Кіріспе
Гаэтано Доницетти операсы – «Лючия ди Ламмермур» – итальян композиторы Гаэтано Доницеттидің үш актідегі трагедиялық операсы. Сальвадор Каммарано либреттоны Сер Уолтер Скотттың 1819 жылғы «Ламмермур қалыңдығы» тарихи романының сюжетіне сүйене отырып, итальян тілінде жазды. Доницетти «Лючия ди Ламмермур» операсын 1835 жылы, опера композиторы ретінде өзінің ең жақсы кезеңінде жазды. Джоахино Россини жақында зейнеткерлікке шыққан, ал Винченцо Беллини «Лючияның» премьерасына аз уақыт қалғанда қайтыс болды, бұл Доницеттиді «италия операсының жалғыз үстем генийі» етіп қалдырды. Доницеттидің композитор ретінде табысқа жетуі үшін барлық жағдайлар қалыптасқаннан басқа, Шотландия тарихы мен мәдениетіне қызығушылық та артып, кең тарады. Оның қақтығыстары мен жанжалдарының романтикалық бейнесі, сондай-ақ фольклоры мен мифологиясы 19 ғасырдың оқырмандары мен көрермендерін қызықтырды. Оқиға эмоционалды түрде осал Люси Эштон (Лючия) төңірегінде өрбітеді, ол өзінің отбасы мен Рейвенсвудтар арасындағы алауыздыққа тартылады. Оқиға 17 ғасырдағы Шотландияның Ламмермур төбелерінде (Ламмермур) орын алады.
Lucia di Lammermoor is a dramma tragico (tragic opera) in three acts by Italian composer Gaetano Donizetti. Salvadore Cammarano wrote the Italian language libretto loosely based upon Sir Walter Scott's 1819 historical novel The Bride of Lammermoor. Donizetti wrote Lucia di Lammermoor in 1835, when he was reaching the peak of his reputation as an opera composer. Gioachino Rossini had recently retired and Vincenzo Bellini had died shortly before the premiere of Lucia leaving Donizetti as "the sole reigning genius of Italian opera". Not only were conditions ripe for Donizetti's success as a composer, but there was also a widespread interest in the history and culture of Scotland. The perceived romance of its violent wars and feuds, as well as its folklore and mythology, intrigued 19th century readers and audiences. The story concerns the emotionally fragile Lucy Ashton (Lucia) who is caught in a feud between her own family and that of the Ravenswoods. The setting is the Lammermuir Hills of Scotland (Lammermoor) in the 17th century.
19 ғасыр
Операның тұңғыш қойылымы 1835 жылғы 26 қыркүйекте Неапольдегі Сан-Карло театрында болды. Алайда, Джон Блэк атап көрсеткендей, "оның кейінгі сахналану тарихының ерекшелігі – ол Неаполь репертуарында өте баяу орнықты". Лондон операны 1838 жылғы 5 сәуірде тамашалады, ал Париж үшін Доницетти француз тіліндегі нұсқасының партитурасын қайта жөндеді, ол 1839 жылғы 6 тамызда Париждегі «Театр де ла Ренессанс» театрында алғаш рет қойылды. Опера 1841 жылғы 28 мамырда Нью-Орлеандағы қойылыммен Америка Құрама Штаттарына жетті.
London saw the opera on 5 April 1838 and, for Paris, Donizetti revised the score for a French version which debuted on 6 August 1839 at the Théâtre de la Renaissance in Paris. It reached the United States with a production in New Orleans on 28 May 1841.
ХХ ғасыр және одан кейінгі
1903 жылдан 1972 жылға дейін Метрополитен Операсының репертуарынан ешқашан бір маусымнан артық уақытқа шығарылмаған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Мария Каллас (1954 жылдан бастап Ла Скалада, ал 1955 жылы Герберт фон Караян жетекшілігімен Берлинде өнер көрсеткен) және Дам Джоан Сазерленд (1959 және 1960 жылдары Корольдік опера үйі Ковент-Гарденде өнер көрсеткен) сияқты бірқатар сопрано операға жаңа өмір сыйлауға зор үлес қосты. Ол опералық репертуардың берік бөлігі болып қала береді. Операдан "Il dolce suono" ариясы "Бесінші элемент" фильмінде пайда болған.
