Кіріспе

Sorbus aucuparia, әдетте рован ( /ˈroʊən/, сондай-ақ /ˈraʊən/) және тау күл деп аталады, гүлді роза тұқымдасына жататын жапырақты ағаш немесе бұта түрі. Бұл өте өзгермелі түр, және ботаниктер түрдің әртүрлі анықтамаларын қолданып, белгілі бір аймақтарға тән ағаштарды қосу немесе алып тастау мүмкіндігін қарастырды. Соңғы анықтамаға Еуропаның көп бөлігі, Азияның бір бөлігі және Солтүстік Африкада өсетін ағаштар кіреді. Географиялық ареал Мадейра, Британ аралдары мен Исландиядан Ресейге және Солтүстік Қытайға дейін созылады. Көптеген өсімдіктерден айырмашылығы, бұл түр Жапонияда табиғатта өспейді. Жеміс ағашының қалыңдығы кең және дөңгелек немесе иррегулярлы пішіндес, көбінесе бірнеше сабақтан тұрады. Сабағы жұқа, цилиндрлі пішіндес, диаметрі 1,5 см-ге дейін жетеді, ал бұтақтары тік өседі және сәл көлбеу болады. Жас өсімдіктің қабығы сарғыш-сұр түсті және жылтыр, ал ересек өсімдіктерде сұр-қара түске айналып, бойлық жарықтар пайда болады; қабық ұсақ қабыршақтармен қабыршақталады. Өсімдік көбінесе 80 жылдан аспайды және қоңыржай климаттағы ең аз өмір сүретін ағаштардың бірі болып табылады. Ағашының кең қызғылт-ақ түсті қабықшасы және ашық қоңырдан қызғылт қоңырға дейінгі өзегі бар. Ол диффузды кеуекті, иілгіш, серпімді және берік, бірақ ұзақ сақталмайды, құрғаған күйінде тығыздығы 0,9 г/см³-ден аспайды. Жапырақтар бұтақтар бойында кезектесіп орналасқан. Жапырақшалар шығар алдында күміс сұр түсті түкпен жабылады, бірақ жапырақтары жайылғаннан кейін көбінесе жалаңаш болады. Жапырақтарының үстіңгі жағы қою жасыл, ал астыңғы жағы сұрғылт-жасыл және мамықтанған. Жас жапырақшаларды қырғанда марципан иісі сезіледі. Жапырақшалар төменгі жағында асимметриялық пішіндес. Гүл бүршіктері көбінесе 1 см-ден ұзын болып, жібектей немесе мамық тәрізді түктермен жабылған. Гүлшоғырлары ірі, тік және дөңгелек пішіндес. Гүлдерінің диаметрі 1 см шамасында, бес кішкентай, сары-жасыл және үшбұрышты тостаған жапырақтары бар, олар түкпен немесе жалаңаш күйде жабылған. Әр гүлшоғырында 80-100 шанақ жеміс орналасқан. Шанақ жемісінде жұлдыз тәрізді жұмыртқалық бар, онда екі-бес камера болады, әр камерада бір-екі жалпақ, тар, ұзын және қызыл тұқым орналасқан. Бұл түрдің хромосома саны 2n=34-ке тең.

Қалдық деректері

Түркияның Қызылжамам ауданының қазба флорасынан Сорбус aucupariaның қазба қалдықтары сипатталған, олар ерте плиоцен дәуіріне жатады.

Аттар

Сорбус аукупария есімді екі атау латын сөздері – сорбус, яғни қызмет ағашы, және аукупариядан тұрады. Ал аукупария сөзі "құс" деген мағына беретін "авис" және "ұстау" деген мағына беретін "капере" сөздерінен шыққан. Бұл S. aucuparia жемісінің құс аулау үшін әйел ретінде қолданылуын сипаттайды. Рован және тау күлі деген аттар Sorbus туысының Sorbus кіші туысына жататын басқа түрлерге де қолданылуы мүмкін, ал тау күлі басқа, алыс туысқан ағаштарды да белгілеу үшін қолданылуы мүмкін. Бұл түр нағыз күл ағаштарымен (Fraxinus туысы), сондай-ақ, қанатты жапырақтары бар немесе Тасмания мен Викторияның оңтүстік-шығысындағы Австралияда өсетін Eucalyptus regnans түрімен тығыз байланысты емес. Тау күлі деген жалпы атау 16 ғасырдан бастау алады. Оны алғаш рет 1597 жылы Джон Джерард қолданды, ол оны сол кездегі ботаниктердің латын тілінен – Montana fraxinus – тікелей аударған. S. aucuparia бұрын Pyrus aucuparia деп жіктеліп келген. Sorbus aucuparia L. Карл Линнейге тиесілі.

