Кипр Карфагендік епископы және христиан жазушысы

Кіріспе

Карфаген епискобы және христиан жазушысы (шамамен 210 – 258 ж.)
Карфаген епискобы Киприан (Тассий Цецилий Киприан; шамамен 210 – 14 қыркүйек 258 ж.) – Карфаген епискобы және ерте христиан жазушысы, бербер тегінен шыққан. Оның көптеген латын тіліндегі еңбектері бүгінге дейін сақталған. Ол Батыс және Шығыс шіркеулерінде қасиетті кісі ретінде танылған. Ол Солтүстік Африкада, шамамен III ғасырдың басында, мүмкін Карфагенде дүниеге келген, онда классикалық білім алған. Христиан дініне енгеннен кейін көп ұзамай 249 жылы епископ болды. Өмірінде даулы тұлға болған Киприанның күшті пасторлық дағдылары, Новациандық ағым мен Киприан обасы (оның сипаттамасымен байланысты оның атымен аталған) кезіндегі бекем мінез-құлқы және Карфагенде шейіт болғандығы оның беделін нығайтып, шіркеу алдындағы қасиеттілігін дәлелдеді. Оның шебер латын риторикасы оны Жероним мен Августинге дейін Батыс христиандығының ең көрнекті латын жазушысы деп есептеуге мүмкіндік берді.

Ерте өмір

Киприан бай паган римдік африкалық отбасында дүниеге келді. Дінгеріне өзгеруге дейін ол Карфагендегі заңгерлер бірлестігінің жетекші мүшесі, шешен, "сотта сөйлейтін" және риторика пәнінің оқытушысы болды. "Жастық шағын бекер өткізгеннен" кейін Киприан 35 жасында, 245 жылы крещение алды. Крещениеден кейін ол Карфагендегі кедейлерге байлығының бір бөлігін, мәртебесіне лайық, садақа етті. Дінгеріне жаңадан келген шағында ол Тертуллианның стилі мен ойлауына әсер еткен, оның үлгісіне жақын "Epistola ad Donatum de gratia Dei" және "Testimoniorum Libri III" еңбектерін жазды. Киприан өзінің дінгеріне қайтуы мен крещение алуы туралы былай деп сипаттады:

Карфаген епископы болып сайлануы дау тудырды

Шомылдырылу рәсімінен көп ұзамай ол диакен болып тағайындалды, ал одан кейін шамалы уақыттан соң – священник. 248 жылдың шілдесі мен 249 жылдың сәуірі аралығында ол Карфаген епископы болып сайланды, бұл сайлау кедейлердің арасында үлкен қолдауға ие болды, олар оның бұрынғы қамқорлығын жақсы еске түсіріп, оның мінез-құлқының жоғары деңгейлі екенін айтты. Алайда, оның жылдам өрлеуі Карфагендегі жоғары дәрежелі дін қызметкерлерінің наразылығын тудырды, және бұл қарсылық оның епископтық қызметі кезінде де тоқтаған жоқ. Көп ұзамай, бүкіл қауым күтпеген сынаққа тап болды. Солтүстік Африкадағы христиандар көп жылдар бойы қуғын-сүргінге ұшырамаған еді, шіркеу тыныш және бейқам болған. 250 жылдың басында Децийдің қуғыны басталды. Император Деций бүкіл империяда құдайларға құрбан шалуды бұйрықтайтын жарлық шығарды, бірақ оның мәтіні қазірге дейін табылмайды. Алайда, яһудилер осы талаптан босатылды. Киприан өлім жазасынан қорғану үшін жасырынуды жөн көрді. Кейбір дін қызметкерлері бұл шешімді әлсіздік белгісі деп қарады, бірақ Киприан өзін қудалау кезінде адалдарды бассыз қалдырмау үшін қашқанын, ал қашықтан болса да оларды басқаруды жалғастыру шешімінің құдайлық ерікке сәйкес екенін айтып қорғады. Ол апостолдардың және Исаның өзінің іс-әрекеттерін мысалға келтірді: «Сондықтан, Иеміз қуғын кезінде бізге кетуге және қашуға бұйырды, сондай-ақ осыны істеуді үйретті және өзі де осылай істеді. Өйткені Құдайдың кеңшілігімен берілген тәжді, оны қабылдау уақыты келгенше ешкім ала алмайды. Сондықтан, Мәсіхпен бірге болатын адам уақытша кетсе, оның сеніміне нүке салмайды, тек уақытын күтеді».

