Кіріспе
Роуандар немесе тау күлдері – роза тұқымдасының Sorbus туысына жататын бұталар немесе ағаштар. Олар Солтүстік жарты шардың салқын және қоңыржай аймақтарында өседі, ең көп түрлері Гималай, Оңтүстік Тибет және Батыс Қытайдың кейбір бөліктерінде кездеседі, онда көптеген апомиктикалық микротүрлер таралған. Роуан деген атау бастапқыда Sorbus aucuparia түріне берілген, сондай-ақ Sorbus туысына жататын басқа түрлерді де атау үшін қолданылады. S. aucuparia және аққұба (Aria edulis, синонимі Sorbus aria) арасындағы табиғи будандар Ұлыбританияда көптеген эндемикалық түрлердің пайда болуына себеп болады.
The rowans ('/r//aʊ//ə//n//z/ ROWənz or '/r//oʊ//ə//n//z/ ROHənz) or mountain ashes are shrubs or trees in the genus Sorbus of the rose family, Rosaceae. They are native throughout the cool temperate regions of the Northern Hemisphere, with the highest species diversity in the Himalaya, southern Tibet and parts of western China, where numerous apomictic microspecies occur. The name rowan was originally applied to the species Sorbus aucuparia and is also used for other species in the genus Sorbus. Natural hybrids, often including S. aucuparia and the whitebeam, Aria edulis (syn. Sorbus aria), give rise to many endemic variants in the UK.
Аттар
Латынша sorbus атауы ежелгі ағылшын тілінен syrfe түрінде алынған. Латынша sorbus атауы "қызыл, қызғылт қоңыр" түсін білдіреді (PIE *sor / *ser); ағылшын тіліндегі sorb сөзі 1520 жылдардан бастап "қызмет ағашының жемісі" мағынасында қолданыла бастады, француз тілінен sorbe арқылы латынша sorbum ("қызмет жидегі") сөзінен алынған. Sorbus domestica "whitty pear" деп те аталады, мұндағы whitty сөзі "қанатты" дегенді білдіреді. Sorbus domestica үшін "тау шатыры" атауы, Fraxinus ornus ("нағыз шатыр") емес, оның жапырақтарының қанатты жапырақтарға сырттай ұқсастығынан туындаған. Sorbus torminalis "chequer tree" деп те аталады; оның жемістері, бұрын сыраның дәмін беру үшін қолданылған, "chequer" деп аталады, бұл жемістің дақты үлгісінен туындаған болуы мүмкін. Rowan аты дәстүрлі түрде Sorbus aucuparia түріне қолданылады. "Rowan" атауы 1804 жылдан бастап тіркелген, бұрынғы rowan ағашынан, 1540 жылдардан бері ағылшын және шотланд тілдерінің солтүстік диалекттерінде кездесетін rountree атынан бөлінген. Ол көбінесе солтүстік герман тілдерінен шыққан деп есептеледі, мысалы, ежелгі норвеж тіліндегі reynir (норвеж тілінде rogn, дания тілінде røn, швед тілінде rönn) сөздерімен байланысты, соңында герман тіліндегі *raud inan ("қызылдандыру") етістігінен шыққан, бұл жидектерге қатысты (латынша sorbus сияқты). Ағылшын тілінде rowan сөзінің ran, roan, rodan, royan, royne, round және rune сияқты әртүрлі диалектілік түрлері кездеседі. Ежелгі ағылшын тілінде rowan аты cwic beám деп аталған, ол quickbeam (сондай-ақ quicken, quicken tree және оның түрлері) түрінде сақталған. 