Кіріспе

1901 жылғы квази-ғылыми фантастика романы

"Уарушылар: көркем әңгіме" (1901) – Джозеф Конрад пен Форд Мадокс Фордтың (Форд М. Гейффер есімімен жазған) бірлесіп жазған квази-ғылыми фантастика романы. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін жазылған, кітаптың сыбайлас жемқорлық және 20-шы ғасырдың британдық аристократияға тигізген әсері туралы көтерілген тақырыптары болашақты болжаған. Алғаш рет Уильям Хайнеман баспасы Лондонда, содан кейін сол жылы Нью-Йоркте МакКлюр, Филлипс және Компания баспасы жариялаған. Романда "төртінші өлшем" метафорасы, бір-біріне тәуелділіктің дәстүрлі құндылықтарын сақтайтын буынның орнына, пайдакөрушілікке сенеді және ескі тәртіпті құлату үшін саяси билікті аяусыз пайдаланатын жаңа буынмен ауысуын түсіндіру үшін қолданылады. Кітаптың баяндаушысы – болашақ жазушы, ол өзі де осындай өзгеріске ұшырап, барлығын жоғалтып алғандай сезінеді.

Сюжетке кіріспе

Мұрагерлер – өздерін Төртінші өлшемділер деп атаған, суыққан материалисттердің бір түрі, олардың міндеті – Жерді иелену. Англиялық жазушы Артур кездейсоқ түрде әсерлі әйелмен танысады, ол көбінесе метафоралармен сөйлейді. Ол өзінің Төртінші өлшемнен келгенін және «Жерді мұра ету» жоспарындағы маңызды тұлға екенін мәлімдейді. Олар қайта-қайта кездесетіндеріне уәде беріп, содан кейін әрқайсысы өз жолымен кетеді. Келесі кездесуде әйел өзінің «кім екенін» және олардың төңірегіндегі тағы екеуін ашады: бірі – министр (Чарльз Гурнард), екіншісі – жаңа газеттің редакторы Фокс, олардың барлығы бір-бірімен бәсекелеседі. Ол оның атын қабылдап, оның қарындасы екенін айтады, алдымен олардың жағдайы нашар аристократиялық отбасына еніп, олардың мүлкін жақсартуға қаржы жұмсайды, содан кейін оның тәтесімен бірге Парижге көшеді. Ол әр кездескен сайын көрнекті саяси тұлғалармен байланысы арта түседі және Артур үшін одан да сұлу және тартымды болып көрінеді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Авторлар әңгімені ғажайып кездесулер, ЭСП, керемет жарық эффектілері, бұрмаланған көріністер, табиғаттан тыс дыбыс жиіліктері және романды тұрақсыздық пен қауіп-қатерге бастап жетелейтін көріністер арқылы енгізеді. Оқиға Артурдың көзімен баяндалады, ол жазушыдан журналистке айналған және өнерді құрбан етуден қорқады. Артур бастапқыда жоғары идеалдарды ұстанатын болса да ("әдебиетті" журналистикадан, құрбандыққа шалуға дайын әдеби тұлғаларды мүмкіндік іздеушілерден жоғары қоятын), ол бірте-бірте олардан алыстайды, себебі ол танымал болғысы келеді. Бірінші кезде жұмысына құрбандық келтіріп, кейін әйелге ғашық болғаннан соң, ол онымен бірге болу мүмкіндігі бар деп ойлайды. Ол өзінің еңбегін бағаламаса, жоғалып қалуы немесе "олардың" қатарына қосылып, билікті мұраға алушылардың ішкі шеңберіне енуі арасында таңдау жасауға болатынына сенеді. Ол оны әлсіз тұстары үшін таңдайды: жазушы ретінде сәтсіздікке ұшырауы және маңыздылыққа деген қажеттілігі; оқшаулануы және қоғамға қосылуға дайындығы; оның текетірлігі және құлықты назарға бойұсынуы. Артурды ойынға тарту себептері алғашқыда түсініксіз болғанымен, олар күрделі. Артур оның қарсыласын құлату үшін пайдаланылады. Авторлар үшін Артур – бақылаушы және өлшемшілдердің тәжірибесі, олардың жеке адамның санасына тигізетін әсерін дәлелдейді. Оқиға – британ үкіметінің теміржол магнатын қолдауы, Гренландияны аннексиялау және партия басшылығына таласу туралы макиавеллилік лабиринт. Іске аспаған әлеует, суыққан манипуляциялар және ықпалды құпия әйелдің билікке жолы сол кездегі Британиядағы таптар мен биліктің өзара әрекеттесуін көрсетеді. Қоғамның екі түрлі көзқарасы – ұрпақтардың құндылықтарының болуы немесе болмауы және олардың күнделікті өмірді басқаруға тигізетін әсері көрсетіледі. Кездейсоқ түрде Артурға редактор (Фокс), белгілі жазушы (Каллан) және Сыртқы істер министрі (Эдвард Черчилль) құрған жаңа журналға "атмосфералық" мақалалар жазу жұмысы ұсынылады. Фокс төртінші өлшемнің өкілі болғанымен, оның тобы үш өлшемді гуманистердің көзқарасын ұстанады. Артур мәшһүр адамдар туралы жазады. Осылайша, ол өзінің жоғарылығын сезініп, басқаларға деген ықыласының болмауынан саясаттың машинасына және жерді мұра етуді көздеген ойыншыларға тартылады. Ол олардың жоспарын ашудың жолдарын жиі ойлап, әпкесі мен Черчилль сияқты адамдарды әйел мен оларға қарсы ескертуге тырысады, бірақ ол олардан ақылдырақ болып шығады. Адамдар оның іс-әрекетін ағасының ісіне балалық қызғаныш пен амбицияның араласуы деп бағалайды. Артурдың әрбір қадамына қарсылық көрсетілгендіктен, ол бұл бағытта пассивтілікке ұшырайды. Оның орнына ол оның құрметін жеңіп алуға тырысады. Оның оған қамқорлық танытқанын сездіріп, әйел Артурды оны таң қалдыра алса, үміт бар екеніне сендіреді. Ауырған және шаршаған Фокс өзінің жеңіліске ұшырағанын мойындайды және оған бірнеше сағатқа редакциялық билікті сеніп тапсырады. Құлшыныс сәті Артурға тарихты өзгертетін, "Сағат" газетінің баспасын тоқтатуға мүмкіндік беретін мақала жазуға ұсынылады. Бірақ ол өзінің оған ұқсауын көрсету және оның құрметін жеңіп алу ниетімен оны жасамауға шешім қабылдайды. Ол өзінің істегенінің, Фокс – Гурнардтың қарсыласын жеңуге бағытталғанын, оның оның жоспарында орын болмағанын және Черчилль, Каллан және Фокс сияқты оған маңызды болған адамдарды сатып кеткенін біледі. Жеңімпаз Гурнардқа үйленетінін біліп, оған қайтудың және болашақтың жоқтығын түсінгенде, ол өзінің клубында күйзеліске ұшырайды, онда оны "олар қолға түсірген адам" деп атайды.