"Ақымақ сахнасы"
"Ақымақ сахнадан" (3-ші акт, 2-ші көрініс) "Il dolce suono" лирикалық бөлімінен кейінгі "Spargi d'amaro pianto" кабалеттасы тарихи тұрғыдан бірнеше колоратура сопрано үшін мүмкіндік болды (Дам Джоан Сазерлендке жол ашты) және техникалық және көркемдік жағынан қиын туынды. Доницетти оны F мажорда жазған, бірақ көбінесе бір тонға (екі жарты тон) төмендеп, E♭ мажорға көшіріледі. Мария Каллас сияқты кейбір сопранолар сахнаны "come scritto" ("жазылғандай") орындады, интерпретацияларына минималды әшекейлер қосты. Дегенмен, көптеген сопранолар өздерінің техникалық шеберлігін көрсету үшін, белканто дәуіріндегі дәстүрге сәйкес, әшекейлер қосады. Бұл трилдер, морденттер, бұрылыстар, жылдам өрнектер және каденцияларды қосуды және араластыруды қамтиды. Көптеген сопранолар "ақымақ сахнаның" соңына каденция қосады, кейде оларды жоғары нотамен аяқтайды (E♭ немесе F, ойнайтын кілтіне байланысты, ал Мадо Робин тіпті жоғары B♭-қа жетеді). Рут Велтинг, Мариелла Девия, Мади Меспле және Лили Понс сияқты сопранолар "ақымақ сахнаны" Доницеттидің түпнұсқа F мажор кілтінде орындады, бірақ E♭ көбірек естіледі. Бұл сахнаның бастапқы аспаптық шешімі шыны гармоника мен сопрано үшін болған. Алайда, флейта мен сопрано солисіне бейімделу жиірек орындалады, көбінесе практикалық себептерге байланысты. 2006 жылы Миланның Ла Скала операсында Саша Реккерт және Филипп Александр Маргуэрр шыны гармоникамен орындаушылар ретінде Гаэтано Доницеттидің көзқарасын қайта жаңғыртты, Мариелла Девияға сүйемелдеді және содан бері Доницеттидің түпнұсқалық партитурасын барлық ірі опера театрларына, оның ішінде премьерасы өткен Театро ди Сан-Карлоға әкелді. Фридрих Генрих Керн, Реккерт пен Маргуэррмен бірге "Sinfonia di Vetro" ансамблі ретінде жұмыс істеді, АҚШ-та бастапқы орындау тәжірибесін жаңартуды бастады, соңғы кезде "Лучия ди Ламмермур" қойылымдарында Метрополитен Операсында, Санта-Фе Операсында және Филадельфия Операсында көрінді. Танымал сопрано мен флейта дуэті каденциясын 1888 жылы Матильда Маркези өзінің шәкірті Нелли Мелбаның орындауы үшін жазды, жаңа қосымшаға он апталық репетиция қажет болды және операға жаңа қызығушылық пен сындық қайта қарау туды.
Люси де Ламмермур (французша нұсқасы)
Лусия ди Ламмермур Парижде қойылғаннан кейін, Париждегі Ренессанс театры үшін француз тіліндегі төрт актілі нұсқасы тапсырылды. Доницетти сол кезде онда тұрып, «Полиуто» операсын француз тіліндегі нұсқасына («Шейіттер») қайта жұмыстады. «Люси» 1839 жылдың 6 тамызында алғаш рет сахнаға шықты және бұл нұсқа Франция бойынша кеңінен гастрольдеді. Альфонс Ройер мен Густав Ваэз жазған либретто – бұл қарапайым аударма емес, өйткені Доницетти кейбір көріністер мен кейіпкерлерді өзгертті. Ең айқын өзгерістердің бірі – Лучияның қызметшісі және жақын досы Алисаның жоғалуы. Бұл француз нұсқасында Лучияны оқшаулауға мүмкіндік береді, соның арқасында оқиғаның эмоционалдық күші артады. Сонымен қатар, Люсия Раймондоның көп бөлігін қолдауын жоғалтады; оның рөлі айтарлықтай азаяды, ал Артуроның рөлі керісінше, үлкейеді. Доницетти жаңа кейіпкер – Гилбертті де қосты, ол итальяндық нұсқадағы аңшының бейнесіне негізделген. Алайда, Гилберт – Эдгардо мен Энрикоға қызмет ететін, ақша үшін олардың құпияларын біреуге жеткізетін, дамыған кейіпкер. Француз нұсқасы итальяндық нұсқадан гөрі сирек орындалады, бірақ 2002 жылы Лион ұлттық операсында Натали Дессей мен Роберто Аланья оны қайта жаңғыртты. Оны Бостон лирикалық операсы мен Глиммергласс операсы бірлесіп қойды. Сара Кобёрн 2005 жылы осы француз нұсқасында алғаш рет «Лучия» рөлін орындады. 2008 жылы «Люси» Цинциннати операсында Кобёрнмен қайтадан бас рөлде қойылды.
Жазбалар
Люция жиырмадан астам коммерциялық студиялық жазба және ондаған тікелей қойылымдар алды. Олардың ішінде француз тіліндегі екі нұсқасы және итальян тіліндегі түпнұсқа басылымның біреуі ағылшын тіліне аударылған. Ең алғашқы толық жазба 1929 жылы Лоренцо Молажолидің «Ла Скала» оркестрі мен хорын басқарғанда және Мерседес Капсирді басты рөлге тартып жасалды. Мария Калласпен бірнеше жазба бар, оның ішінде Туллио Серафин (1953 және 1959) басқарған екі студиялық нұсқасы және Герберт фон Караянның (1954 және 1955) екі тікелей нұсқасы бар. Люсия рөлімен ерекше көзге түскен Джоан Сазерленд де бірнеше рет жазылған, соның ішінде 1971 жылы Decca Records компаниясының Ричард Бонинг басқарған, ал Лучано Паваротти Эдгардо рөлінде ойнаған жазбасы да бар. 2002 жылы Chandos Records ағылшын тіліндегі нұсқасын шығарды, оны Дэвид Пэрри басқарды және Люция рөлінде Элизабет Футрал ойнады. Француз тіліндегі жазбаны қоса алғанда, бірнеше бейнежазбалар да шығарылды. Чарльз Маккеррас Доницеттидің қолжазбасын қайта қарап, партитураның жаңа нұсқасын дайындады. Ол бастапқы тональдық құрылымға оралды және «Есілдік сахна» (Mad Scene) мүлдем басқаша болды. Ол бұл нұсқаны 1997 жылы Sony компаниясына жазды. Тағы бір жазба – Диана Дамраудың, Эдгардо рөлінде Джозеф Кальежа және Энрико рөлінде Людовик Тезиермен бірге орындауы.