19 ғасырда бұл атау "сиырқаз" сөзімен байланысты деп қайта түсіндірілді, quick сөзінің диалектілік түрі wick және wicken tree, wich tree, wicky және wiggan tree сияқты атаулар пайда болды, осыдан witch hazel және witch tree сияқты атаулар туды. Ағаштың валли тілінде екі аты бар: cerdinen және criafol. Criafol "Қайғылы жеміс" деп аударылуы мүмкін, бұл, мүмкін, валли дәстүрінен туындаған, Мәсіхтің айқыш ағашы осы ағаштан жасалған және rowan-ның қызыл жемісі Мәсіхтің қанымен байланыстырылған. Ежелгі ирланд тіліндегі аты cairtheand, қазіргі ирланд тілінде caorthann. Баллимоте кітабындағы "ағаш" Бриатаргомы rowan-ды luis әрпімен байланыстырады, түсіндірмесінде "көзге жағымды (li sula) luis, яғни rowan (caertheand), оның жидектерінің әдемілігіне байланысты" делінген. Осыған байланысты "көздің қуанышы" (vel sim.) кейбір зерттеушілердің пікірінше, rowan-ның аты болып табылады. Шотландияның гаэль тіліндегі ең көп қолданылатын аты caorann, ол Beinn a' Chaorainn және Loch a' Chaorainn сияқты көптеген таулы жерлердің аттарында кездеседі. Rowan сонымен қатар Малкольм және Маклаклан тайпаларының белгісі болған. Биік таулы жерлерде ағаштың кез келген бөлігін, оның жидектерін ғана пайдалануға тыйым салынған, тек діни мақсаттар үшін ғана. Мысалы, rowan-нан жасалған және buaitean деп аталатын астық бастыратын құрал ырымдар мен мерекелерде қолданылған. Канаданың Ньюфаундленд және Лабрадор провинцияларында және Новая Шотландияда бұл түр әдетте "dogberry" ағашы деп аталады. Немец тілінде Sorbus aucuparia Vogelbeerbaum ("құс жидегі ағашы") немесе Eberesche деп аталады. Соңғысы күл ағашының (Esche) атымен қазіргі кездегі қабанның (Eber) атын біріктіреді, бірақ шындығында бұл галл тілінен келген есімнің жалғасы, eburo (сонымен қатар қара қызғылт қоңыр түстің аты, грек тіліндегі orphnos, көне скандинав тілінде iarpr "қоңыр" сөздерімен байланысты); sorbus сияқты, eburo да жидектердің түсіне сілтеме жасайды; ол қарағайдың аты ретінде де тіркелген (оның да қызыл жидектері бар), сондай-ақ Eburodunum (айқындау).
Ботаника
Рован – көбінесе 10–20 м биіктікте өсетін жапырақты ағаштар, бірақ кейбіреулері бұталар болып өседі. Рован Fraxinus туысына жататын, Oleaceae тұқымдасының нағыз емен ағаштарымен туысты емес. Жапырақтары сырттан ұқсас болғанымен, Sorbus-тың жапырақтары тізбектей орналасса, Fraxinus-тың жапырақтары қарама-қарсы орналасады. Рован жапырақтары тізбектей орналасқан және (7–)11–35 жапырақшадан тұрады. Жемісінің ұшында әрқашан жапырақша болады. Гүлдері тығыз шоғырларға жиналған; әр гүлдің диаметрі 5–10 мм, бес құлпынауы бар, кремі түсті болады. Жемісі диаметрі 4–8 мм болатын кішкентай, көптеген түрлерінде жарық қызғылт сары немесе қызыл, ал кейбір Азия түрлерінде қызғылт, сары немесе ақ түсті болады. Жемісі жұмсақ әрі шырынды, сондықтан құстар үшін, әсіресе жиектер мен сүрегілер үшін өте қоректі, олар рован тұқымдарын өңеш арқылы таратуға көмектеседі. Рован жемісі дәстүрлі түрде өсімдіктерді бояу үшін қолданылатын таниннің көзі болып табылады. Финляндияда ат шаналарының