Күші жойылды деп танылған

Дін қызметкерлерінің айтуынша, Карфагенде қуғын-сүргін әсіресе ауыр болды. Көптеген христиандар жолдан тайып, содан кейін «Лапси» (құлағандар) деп аталды. Олардың көпшілігі қудалаудан немесе мүліктің тартылып алуынан сақтану үшін римдік құдайларға құрбандық шалғандарын растайтын қол қойылған мәлімдемелер (libelli) алған. Кейбір жағдайларда христиандар азаптау кезінде немесе басқа жағдайларда құрбандыққа шалған. Киприан осы libellatici-ді ерекше қорқысқандықтары үшін айыптады және олардың және қалған lapsi-дің шіркеуге қайта қабылдануына бұрын жария түрде тәубе етуді талап етті. Бірақ Киприан болмағанда, кейбір дін қызметкерлері оның тілегін елемей, lapsi-ді аз немесе мүлдем тәубе етусіз Қасиетті Денеге қайта қабылдады. Кейбір lapsi екінші libellus ұсынды, онда белгілі бір шейіт немесе мойындаушының қолы қойылған, олар жеке христиандарды бекітетін рухани беделге ие болды деп есептелді. Бұл жүйе Карфагенмен ғана шектелмеді, бірақ кең аумақтағы харизматикалық сипатымен шіркеудегі институционалдық билікке, әсіресе епископқа қарсы күшті сынға ұшырады. Киприан мен Карфаген дін қызметкерлерінің көпшілігі шын жүректен тәубе етуді талап еткенімен, жүздеген, тіпті мыңдаған lapsi осылай қайта қабылданып, Киприанның тікелей тілегіне қайшы келді. Кеңестің көп бөлігі Киприанның жағында болды және Фелиссимусты айыптады, бірақ осы кеңестің ешқандай құжаты сақталған жоқ. Лаксистер Киприанға қарсы Фортунатты епископ етіп сайлағандықтан, жарыс жалғасты. Сол уақытта Римдегі қатаңдық партиясы, ешқандай lapsi-ді қайта қабылдауға келіспей, Новатианды Рим епискобы етіп сайлады, ол Папа Корнелийге қарсы болды. Новациандықтар Карфагенде өздерінің қарсыласы ретінде Максимді епископ етіп сайлады. Киприан өзін лаксистер мен ригористердің арасында қысылып қалды, бірақ бұл поляризация Киприанның қатаң, бірақ орташа ұстанымын көрсетті және қарсыластарының санын азайтып, оның ықпалын күшейтті. Сонымен қатар, үлкен оба және ашаршылық кезінде оның адалдығы оған халықтан одан да көп қолдау әкелді. Дегенмен, Киприан еретиктердің крещение рәсімінің тиімділігіне қарсы сөйледі және оларды қайта крещение етуді талап етті, сондай-ақ ол Евхаристияны шіркеуден тыс жерде дұрыс орындау мүмкін емес деп сенді. Киприан шіркеу әкелерінің бірі болып, крещение арқылы жаңа туу ілімін анық және түсінікті түрде жариялады («құтқарылу дұрыс орындалған крещение арқылы және оның нәтижесінде жүзеге асады» деген түсінік): «Барлық құтқарушы күшті Құдайдың рақымына жатқызса да, ол «құтқарушы судың жууын» адамды «қайта тууға» мүмкіндік беретін Құдайдың құралы деп есептеді, жаңа өмірге ие болып, бұрынғысын тастап кетеді». «Жаңа туылған су» оны Киелі Рух арқылы жаңа өмірге шақырып, жандандырды».

