Кіріспе
Шотландия королі Джеймс VI-дың 1567–1570 жылдардағы регенті, Джеймс IV-тің заңсыз ұлы Джеймс Стюарт, Морейдің 1-ші графы (шамамен 1531 – 23 қаңтар 1570) Шотландия королі Джеймс V-тің заңсыз ұлы ретінде Стюарт әулетінің мүшесі болды. Ол кейде туған әпкесі, шотланд королевасы Мэриді қолдаған, ал 1567 жылдан 1570 жылы қанымен өлтірілгенге дейін жас король Джеймс VI-дың регенті болды. Ол ату қаруымен өлтірілген алғашқы үкімет басшысы еді.
the illegitimate son of James IV
James Stewart, 1st Earl of Moray (c. 1531 – 23 January 1570) was a member of the House of Stewart as the illegitimate son of King James V of Scotland. At times a supporter of his half sister Mary, Queen of Scots, he was the regent of Scotland for his half nephew, the infant King James VI, from 1567 until his assassination in 1570. He was the first head of government to be assassinated with a firearm.
Ерте өмір
Морей шамамен 1531 жылы Шотландия королі Джеймс V пен оның сүйіктісі, Леди Маргарет Эрскиннің заңды емес баласы ретінде дүниеге келді. Леди Маргарет Эрскин – Джон Эрскиннің қызы, ол 5-ші лорд Эрскин және Лохлевеннің сэр Роберт Дугласының әйелі болған. 1536 жылдың 31 тамызында ол Танталлон және басқа да жерлерді иеленуге рұқсат беретін патшалық грамота алды. 1538 жылы Джеймс Файфтегі Сент-Эндрюс монастырының приоры болып тағайындалды. Бұл лауазым оның кірісін қамтамасыз етті. "Санкт-Андройс лорды" Джеймс пен оның бауырларына киімдерді корольдің тігіншісі Томас Артур тігіп берді. Лорд Джеймс пен оның бауыры Джеймс Стюарт, Келсо мен Мелроуздың комендаторы, Джеймс V қайтыс болғаннан кейін Сент-Эндрюс мектебінде білім алды. 1543 жылдың маусым айында регент Арран Грандж лордын оларды алып, Линлитгоу сарайына жеткізу үшін жіберді. Бірақ Роберт Дуглас лорд Джеймсті Лохлевен қамалына апарды.
Билік билігін көтереді, Мэри патшайымға кеңес береді
1553 жылдың мамыр айында Англиядағы императорлық елші Жан Шейфв Мэри Гиздің оны Шателло герцогы Джеймс Гамильтонның орнына регент етіп тағайындауды жоспарлап отырғанын естіді. Мэри Гиз Джеймс V-нің жесірі және оның жалғыз аман қалған заңды баласының анасы, Шотландия королевасы Мэри, сол кезде Францияда тұрып, әлі ересек жасқа толмаған еді. 1554 жылы Гиз өзі регент болды. 1557 жылдың 5 тамызында Морей, оның туған інісі лорд Роберт және лорд Хоум Эдинбургтен Нортумберлендтегі Форд қамалына шабуыл жасап, Нортумберлендтің 8-ші графы Генри Перси бастаған ағылшын әскері жақындаған соң Фентон ауылындағы үйлерді өртеп жіберді. 1558 жылы Джеймс Парижге Франция королі Франциск II-ге үйлену тойына, өзінің жарты қарындасы, Шотландия королевасы Мэриге қатысты. Бұл сапарды қаржыландыру үшін анасы Эдинбургтегі итальяндық банкир Тимоти Каньолиден несие алды. Джеймс шотланд реформациясының қолдаушысы болды. 