тіректері мен тырнақтар жасау үшін осы ағаш таңдалады. Еуропалық рованның (Sorbus aucuparia) жемісінен Ұлыбританияда дәстүрлі түрде аң етіне қосылатын аздап ащы желе, сондай-ақ джемдер мен басқа да консервілер жасалады, оны жеке немесе басқа жемістермен бірге қолдануға болады. Жемісі кофе бұршақтарының орнына да қолданылады және алкогольді сусындар жасауда кеңінен қолданылады: ликерлер мен сироптарды хоштандыру үшін, үй шарабын жасау үшін және сыраға дәм беру үшін. Австрияда Vogelbeerschnaps деп аталатын мөлдір рован шнапсы айнытылады, чехтер jeřabinka деп аталатын рован ликерін, поляктар Jarzębiak – рован хоштандырылған арағын, ал валлийліктер diodgriafel деп аталатын рован шарабын жасаған. Адамдарға арналған жақсырақ жеміс беретін рован сорттары бар, бірақ олар жиі кездеспейді; көбінесе жемістер қоғамдық жерлерде өсетін жабайы ағаштардан жиналады. Рован жемісінде сорбин қышқылы бар, ал шикі күйінде парасорбин қышқылы да бар (еуропалық рованның шамамен 0,4–0,7%), ол асқазанның бұзылуына және бүйрек зақымдануына әкелуі мүмкін, бірақ қыздыру (пісіру, ыстық кептіру және т.б.) және, аз дәрежеде, тоңазыту оны зиянсыз сорбин қышқылына айналдырып, уытсыз етеді. Сондай-ақ, олар әдетте шикі күйінде дәмді болу үшін тым ащы болады. Бірінші аяздан кейін жинау (немесе тоңазытқышқа салу) ащы дәмді де азайтады.
Мифология
Сами мифологиясында Равдна құдайы күн күркірі құдайы Хорагаллдың жұбайы болып табылады. Рованның қызыл жидектері Равднаға қасиетті болған, ал Равдна атауы солтүстік герман тіліндегі ағаш сөздеріне ұқсас (мысалы, көне норвег тіліндегі reynir). Норвеж мифологиясында Сиф тәңірі – найзағай құдайы Тордың әйелі, ол Равднамен байланыстырылған. «Скалскапармал» бойынша, рован «Тордың құтқарылуы» деп аталады, себебі Тор бірде оған жабысып өзін құтқарған. Сифтің Тор ұстаған рован ағашы түрінде туғандығы туралы гипотеза бар. Ирланд мифологиясының Фианна циклындағы Диармуид пен Грейнеге жасалған қуғын, осы жұптың Грейне жек көрген аңыздық көшбасшы Фион Мак Камхейлдің кек алуынан қашуға тырысуын көрсетеді. Олар алып Сеарбанның күзетімен орманға келді. Сеарбан оларға өзінің сиқырлы рован ағашының жидектерін жемеген жағдайда орманға барып аң аулауға рұқсат берді. Жүкті Грейне жидектерді қатты қалады, ал Диармуид оларды алу үшін Сеарбанды өлтіруге мәжбүр болды. Оның қарулары Сеарбанға қарсы әсер етпегендіктен, ол оны өлтіру үшін алыптың темір таяғын пайдаланды. Екеуі ең тәтті жидектерді жеу үшін рован ағашына көтеріліп, содан кейін ағашта демалды. Бұл махаббат құдайы Энгстің жұпқа берген кеңесіне қайшы келді, ол оларға: «бір ғана есігі бар үңгірде, бір ғана есігі бар үйде, бір ғана бұтағы бар ағашта ұйықтамау керек, сондай-ақ пісірген жерде жемеу және жеген жерде ұйықтамау керек» екенін ескерткен. Фион Мак Камхейл жұпты рован ағашына дейін іздеп келді және шахмат ойыны арқылы Диармуидты өзін ашуға алдады. Энгус Грейнені алып кетті, ал Диармуид қауіпсіз жерге секіріп, қуғын жалғасты.