The persecution was especially severe at Carthage, according to Church sources. Many Christians fell away and were thereafter referred to as "Lapsi" (fallen). The majority had obtained signed statements (libelli) certifying that they had sacrificed to the Roman gods to avoid persecution or confiscation of property. In some cases Christians had actually sacrificed, whether under torture or otherwise. Cyprian found those libellatici especially cowardly and demanded that they and the rest of the lapsi undergo public penance before being readmitted to the Church. However, in Cyprian's absence, some priests disregarded his wishes by readmitting the lapsed to communion with little or no public penance. Some of the lapsi presented a second libellus purported to bear the signature of some martyr or confessor who, it was held, had the spiritual prestige to reaffirm individual Christians. That system was not limited to Carthage, but on a wider front by its charismatic nature, it clearly constituted a challenge to institutional authority in the Church, in particular to that of the bishop. Hundreds or even thousands of lapsi were readmitted that way against the express wishes of Cyprian and the majority of the Carthaginian clergy, who insisted upon earnest repentance. The council in the main sided with Cyprian and condemned Felicissimus though no acts of that council survive. The schism continued as the laxists elected a certain Fortunatus as bishop in opposition to Cyprian. At the same time, the rigorist party in Rome, who refused reconciliation to any of the lapsed, elected Novatian as bishop of Rome in opposition to Pope Cornelius. The Novatianists also secured the election of a certain Maximus as a rival bishop of their own at Carthage. Cyprian now found himself wedged between laxists and rigorists, but the polarisation highlighted the firm but moderate position adopted by Cyprian and strengthened his influence by wearing down the numbers of his opponents. Moreover, his dedication during the time of a great plague and famine gained him still further popular support. Cyprian however spoke against the efficiency of baptism done by heretics and insisted on their rebaptism, and he believed that the Eucharist cannot be properly consecrated outside the church. Cyprian was one of the earliest of the Church Fathers to enunciate clearly and unambiguously the doctrine of baptismal regeneration ("the idea that salvation happens at and by water baptism duly administered"): "While he attributed all the saving energy to the grace of God, he considered the 'laver of saving water' the instrument of God that makes a person 'born again,' receiving a new life and putting off what he had previously been. The 'water of new birth' animated him to new life by the Spirit of holiness working through it."

Шіркеу

Киприан құлдыраудан бас тарғандардың тәубе еткеннен кейін Шіркеуге қайта қабылдануы мүмкін деп сенді және ол Новатиандарға қарсы шықты. Киприан Петірдің (Рим) тақтысы Петірдің тікелей мұрагері екеніне сенді. Киприан барлық апостолдардың тең екеніне және барлық епископтардың апостолдардан кейін із келіп, орнын басуына сенсе де, Киприан бір тақтының (кафедраның) астында Шіркеудің бірлігін баса көрсетті: «Ол [Иса Мәсіх] барлық апостолдарға бірдей билік береді, бірақ ол бір тақты [кафедраны] орнатып, өзінің билігімен осы бірліктің бастауын және ішкі себебін белгіледі. Басқалары да Петір сияқты болды [яғни, апостолдар], бірақ Петірге біріншілік берілді, осылайша бір ғана Шіркеу және бір ғана тақ бар екені анықталды. Сондай-ақ, барлық [апостолдар] - бақташылар, ал қойлар бірегей, оларды барлық апостолдар бірауыздан бағып отыр».

Басқа

Киприан мыңжылдық емес еді. Августин Киприанның имандылықта тұрақты болу туралы үйреткенін айтты. Киприан Пайда болу кітабындағы әрбір күннің 1000 жылдан тұратынын мәлімдеді.

Құрмет

Оның қабірінің үстінде және қайтыс болған жерінде шіркеулер салынды. Бірақ кейінгі ғасырларда осы шіркеулерді вандалдар қиратқан. Киприан және Турский Мартин сияқты әулиелердің қабірлері «Көк пен Жер арасындағы байланыс нүктелері» деп есептелді және олар жаңа, қайта қарастырылған христиандық қалалық қауымдастықтардың орталықтарына айналды. Августинның Киприан мерекесіне арналған уағызы оның ізбасарларының төртінші ғасырда Африка бойынша кеңінен тарағанын көрсетеді. Шарль Ұлы оның сүйектерін Францияға жеткізген деген аңыз бар; ал Лион, Арль, Венеция, Компиень және Фландриядағы Ронай қалалары шейіттің реліквияларының бір бөлігіне ие екендерін мәлімдейді. Католик шіркеуі оның мерекесін жақын досы Папа Корнелийдің мерекесімен бірге 16 қыркүйекте тойлайды, лютерандар оны 16 қыркүйекте еске алады, ал англикан шіркеуі оның мерекесін әдетте 13 қыркүйекте (мысалы, Австралияның англикан шіркеуі) немесе 15 қыркүйекте (қазіргі Англия шіркеуінің әулиелер күнтізбесі) еске алады.

Басқалар

Дэниел, Робин, "Бұл қасиетті тұқым: Солтүстік Африканың ерте шіркеулеріндегі сенім, үміт және махаббат" (Честер, Тамариск басылымдары, 2010: www.opaltrust.org)

Ж. М. Тебес, "Карфагендік Киприан: 3-ғасырдағы христиандық және әлеуметтік орта", "Теология кітаптары" 19, (2000)