Мәтіндік ескертулер

"Мұрагерлер" шығармасында екі автордың да өздерінің шығармаларында көтеріп келген тақырыптары бар. Адамзаттың жалпылама қасиеттері мен адам табиғатының жеңіл зақымдануы, жалғыздық, оқшаулану, өзін-өзі алдау және кейіпкердің қателіктерінің салдары – осылар Джозеф Конрадтың көптеген туындыларында жиі кездесетін ерекшеліктер. Форд Мадокс Фордтың "Жақсы солдат" және одан кейін жарық көрген "Парадтың соңы" шығармаларында автор ұзақ жылдар бойы өзгеріссіз сақталған ағылшын аристократиясын суреттейді, ол 20 ғасырдың басталуымен қыңырсып, адасып қалады.

Негізгі

Артур – баяндаушы, «Этчинг Гранджерс» аристократтар отбасының жазушысы. Ол – «Мисс Этчингем Грейнджер» атты құпия әйел, төртінші өлшемді және олардың жоспарларын таныстырады. Леди Этчингем Грейнджер – Артурдың қарт әпкесі және азаттық қозғалысының белсендісі. Каллан – танымал жазушы және «Сағат» журналының негізін қалаушылардың бірі. Артурға жұмыс ұсынады. Фокс – «Сағат» журналының редакторы және Дименсионист. Эдвард Черчилль – Сыртқы істер министрі; Артурға Оливер Кромвель туралы кітап жазуға мүмкіндік береді. Чарльз Гурнард – Қаржы министрі және Дименсионист. Герцог де Мерш – Гренландия жоспарына қатысқан теміржол магнаты және шетелдік қаржыгер.

Басқалар

Лия – Артурдың әдеби ұстазы және баспагердің редакторы; Артурды жаңа жобасында қолдайды. Полехамптон мырза – Артурдың әдеби баспагері. Мисс Черчилль – Черчилльдің қарындасы. Барон Халдершродт – де Мерштің жетекші банкирі.