптеген өнімдерді енгізу сияқты, барлығы да сәтті болған жоқ – балық таяқшалары және консервіленген бұршақ сияқты ыңғайлы тағамдар шұжық таяқшалары және консервіленген чизбургерлер сияқты сәтсіздіктермен теңестірілді. Алайда, ыңғайлы тағамдарға жаңа назар аудару және ас үйде технологияны қолдану әйелдер атқаратын еңбекті жеңілдетті, сондықтан тез дайындалатын тамақтар әйелдерге уақытын көбірек басқаруға мүмкіндік берді. 2010 жылдардан бастап жаңа, "табиғи", тұтас және органикалық тағамдарға деген қалаудың артуына және денсаулыққа қатысты алаңдаушылықтарға байланысты АҚШ-та өңделген тағамдарды қабылдау төмендеді және ірі таңбаланған тағам брендтерінің беделіне нұқсан келді. Компаниялар "салауатты" өнімдерді ұсыну және жақсы беделге ие брендтерді сатып алу арқылы жауап берді.
Convenience food (also called tertiary processed food) is food that is commercially prepared (often through processing) for ease of consumption, and is usually ready to eat without further preparation. It may also be easily portable, have a long shelf life, or offer a combination of such convenient traits. Convenience foods include ready to eat dry products, frozen food such as TV dinners, shelf stable food, prepared mixes such as cake mix, and snack food. Food scientists now consider most of these products to be ultra processed foods and link them to poor health outcomes. Bread, cheese, salted food and other prepared foods have been sold for thousands of years, but these typically require a much lower level of industrial processing, as reflected in systems such as the Nova classification. Other types of food were developed with improvements in food technology. Types of convenience foods can vary by country and geographic region. Some convenience foods have received criticism due to concerns about nutritional content and how their packaging may increase solid waste in landfills. Various methods are used to reduce the unhealthy aspects of commercially produced food and fight childhood obesity. Convenience food is commercially prepared for ease of consumption. Products designated as convenience food are often sold as hot, ready to eat dishes; as room temperature, shelf stable products; or as refrigerated or frozen food products that require minimal preparation (typically just heating). Convenience foods have also been described as foods that have been created to "make them more appealing to the consumer." Convenience foods and restaurants are similar in that they save time. They differ in that restaurant food is ready to eat, whilst convenience food usually requires rudimentary preparation. Both typically cost more money and less time compared to home cooking from scratch. Cornmeal that was ground and dried, referred to as pinolli, was used by travelers as a convenience food in this manner. One of the earliest industrial scale processed foods was meatpacking. After the invention of a system of refrigerator cars in 1878, animals could be raised, slaughtered, and butchered hundreds (later thousands) of miles or kilometers away from the consumer. Modern convenience food saw its beginnings in the United States during the period that began after World War II. Many of these products had their origins in military developed foods designed for storage longevity and ease of preparation in the battle field. Following the war, several commercial food companies had leftover manufacturing facilities, and some of these companies created new freeze dried and canned foods for home use. Like many product introductions, not all were successful—convenience food staples such as fish sticks and canned peaches were counterbalanced by failures such as ham sticks and cheeseburgers in a can. However, this new focus on convenience foods and the use of technology in the kitchen alleviated labor that was traditionally carried out by women, and therefore meals that could be prepared quickly enabled women to exercise more control over their time. As of the 2010s due to increased preference for fresh, "natural", whole, and organic food and health concerns the acceptability of processed food to consumers in the United States was dropping and the reputation of major packaged food brands had been damaged. Firms responded by offering "healthier" formulations and acquisition of brands with better reputations.
Түрлері
Ыңғайлы тағамдарға конфета сияқты тәттілер, газдалған сусындар, шырындар және сүт, жаңғақтар, жемістер мен көкөністер (жаңа немесе консервіленген түрде), өңделген ет және ірімшік, сондай-ақ шұбат пен макарон сияқты консервіленген өнімдер кіруі мүмкін. Сонымен қатар, ыңғайлы тағамдарға мұздатылған пицца да жатады.
Бұл өнімдер көбінесе бірнеше порцияға бөлінген, алып жүруге ыңғайлы жеке қаптамада сатылады.
Қаптамада жасалған қоспалар
Мыңдаған жылдар бойы диірмендер нан пісіруге арналған ұнды өндіріп келді. Соңғы уақыттарда ұн басқа ингредиенттермен араластырылып сатылады, сондай-ақ дайын пісіруге болатын өнімдер де сатылады. Қаптамадағы қоспалар – бұл көбінесе пеште немесе плитада дайындалып пісірілетін, ыңғайлы тағамдар. Қаптамадағы нан өнімдеріне арналған қоспалар әдетте химиялық көтерілгіштерді (көбінесе пісіру ұнтағы деп аталады) пайдаланады, бұл жылдам және сенімді нәтиже беру үшін, дәстүрлі ашытқы нандарына қажетті уақытты талап ететін білікті еңбек пен климатты бақылау қажеттілігін жояды. Осы қоспалардан жылдам пісірілетін нан дайындалады. Мысалдарға торт қоспалары, макарон және ірімшік қоспасы, брауни қоспалары және соус қоспалары жатады. Кейбір қаптамадағы қоспалардың құрамында қаныққан майдың мөлшері жоғары болуы мүмкін.