1559 жылдың маусым айында ол Перттегі бірнеше шіркеудегі бейнелерді қиратты. Бір ағылшыз сарапшы Джеймсті протестанттық конгрегацияның басшысы ретінде ізгілігі, батылдығы және қайраттылығы үшін мақтады. Діни айырмашылықтарына қарамастан, Морей 1561 жылы Франциядан оралғаннан кейін өзінің жарты қарындасы, Шотландия королевасы Мэридің басты кеңесшілерінің бірі болды. Оның оралуына оның бірінші күйеуі, Франция королі Францисктің қайтысы себеп болды. 1561 жылдың қыркүйегінде Джеймс Холирудхауста діни рәсім өткізіп жатқан дін қызметкерлерін тоқтатса да, ол келесі жылы оны Морей графы және Мар графы (Мар графтығы көп ұзамай алынып тасталды) етіп тағайындады, екі графтық та жаңадан құрылған еді. Морей графтығымен бірге ортағасырлық залы бар Дарнавей қамалы да келді, ол тіпті сол кезде де "өте әдемі және кең салынған" деп танымал болды. Морейдің Фифтегі Лейчарс маңындағы Питлети деген кішкентай үйі де болды, оны оның әкесі пайдаланған. Ол 1562 жылдың қаңтарында Англия королевасы Елизавета I-нің сүйіктісі, Лестердің 1-ші графы Роберт Дадлиге хат жазды. 1562 жылдың қазан айында Морей Абердиннің жанындағы Корричи шайқасында Хантлидің 4-ші графы Джордж Гордон бастаған көтерілісті жеңді. Шотландияның солтүстік-шығысындағы үлкен аумақтарды бақылаған өте күшті және бай Хантли осы шайқастан кейін бірден қайтыс болды. Морей 10 қаңтарда 1563 жылы Джеймс Стюарт, 1-ші Лорд Доун және Маргарет Кемпбеллдің (1572 ж.с.), Аргилл графының қарындасының үйлену тойына Кемпбелл қамалына барды. Той кезінде сарай қызметкерлері мен музыканттар пастухтар сияқты ақ тафте киімінде болды. Алайда Морей ауырып, Стирлинг қамалына қайтты. Шотландия королевасы Мэри де бір апта бойы ауырып жатты.
Рейдті қуып шығу
Морей 1565 жылғы шілдеде жарты қарындасы Мэридің Генри Стюарт, Дарнли лордымен үйленуіне қарсы шықты және ол Аргилл графы мен Гамильтон кланымен бірге осы некеге байланысты наразылық көтерілісін бастады. Содан кейін ол заңнан тыс деп жарияланып, Англияға қашты. Дэвид Риццио Морей мен көтерілісшілерге кешірім беруге қатысқан деген қауесет болды, бұл Дарнли лордының ашуын тудырды. Морей Риццио өлтірілгеннен кейін Шотландияға қайтып келді, патшайым оны кешірді және ол қайтадан оның маңызды кеңесшілерінің біріне айналды. Бірақ, 1567 жылы Дарнлинің қаны төгілген кезде ол қастандыққа қатыспау үшін алыс кетіп еді. Дарнли өлтірілгеннен кейін бірнеше апта өткен соң Мэридің 4-ші Ботуэлл графы Джеймс Хепбернмен апатты некесінен қашып, Францияға көшті. 22 тамызда ол Шотландияның регенті болып тағайындалды, ол патшайым Мэри мен Дарнли лордының ұлы, жас король Джеймс VI (1566 жылғы 19 маусымда туған) үшін қамқорлық жасады. 1568 жылғы ақпанда Морей өзінің жеке күзетшілері мен африкалық қызметшісі Нэгир Мор үшін киім сатып алды. Мэри 1568 жылғы 2 мамырда Лох-Левеннен қашып шықты, ал Шателло герцогы және басқа да ақсүйектер оның туына жиналды. Морей одақтастарын жинап, 1568 жылғы 13 мамырда Глазгоның жанындағы Лэнгсайд шайқасында олардың әскерін жеңді.
