Кіріспе

1660 жылы екінші Солтүстік соғысын аяқтаған бейбіт келісім 1660 жылғы 23 сәуірде (ескі стиль) / 3 мамырда (жаңа стиль) жасалған Олива келісімі (Pokój Oliwski, Freden i Oliva, Vertrag von Oliva) екінші Солтүстік соғысын (1655–1660) аяқтаған бейбіт келісімдердің бірі болды. Олива келісімі, сондай-ақ осы жылы жасалған Копенгаген келісімі және келесі жылы жасалған Кардис келісімі Швед империясының өркендеген шағын белгіледі. Оливада (Польша) Швеция, Польша-Литва одағы, Габсбургтер және Бранденбург-Пруссия арасында бейбітшілік орнатылды. Швеция швед Ливониясында егемендікке ие деп мойындалды, Бранденбург герцогтық Пруссияда егемендікке ие деп мойындалды, ал Иоанн II Казимир Ваза швед тағына талап етуден бас тарды, бірақ өмір бойына мұрагерлік швед патшасы атағын сақтап қалуға құқылы болды. Келісімге қол қойғандар – Габсбургтердің Киелі Рим императоры Леопольд I, Бранденбург курфюрсі Фредерик Вильгельм I және Польша королі Иоанн II Казимир Ваза. Швед делегациясының басшысы Магнус Габриэль Де ла Гарди, әлі кәмелетке толмаған Швеция королі Карл XI атынан қол қойды.

Келіссөздер

Екінші Солтүстік соғыс кезінде Польша-Литва және Швеция 1655 жылдан бері қасіретті соғыста болып, екеуі де қалған жауларына – тиісінше, Московия патшалығы мен Данияға көңіл бөлгені үшін бейбітшілікке мұқтаж болды. Сонымен қатар, Польша королі мен Польша-Литва одақтастығының Сейміне зор ықпал еткен саяси амбициялы Польша королевасы Мари Луиза Гонзага Швециямен бейбіт келісімге келуді қалады, себебі ол өзінің жақын туысы, француз Луи Гран-Конде ұлының Польша тағына мұрагер болып сайлануын тіледі. Бұл тек Франция Корольдігі мен оның одақтасы Швецияның келісімімен ғана мүмкін болатын. Екінші жағынан, Дания және Нидерланды елшілері, сондай-ақ Киелі Рим империясы мен Бранденбург елшілері келіссөздерді қиындыққа толы ету үшін бар күштерін жұмсады. Франция, іс жүзінде кардинал Мазарин басқарған, Германияда Швецияның бекініп қалуын қалады, бұл Францияның дәстүрлі жауы – Австрия мен Испанияға қарсы тепе-теңдік сақтау үшін қажетті болды. Франция сондай-ақ соғыстың жалғасуы Австрияның Германия мен Польша-Литвадағы ықпалын күшейтеді деп қорқытты. Австрия мен Бранденбургтің швед Помераниясына басып кіруі Вестфалия бейбіт шартының бұзылуы деп есептелді, оны Франция сақтауға міндетті болды. Сондықтан Франция, Швеция мен Бранденбург арасында 1660 жылдың ақпан айына дейін келісімге қол қойылмаса, шведтерге 30 000 сарбаздық әскерін жіберуге дайын екенін мәлімдеді. Келіссөздер 1659 жылдың күзінде Торунь (Торн) қаласында басталды. Кейін поляк делегациясы Гданьскке көшті, ал швед делегациясы Балтық теңізіндегі Сопот (Зоппот) қаласын өзінің базасы етіп алды. Швеция королі Карл X Густавтың қайтысы туралы хабар келген соң Польша-Литва, Австрия және Бранденбург талаптарын күшейтуге кірісті. Алайда, Швецияға көмек көрсету туралы Франция тарапынан жаңадан түскен қорқыту Польша-Литваны мойынсұнуға мәжбүр етті. Келісім 1660 жылдың 23 сәуірінде Олива монастырында қол қойылды.

Шарттары

Келісім бойынша Иоанн II Казимир швед тәжіне деген құқықтарынан бас тартты, оны оның әкесі III Сигизмунд Васа 1599 жылы жоғалтқан еді. Польша-Литва Швецияға Ливонияны және 1620 жылдан бері швед үстемдігінде болған Рига қаласын ресми түрде өткізді. Келісім Швеция мен Польша-Литва арасындағы 1598-1599 жылдардағы Сигизмундқа қарсы соғыстан, 1600-1629 жылдардағы поляк-швед соғысынан және 1655-1660 жылдардағы Солтүстік соғыстардан қалған дауларды шешті. Бранденбургтың Гогенцоллерн әулеті Пруссия герцогтығында тәуелсіз және егемен деп бекітілді. Бұрын ол аумақты Польша-Литва мемлекетінің вассалдық құқығында ұстаған болатын. Егер Гогенцоллерн әулеті Пруссияда еркек желісінен толықтай жойылса, аумақ Мемлекеттер Достастығына қайтарылуы керек еді. Келісімді Бранденбургтің дипломаты Кристоф Каспар фон Блюменталь өзінің мансабындағы алғашқы дипломатиялық миссиясы аясында қол жеткізді.