Ел бойынша
2007 жылы «Австралияның тағамдық өнімдері мен тамақтануы 2012» кітабында Австралияда дайын тамақ тұтынудың айқын артуы байқалды. Ирландия Республикасында, асығыс жұмыс істейтін адамдар жейтін таңғы асқа арналған орамдар «Кельт жолбарысы» экономикалық гүлденуінің символына айналды. Жапонияда онгири (көкнәр пісірілген шары) – мыңжылдықтар бойы дайындалып келе жатқан танымал дайын тағам. Хэйан дәуірінде бұл тағам әдебиетте еске алынған. Басқа жапон дайын тағамдарына дайындалған тофу (соя ұнынан жасалған өнім), дайын теңіз өнімдері және жылдам пісірілетін рамен лапшасы жатады. Филиппинде сисиг, адобо және кальдерета сияқты дәстүрлі филиппин тағамдарының дайын қаптамалары бүкіл елдегі дүкендерде кеңінен ұсынылады. Соломон аралдарында майға салынған консервіленген тунец дайын тағам ретінде танымал. Ресейде, коми, манси және удмурт сияқты ұральдық халықтардан алынған еттен жасалған пельмень (қамырға оралған ет) кем дегенде 18 ғасырдан бері белгілі, ал зауыдта шығарылған және алдын ала қаптамаланған пельмень супермаркеттердегі тоңазытқыш бөлімдерінің маңызды бөлігін құрайды.
Өңір бойынша
Батыс Африкада ұғытылып, кептірілген қаракұмық ұны жиі қолданылатын, дайын тағам болып табылады.
Кішігірім сауда
Кейбір жағдайларда, дайын тағамдарды бөлшек саудада сату, осы дайын тағамдардың құрамына кіретін жеке ингредиенттерді сатудан түсетін пайдадан асып түсуі мүмкін. 1984 жылы жасалған сауалнама бойынша, Ұлыбританиядағы тұтынушылардың тағамға жұмсаған ақшасының үштен бірінен астамы дайын тағамдарды сатып алуға кеткен.
Қоршаған орта және денсаулық мәселелері
Бірнеше топ жеке порциялық қаптаманың қоршаған ортаға тигізетін зиянына назар аударды, себебі пластик қолданудың артуы полигондардағы қатты қалдықтардың көбеюіне әкеледі. Семіздік және басқа да денсаулық проблемаларына байланысты, кейбір денсаулық сақтау ұйымдары кейбір дайын тағамдардағы жоғары май, қант, тұз, тағам консерванттары мен қоспаларын сынады. Тұздың денсаулыққа тигізетін әсері негізінен натрийге байланысты және оның қанша мөлшерде тұтынылуына шартты. Көптеген дайын тағамдардың бір порциясында тәуліктік қабылдауға ұсынылған натрий мөлшерінің елеулі бөлігі бар. Өндірушілер өнімдерінің дәмі тұзбен жетілдірілмесе, бәсекелес өнімдерге қарағанда жақсы сатылмауы мүмкін деп алаңдайды. Тәжірибелер көрсеткендей, кейбір танымал қаптамаланған тағамдардың дәмді болуы үшін оларға көп мөлшерде тұз қосу қажет.
Белгілеу, азайту және реттеу
Денсаулыққа қатысты ыңғайлы және ресторан тағамдарына байланысты туындаған мәселелерге жауап ретінде, АҚШ-та Мишель Обама бастамасымен және оның «Қозғалысқа!» науқаны аясында 2010 жылдың ақпанында Ақ үй коммерциялық өндірілген тағамдардың зиянды әсерін азайту және балалардың семіздігімен күресу мақсатындағы шаралар жарияланды. Обама ханым көптеген ыңғайлы тағамдардағы қант пен тұздың мөлшерін азайтуға индустрияны итермеледі, заңдар мен ережелер арқылы мемлекеттік араласудың орнына өзін-өзі реттеуді қолдады. Обама ханымның өзін-өзі реттеуге басымдық бергеніне қарамастан, Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасы осы нұсқауларды заңға айналдыруды қарастырып жатқанын хабарлады, ал басқа да топтар мен муниципалитеттер осы өнімдерге бағытталған салықтар мен алымдар сияқты қосымша алдын алу шараларын енгізуге тырысуда. Бұл мәселеге назар аударғаннан кейін, 2010 жылдың сәуір айында он алты өндірушінің бірігуі Ұлыбританиядағы ұқсас тәжірибеге негізделген бағдарлама бойынша АҚШ-та сатылатын тағамдардағы тұздың мөлшерін азайтуға келісті. Төмен кірісті аймақтарды одан бай аймақтармен салыстырғанда, ақ нәсілді аймақтарда қара нәсілді аймақтарға қарағанда (көбінесе азық-түлік шөлдерінде кездесетін) төрт есе көп супермаркеттер орналасқан. Осының салдарынан 2002 жылғы зерттеуде супермаркеттердегі салауатты тағамдарға қолжетімділік шектеулі болғандықтан, төмен кірісті және аз ұлттық азаматтардың тең емес қолжетімділікке ие екені анықталды. Көптеген төмен кірісті отбасылар өнімдердің жоғары бағасының кесірінен жаңа жеміс-көкөністер мен отбасыларына қажетті дұрыс тамақтарды сатып алуда қиындықтарға тап болады. Бұл отбасылар көбінесе азық-түлік шөлдерінде тұрады және олардың ауданында жаңа өнімдер оңай қол жетімді емес. Сондықтан отбасылар май, қант және тұздың көп мөлшерін қамтитын тағамдарды сатып алуға мәжбүр болады, өйткені осы өте өңделген тағамдар арзан. Осы өңделген тағамдар дені сау емес ыңғайлы тағамдардың маңызды бөлігін құрайды.