Йорк конференциясы
1568 жылдың қыркүйегінде Морей комиссарларды таңдап, Англиямен шарт жасау үшін Йоркке сапарлады. Морей Мэриге қарсы айыптамалардың тізімін жасады, ол Сесилге жіберілген "Мақалалар кітабы" деп белгілі болды. Осы конференция барысында ол королева Мэриді қылқыландыруға және Шотландиядағы өзінің билігін негіздеуге арналған "Каскет хаттарын" ұсынды. Кейіннен, Йоркширдегі Норт-Аллертон қаласына қайтар жолында оны өлтіру жоспарынан бас тартқандығы айтылды.
Әскери қызмет
Шотландияда азаматтық соғыс басталды. Морей 1568 жылғы маусым айында «Дамфристің шабуылы» немесе «Ходдомның шабуылы» деп аталған әскери жорықпен патшайым Мэридің қолдаушыларына қарсы оңтүстік-батыс жерлеріне шабуыл жасады. Регенттің әскері мен корольдік артиллериясы Биггарға жеткізілді, онда оның одақтастарына 10 маусымда жиналып, Дамфриске жол тартып, шабуылды бастау бұйрылды. Армияны Александр Хьюм бастаған барлаушылар тобы және Мортон графы мен Лорд Хоум қорғады. Армияның артынан артиллериялық колонна («карея») келді, одан кейін өзі Морей. Cessford лайыры олардың соңынан ерді, ал әскерді Мерс және Букклех лайырының барлаушылары қанаттан қоршап тұрды. Жол бойында Морей патшайым Мэридің қолдаушыларына тиесілі үйлерді – Лорд Флемингтің Богхолл, Скирлинг, Кроуфорд, Санкуар, Кенмур және Ходдом үйлерін (онда артиллерия орналастырылды), сондай-ақ Аннан қаласын басып алды, онда ол Карлайл қамалының капитаны Лорд Скроппен шекара мәселелерін талқылады. Скроп армияның құрамында 6000 сарбаз бар екенін бағалап, Карлайлға қайтып келді, онда 14 маусымда патшайым Мэридің қызметшілері футбол ойнап жатқанын көрді. Содан кейін Морей Лохмабен қамалын басып алды, оны Драмланриг лайырының қолында қалдырды, сосын Пиблз арқылы Эдинбургке қайтып келгенге дейін Лохвуд және Лоххаус қамалдарын жаулап алды. Дамфристе Лорд Максвеллдің бірнеше қолдаушылары бағынды. Морей 1569 жылы Лэнгсайд шайқасында Мэриді қолдаған Хамильтон әулетіне қарсы жаза ретінде Ратгерглен қамалын толығымен өртеді. 1569 жылғы маусымда Морей солтүстікке, Бречинге сапар шекті, онда ол Джордж Гордон, Хантлидің 5-ші графы жіберген кепілдерді қабылдады. Дуннотар қамалында ол «өз міндеттерін орындамағандарды жазалау үшін, оларға кеңшілік пен шамалылық таныту ниетімен, осы солтүстік аймақтарға толық құзыретпен келдім» деп мәлімдеді. Абердинде Морей Хантлимен келіссөздер жүргізді. Инвернесте, 1569 жылғы 4 маусымда Морей Хайленд және Аралдардың басшыларымен, Кейтнесс және Сазерленд графтарымен және Лорд Ловатпен кездесті. Оның хатшысы Джон Вуд «ондай күш бұл жерде сирек кездеседі» деді, ал Морей «осы сапардың мақсаты солтүстіктегі тәртіпсіздікті тоқтату» деп жазды. 1569 жылғы наурыз айында Морей Келсодан Лиддесдейлге келді және ағылшын шекара күзетшісі сэр Джон Форстермен сөйлесті. Оған Лорд Хоум, Кессфордтың Кері, Фернихирсттің Кері, Букклехтың Шот және 4000 сарбаз қосылды. Жергілікті басшылармен қанағаттандырарлық емес келіссөздер жүргізгеннен кейін, «аты-жөні белгілі әулеттердің ең жақсы өкілдерімен» Морей Лиддесдейлдегі шаруа қожалықтарын өртеді. Ол Мангертон қаласында тоқтады, содан кейін үйді ұнтақпен жарып, Жедбургке қайтып келді.