Кіріспе
Ортағасырлық француз аңыз кейіпкері - Роберт Ібіліс (Robertus Diabolus) – ортағасырлық дәуірде пайда болған, өзін шайтанның ұлы екенін білген нормандық рыцарь туралы аңыз. Оның анасы ұл табу үшін жұмақтан көмек күтпеген соң, шайтаннан сұраған. Роберттің шайтандық сезімдері оны зорлық-зомбылыққа және күнәлі өмірге жетеледі, бірақ ол соңында оларды жеңіп, тәубеге келеді. Бұл оқиға XIII ғасырда Францияда туды және одан бері көптеген әдеби және театрлық туындыларға негіз болды, ең белгілісі – Мейербердің «Роберт ле дьябл» операсы.
Robert the Devil (Robertus Diabolus) is a legend of medieval origin about a Norman knight who discovers he is the son of Satan. His mother, despairing of heaven's aid in order to obtain a son, had asked for help from the devil. Robert's satanic instincts propel him into a violent and sinful life, but he eventually overcomes them to achieve repentance. The story originated in France in the 13th century and has since provided the basis for many literary and dramatic works, most notably the Meyerbeer opera Robert le diable.
Әңгіме
XIX ғасырдағы итальян жазушысы Артуро Граф өзінің 1889 жылғы "Диаволо" кітабында аңыздың осы нұсқасын береді: Бірде Нормандия герцогинясы балалы болу құштарлығымен азап шекті, бірақ ол бола алмады. Ол өзін тыңдамайтын Құдайға мақтанып, шайтанның қолына тапсырады. Ол қызға ұлды болады. Ол кішкентай кезінде бала күтушісін тістеп, шашын жыртып алады. Жас кезінде ұстаздарына пышақ соғады. Ол өзінің бойындағы зұлым құмарлықтарын жеңе аламын деп сеніп, оны ерлік деп атайды, бірақ содан кейін ол бұрынғыдан да нашар болады. Ешкім де оған тең келмейді. Бір турнирде ол отыз қарсыласын құлатып, өлтіреді, содан кейін ол әлемді аралап жүріп, туған еліне оралады және тағы да қарақшыны ойнайды, тонайды, өртейді, өлтіреді, ұрлайды. Бір күні ол монастырдағы барлық монахтарды өлтірген соң, анасын еске алып, оны іздеп шығады. Олар оны байқап қалар, құлдары оның соңынан қашады, әр жаққа таралады; ешкім оны қайдан келгенін немесе не қалағанын сұрауға тұра алмайды. Содан кейін, өмірінде бірінші рет, Роберт өзінің бауырластарына қосқан қорқынышымен таңғалады; алғаш рет ол өзінің сұмдықты сезіне бастайды, және ол жүрегін қалай сезінеді. Бірақ неге ол басқа еркектерден гөрі зұлым? Неге ол осылай туылды? Оны кім солай етті? Осы құпияны ашуға қатты құштарлық туады. Ол анасына жүгіріп барып, семсерін суырып алып, өзінің туған құпиясын ашуды өсиет етеді. Мұны естігенде, ол қорқып, ұялып, қайғырып, қатты күйзеледі. Бірақ оның мықты табиғаты әлсіремейді, ол үмітсіздіктен бас тартпайды, керісінше, ауыр құтқарылуды, керемет жеңісті үміт етеді, оның өркөкірек рухын ынталандырады. Ол тозақты жеңуге, өзін бағындыруға, өзін өз мақсатына қызмет ету үшін жаратқан, оны құрып, күнәға батырып, құлдырататын жынның қастандықтарын жоюға үйренетін болады. Ол еш кешіктірмейді. Ол Римге барып, папаның аяғына жығылады, қасиетті ермектің алдында өкінді, өзін өте қатал күнәға мойынсұнады және одан әрі иттің жауырынан суырып алмаса, ешқандай тағам жемейтіндігіне ант береді. Екі рет Римді сарацендер қоршап алған кезде, ол император үшін жасырын соғысып, христиандардың жеңісіне қол жеткізді. Ақыры танылғаннан кейін ол барлық сыйлықтар мен құрметтерден бас тартады, императорлық тәж, тіпті монархтың өз қызы, шөл далада өз ермегімен бірге тұруға кетеді және Құдай мен адамдар батасын берген қасиетті болып өлді. Басқа бір жазбаларда ол өзіне ғашық болған әдемі ханшайымға үйленеді.