Экология

Бұл түрді аралар мен шыбындар тозаңдатады. Жемістерін шамамен 60 түр құс және бірнеше сүтқоректілер жейді. Олар әсіресе қарғалар мен басқа да әнші құстарға ұнайды, сондай-ақ оларды мүйізді жануарлар, қызыл түлкі, еуропалық барс, ұйық және соры жейді. Орталық Еуропада бұл өсімдік қызыл жусан, ешкі жусан, еуразиялық терек және күміс қайыңмен бірге өседі. Sorbus туысының басқа түрлері S. aucuparia-мен оңай будандасады және гибридтелуге алып келуі мүмкін; гибридтерге Sorbus × hybrida кішігірім ағашы, овалды тісті жапырақтары және 2-3 жұп жапырақшалары бар, ол Sorbus × intermedia-мен будандасқан, және S. thuringiaca, сопақ жапырақтары және 1-3 жұп жапырақшалары бар орташа өлшемді ағаш, кейде орталық тамырында біріктірілген, ол S. aria-мен будандасқан. S. aucuparia-ның негізгі зиянкестері алма жемісінің күйесі Argyresthia conjugella және тау күлінің күйесі Hoplocampa alpina болып табылады. Gymnosporangium cornutum тотық саңырауқұлағы жапырақтарда ісіктер тудырады. Жапырақтары жәндіктерге азық емес, бірақ жәндік личинкалары, соның ішінде Venusia cambrica, Coleophora anatipennella және Stigmella туысының жапырақ кеніштері пайдаланады. Cornu aspersum бұлжықшасы жапырақтармен қоректенеді.

Ас үй

Бұрын S. aucuparia жемісі құстарды аулауға пайдаланылған. Адамдар үшін жемісі ащы, қызақтыратын, лаксативтік, диуретик және холагогтік қасиеттерімен ерекшеленеді. Оларда С витамині бар, сондықтан қан құйысудың алдын алады, бірақ парасорб қышқылы асқазанның шырышты қабығын тітіркендіреді. Жемістерінде сорбитол бар, ол қант диабетімен ауыратын адамдар үшін қанттың орнына қолданылуы мүмкін, бірақ қазір оны өндірудің қажеті жоқ. Sorbus aucuparia жемістері дәстүрлі австриялық медицинада ішкіге (шай, сироп, желе немесе ликер түрінде) тыныс алу жолдарының ауруларын, қызбаны, инфекцияларды, суық тиюді, тұмауды, ревматизмді және подаграны емдеу үшін қолданылған. Жаңа жемістер көбінесе дәмді емес, бірақ оларды дәмді етуге болады және компот, желе, джем, қышқыл сироп, тұздық немесе шырын, сондай-ақ шарап пен ликер жасауға немесе шайға қолдануға болады. Жеміс қоян етіне немесе жабайы аңға қосымша ретінде беріледі. S. aucuparia-ның берік қасиеттері оны қатал таулы климаттағы жеміс көзіне айналдырды және Габсбург монархиясының билеушісі Мария Терезия 1779 жылы осы түрді отырғызуды ұсынды. Оның жапырақтары үлкен және сүйір, жапырақшаларының тек алдыңғы бөлігі тісті, ал қабығы қараңғы, бүршіктері үлкен және жемісі ірі. Оңтүстік Ресейде кездесетін ұқсас ащы емес сорттар 1900 жылы Орталық Еуропаға алғаш рет «Rossica» және «Rossica Major» деген аттармен енгізілді, олардың жемісінің диаметрі 500 см-ге дейін жетеді. Моравиялық сорттың екі кең таралған сорты – «Конзентра» және «Розина», олар 1946 жылдан бастап Саксониядағы бақша шаруашылығы ғылыми-зерттеу институты Institut für Gartenbau Dresden Pillnitz-тегі 75 данадан іріктелді, олар негізінен Рудные тауларында кездесті және 1954 жылы қолжетімді болды. Екі сорт та өздігінен тозаңданады, ерте жеміс береді, ал жеміс піскен сайын қанттың мөлшері артып, қышқылдың мөлшері азаяды. «Beissneri» – қызғылт жапырақтары мен қабығы және тісті жапырақтары бар сорт. 1905 жылы орыс ботанигі Иван Владимирович Мичурин S. aucuparia-ны басқа түрлермен будандастырып, жеміс ағаштарын шығара бастады. Оның тәжірибелері нәтижесінде «Бурка», «Ликёрная», «Десертная», «Гранатная», «Рубиновая» және «Титан» сорттары пайда болды. Жапырақтарын баллы шырша мен емен қабығының жапырақтарымен қайнатып, шөп шайы жасалған сыра дайындалды. Бұл өсімдік таулы аймақтардағы жер сілкінісі мен қар көшкінінен қорғау үшін отырғызылады. «Sheerwater Seedling» – тік және жұқа сорт, ал «Wisley Gold» – сары жемісі бар, Корольдік бау-бақша қоғамының «Бау-бақшадағы ең үздік» сыйлығына ие болды. Сорттарды кесінділер, егу немесе қалқандық өркендеу арқылы вегетативті түрде көбейтуге болады. Англиялық халықтық әңгімелерде S. aucuparia бұтақтары зұлым рухтарды қорғайды деп сенген. Англияда осы өсімдікке «ведьма» деген ат қойылған және кен табу үшін одан жасалған таяқтар қолданылған. Шанышқылар мен басқа да шаруашылық құралдарының ағаш тіректері осы түрден жасалған, мал шаруашылығы мен өнімдік күштерді сиқырдан қорғау үшін. S. aucuparia Германияның Ebernhahn, Eschenrode және Hermsdorf муниципалитеттерінің гербінде, сондай-ақ Чехияның Vysočina аймағының гербінде қолданылады. Rowan Уиганның қалалық округінің гербінің бөлігі және Wigan Athletic және Wigan Warriors логотипінде бейнеленген.