Кіріспе

Паразиттерді, олардың иелерін және олардың арасындағы қарым-қатынасты зерттеу. Паразитология – паразиттерді, олардың иелерін және олардың арасындағы қарым-қатынасты зерттейтін ғылым. Биологиялық пән ретінде паразитологияның көлемі зерттелетін организмдерге немесе олардың қоршаған ортасына емес, олардың тіршілік ету жолына байланысты анықталады. Бұл басқа ғылымдардың жиынтығын құрайды және жасуша биологиясы, биоинформатика, биохимия, молекулалық биология, иммунология, генетика, эволюция және экология сияқты салалардан әдістерді пайдаланады.

Өрістер

Осы алуан түрлі организмдерді зерттеу пәнді көбінесе қарапайым, нақтырақ бөлімдерге бөлуге әкеледі, олар бірдей организмдерді немесе ауруларды зерттемесе де, ортақ әдістерді қолданады. Паразитология саласындағы көптеген зерттеулер осы анықтамалардың екеуінің немесе одан да көп аралығында жүргізіледі. Әдетте, прокариоттарды зерттеу паразитология емес, бактериология саласына жатады.

Ветеринариялық

Ауыл шаруашылығы немесе аквакультурада экономикалық зиян келтіретін немесе үй жануарларын қоздыратын паразиттерді зерттеу. Зерттелген түрлердің мысалдары: Lucilia sericata, ферма жануарларының терісіне жұмыртқа салатын сопақшы шыбын. Оның дернәсілдері шығып, етке еніп, жануарға мазасыздық туғызып, фермерге экономикалық шығын келтіреді. Otodectes cynotis, мысық құлағының кенесі, қанжарға (канкерге) себепші. Gyrodactylus salaris, лососьдің моногенді паразиті, ол төзімді емес популяцияларды құрта алады.

Құрылымдық

Бұл паразиттердің ақуыздарының құрылымын зерттеу. Паразиттік ақуыз құрылымдарын анықтау осы ақуыздардың адам ағзасындағы ұқсас ақуыздардан қалай өзгеше жұмыс істейтінін жақсырақ түсінуге көмектеседі. Сонымен қатар, ақуыз құрылымдары жаңа дәрілерді табу процесіне бағыт беруі мүмкін.

Саналық

Паразиттер иелері арасында шоғырланған таралымды көрсетеді, осылайша паразиттердің көп бөлігі иелердің азында тіршілік етеді. Бұл ерекшелік паразитологтарды жоғары дәрежедегі биостатистикалық әдістемелерді пайдалануға итермелейді.

Паразиттердің экологиясы

Паразиттер қожайын популяциясының экологиясы туралы мәлімет бере алады. Мысалы, балық шаруашылығы саласында паразиттік қауымдастықтарды бір аймақта бірге тіршілік ететін балықтардың бір түрінің ерекше популяцияларын ажырату үшін пайдалануға болады. Сонымен қатар, паразиттерде қожайынға қоныстануға мүмкіндік беретін әртүрлі ерекше қасиеттері мен өмірлік стратегиялары бар. Паразиттердің экологиясының осы аспектілерін түсіну, олардың өзіндік құндылығы бар, қожайындар қолданатын паразиттерден сақтану стратегияларын анықтауға көмектеседі.

Паразиттердің биологиясы

Консервациялық биология осал түрлерді, соның ішінде паразиттерді қорғау және сақтаумен айналысады. Паразиттердің көп бөлігі жойылып кету қаупі төндіреді, бұл ішінара адамдарды немесе үй жануарларын қоздыратын, немесе адам экономикасына зиян келтіретін паразиттерді жоюға жасалған күш-жігерге байланысты, сонымен қатар қоныс тегі популяцияларының азаюы немесе фрагментациясы және қоныс тегі түрлердің жойылуы нәтижесінде де болады.

Таксономия және филогенетика

Паразиттік организмдердің зор әртүрлілігі оларды сипаттап, тізімдеуге тырысатын биологтар үшін қиындық тудырады. ДНҚ қолданып жеке түрлерді анықтау және түрлі таксономиялық деңгейдегі топтар арасындағы байланысты зерттеудегі соңғы жетістіктер паразитологтар үшін ерекше пайдалы болды, себебі көптеген паразиттер түрлер арасындағы байланысты жасырып, жоғары дегенерацияға ұшырайды.

Тарих

Антони ван Левенгук 1681 жылы Giardia lamblia-ны байқап, суреттеді және оны «өзінің жұмсақ дәрегімен» байланыстырды. Бұл оның адамдардағы алғашқы протозой паразиті және микроскоп астында көрілген алғашқы паразит болды. Бірнеше жыл өткен соң, 1687 жылы итальяндық биологтар Джованни Козимо Бономо мен Диацинто Честони қышылдың (scabies) паразиттік кене Sarcoptes scabiei шақыратынын жариялады, осылайша қышыл адамдардағы микроскопиялық себепші агенті белгілі алғашқы ауру ретінде танылды. Сол басылымда, «Күмекейлердің ұрпағы туралы тәжірибелер» (Esperienze Intorno alla Generazione degl'Insetti) деген еңбегінде Франческо Реди экто және эндопаразиттерді де сипаттап, олардың ішінде талпандарды, бұғылардың мұрындық қыстырмаларының дернәсілдерін және қой бауыр жапырағын суреттеді. Оның 1684 жылғы «Тірі жануарларда кездесетін тірі жануарлар туралы байқаулар» (Osservazioni intorno agli animali viventi che si trovano negli animali viventi) кітабында 100-ден астам паразит, соның ішінде адамның дөңгелек құрты сипатталған және суреттелген. Ол паразиттердің жұмыртқадан дамитынын, бұл өздігінен пайда болу теориясына қайшы екенін атап өтті. Қазіргі заманғы паразитология 19 ғасырда бірнеше зерттеушілер мен дәрігерлердің дәл байқауларының арқасында дамыды. 1828 жылы Джеймс Аннерсли амебиазды, ішек пен бауырдың протозойлық инфекцияларын сипаттады, бірақ патоген Entamoeba histolytica 1873 жылға дейін Фридрих Лёш тарапынан анықталған жоқ. Джеймс Пейджет 1835 жылы адамдарда Trichinella spiralis ішек нематодасын тапты. Джеймс Макконнелл 1875 жылы адам бауыр құрттарын сипаттады. Француз теңіз ауруханасының дәрігері Луи Алексис Норман 1876 жылы қазіргі Вьетнамнан оралған француз әскерлерінің ауруларын зерттеу барысында, емдемесе, иесінде шексіз көбейе алатын және стронгилоидоз ауруын тудыратын жалғыз белгілі гельминтті ашты. Патрик Мэнсон 1877 жылы масалар арқылы берілетін нематод құрттарынан туындайтын слонов ауруының (elephantiasis) тіршілік циклын ашты. Мэнсон сондай-ақ малярия паразиті Плазмодиумның масалар арқылы берілетінін болжап, Рональд Россты зерттеуге ынталандырды. Росс 1897–1898 жылдары болжамның дұрыс екенін растады. Сол уақытта Джованни Баттиста Грасси және басқалар Anopheles масаларында малярия паразитінің тіршілік циклінің кезеңдерін сипаттады. Росс өзінің жұмысы үшін 1902 жылы Нобель сыйлығымен марапатталды, ал Грасси марапат алмады.