Әдебиет тарихы
Бұл аңыз туралы ең ерте белгілі мәлімет – доминикандық монах Этьен де Бурбонның 1250 жылы жазған латын тіліндегі прозалық әңгімесі, онда Роберттің отбасы туралы ешқандай ақпарат келтірілмейді. Кейін ол 13 ғасырдағы француз тіліндегі өлеңмен жазылған романста пайда болады, онда Роберт Нормандия герцогинясының ұлы ретінде сипатталады. 13 ғасырдағы француз романсының Сэмюэл Н. Розенберг жасаған ағылшын тіліне аудармасы 2018 жылы Пенсильвания мемлекеттік университетінің баспасында жарық көрді. Ол сондай-ақ, кейінірек жазылған "дит" шығармасында және 14 ғасырдағы ғажайып ойын-драмада да кездеседі. Француз тіліндегі прозалық нұсқасы ескі "Нормандия тарихнамаларына" (бәлкім, 13 ғасыр) қосымша ретінде берілген. Бірақ аңыз өзінің танымалдығын әңгімелер жинағына қарыздар, олардың ең алғашқысы 1496 жылы Лионда және 1497 жылы Парижде "Құдіретті Роберттің өмірі" деген атпен жарық көрді. 16 ғасырдан бері аңыз Ришар Без Қорқыныш (Ришар I, Нормандия герцогы) туралы аңызбен бірге жиі басылып шығады; ол 1769 жылы "Роберт Шайтан, Нормандия герцогы және оның ұлы Ришар Без Қорқыныш тарихы" деген атпен толығымен жаңадан жазылған түрінде жарияланды. Франциядан аңыз Испанияға тарады, онда ол өте танымал болды. Англияда бұл тақырып 14 ғасырдың соңында жазылған "Сэр Гоутер" атты өлеңмен жазылған романста көтерілді (бірақ осы нұсқада шайтан анасының күйеуі кейпінде көрінеді). Француз кітабынан ағылшын тіліне аударманы Кастонның көмекшісі Уинкин де Ворде жасады және датасы көрсетілмей "Роберт Шайтан" деген атпен басылды. Алдыңғы нұсқаға негізделмеген тағы бір нұсқаны Томас Лодж өзінің "Робин Шайтан" кітабында жазды, онда Роберт "Нормандияның екінші герцогы" (Лондон, 1591) деп көрсетілген. Нидерландта Робрехт ден Дюйвель романы 1621 жылы Антверпен епископының тыйым салынған кітаптар тізіміне енгізілді. Германияда аңыз кең таралған жоқ; тек 19 ғасырда ғана ол Гёррес арқылы халық кітаптарына (Volksbücher) енді. Оны Виктор фон Штраус эпикалық поэма түрінде (1854), Раупах драмалық түрінде (1835) және В. С. Гилберт 1868 жылы (1831 жылғы Мейербер операсы "Роберт Шайтан" бойынша) комикалық пародия түрінде бейнеледі. Эрих Кастнердің 1931 жылғы балалар әңгімесіндегі Пюнктчен мен Антон, ұсақ-түйек қылмыскер және ұры, әжуалай "Роберт Шайтан" деп аталды.
Тарихилығы
Робертті тарихи тұлғамен, әдетте 11-ші ғасырдағы нормандық аристократпен сәйкестендіруге әртүрлі тыраштар жасалды. Ф. Дж. Фурнивалл, бұрынғы жазушылардың ізімен, Нормандия герцогы Роберт І-нің оқиғаның бастауы екенін айтты. Ол былай деп жазды: "Роберт Шайтанның түпнұсқасы – Вильгельм Жеңімпаздың әкесі Роберт және Нормандияның алтыншы герцогы. Ол туралы аңыздардың бір бөлігі басқа адамға, Робертке, Сицилия короліне (және Иерусалимге), Апулия герцогы және т.б. ауыстырылды, ол Эдуард III пен француз королі арасында бейбітшілік орнатуға тырысты, және Фруассар мен басқалар бізге осы туралы айтты". Басқа ғалымдар бұл пікірді жоққа шығарды. Чарльз Гомер Хаскинс бұл "романтика мен ұлы операның осы батырымен немесе керісінше, зұлым кейіпкермен негірленбеген шатасу" ғана дейді. Тағы бір нормандық аристократ, Бельлемнің Роберті де бастапқы нұсқа ретінде ұсынылды. Уильям Ханттың "Ұлттық биографиялық сөздігінде" айтылғандай, оның садистік қатыгездігі туралы әртүрлі әңгімелер оның өлімінен кейін тарады. Мэнде "оның жасағандары Роберт Шайтанның жасағандары деп көрсетіледі, бұл ат одан Жеңімпаздың әкесіне ауыстырылды". Руан қаласының жанындағы Роберт ле Диабль қамалы деп аталатын нормандық қамал да осы аңызбен байланысты. Елизавета заманының мемлекет қайраткері Роберт Сесилді жаулары "Роберт Шайтан" деп атады, бірақ бұл бұрыннан бар аңызға сілтеме еді.
Фольклорлық талдау
Ғалымдар (мысалы, Эйлер Лёсет, Эрнст Тегетофф, Лора Хиббард Лумис, Джек Зипс, Вальдемар Лингман, Максим Шевалье (es), Франсиско Ваз да Силва) Роберт ле Дьяволдың ортағасырлық ертегісі мен халықаралық Арне-Томпсон-Утер индексінде ATU 314 ("Алтын") және ATU 502 ("Жабайы адам көмекші ретінде") типтері ретінде жіктелген екі халық ертегісі арасындағы ортақ белгілерді атап көрсетті. Олардың ортақ екінші бөлігі мынадай: батыр үйінен шығып, басқа мемлекетте қара жұмыс істеуге кетеді (көбінесе бағбан болып); кейіннен ол шетелдік жаудан мемлекетті құтқару үшін шайқасқа қатысады және шайқаста жарақат алады; оның жарақаты немесе таңылған жарасы оны тануға мүмкіндік береді.