Халықтық сиқыр
Еуропалық қайың (Sorbus aucuparia) еуропалық мифология мен фольклорда ұзақ тарихқа ие. Ол сиқырлы ағаш саналған және зұлым күштерден қорғау қабілетіне ие деп есептелген. Бұл ағаш саяхатшыларды жолдан адаспауға көмектеседі деген сенім болғандықтан, оны "саяхатшы ағашы" немесе "жолшы ағашы" деп те атаған. Англияда бұл ағашта шайтан анасын дарға асып өлтірген деген әңгіме бар. Виктория дәуірінің британдық фольклоршылары қайың ағашының апотропалық күштеріне, әсіресе сиқыршыларды қорғауына қатысты халық сенімдері туралы мәліметтер келтірген. Эдвин Лис (1856) ағылшынның Батыс Мидлендсіндегі Уайр орманына қатысты осындай деректерді берген. Сэр Джеймс Фрейзер (1890) Шотландиядағы осы дәстүр туралы хабарлаған, онда ағаш көбінесе қақпаның немесе кіреберіс есігінің жанына отырғызылған. Фрейзердің сөзіне қарағанда, құстардың нәжісінде жиі қайың тұқымдары кездеседі. Егер мұндай нәжіс үлкен ағаштың, мысалы, еменнің немесе жапырақтың, ескі жапырақтары жиналған қуысы немесе тесігіне түсіп қалса, онда ол үлкен ағашта эпифит ретінде өсетін қайыңға айналуы мүмкін. Мұндай қайың "ұшатын қайың" деп аталады және оның сиқыршылар мен қара сиқырға, сондай-ақ әртүрлі сиқырға қарсы өте күшті екеніне сенеді. Қайың феялардан да қорғайды. Мысалы, Томас Кейтлидің мәлімдемесіне сәйкес, қарапайым адамдар рован бұтағын есіктеріне қойып, феялардың жыл сайын жаздың басында өткізетін мерекелік шерулеріне (rade) қауіпсіздікпен куә бола алады.
Жалған діннің қайта жаңғыруы
Нео-друидизмде рован "портал ағашы" деп аталады. Ол осы әлем мен басқа әлемнің арасындағы, немесе қазіргі орын мен бара жатқан жеріңіздің арасындағы шекара саналады. Мысалы, ол меншікке кіреберіс қақпасына қойылған, бұл жол немесе көше мен біреудің меншігі арасындағы шекарадан өтуді білдіреді. Элен Сентьердің сөзінше, "Шекара – кіруге (ішке қарай жол) және шығуға (сыртқа қарай жол) арналған орын. Рован – портал, шекара ағашы, ол сізге "бір жерге барып, бір жерден кету" мүмкіндігін ұсынады."
Ауа райы туралы мәлімет
Ньюфаундлендте халық арасында кең таралған аңыз бойынша, жеміс мол болса, қыс қатал болады делінеді. Финляндия мен Швецияда да ағаштардағы жемістің мөлшері қыстағы қардың қалыңдығын болжау үшін қолданылған, бірақ онда "бір жылы рован көп жеміс берсе, сол жылы қар көп болмайды" деген сенім болған, яғни жеміс көп болса, қыста қар аз болады деп болжаған. Дегенмен, белгілі бір жазғы жеміс өнімі алдыңғы жазғы ауа райымен байланысты, жылы және құрғақ жаз келесі гүлдеу мен жеміс беру үшін сақталған қанттың мөлшерін арттырады, сондықтан ол келесі қысқы ауа райын болжауға қатысы жоқ. Финляндияның Малакс қаласында керісінше ойлаған. Егер қарақұмық гүлдері көп болса, қарақұмық та көп болады. Сол сияқты, егер қарақұмық бір жылда екі рет гүлдесе, сол күзде көп картоп пен көп той болады деп сенген. Ал Сипоудағы адамдар құс қанаты (Bombycilla garrulus) рован жемісінің соңғысын жегенде қыс басталғанын айтқан. Швецияда рован ағаштары сарғайып, түсін жоғалтса, күз бен қыста көп аурулар болады деп ойлаған.