Кіріспе

Анжу мен Аленсон герцогы Франсуа (; 18 наурыз 1555 – 10 маусым 1584) – Франция королі Генрих II және Екатерина Медичидің ең кіші ұлы.

Алғашқы жылдар

Сегіз жасында шешекке шалдыққан, оның беті із қалдырған және омыртқасы сәл деформацияланған, сондықтан туған аты Геркулес оған сай келмеді. Ол Францияның қайтыс болған Франциск II-інің құрметіне атын Франциск деп өзгертті, осы атпен шіркеу рәсімінен өтті. Патша балалары Диана де Пуатьенің бұйрығымен корольдік балалардың губернаторы Клод д'Урфе мен гувернанты Франсуаза д'Хумиердің қадағалауында өсті. 1574 жылы ағасы Францияның Карл IX-ы қайтыс болғаннан кейін және тағы бір ағасы Генрих III таққа отырғаннан кейін ол тақ мұрагері атанды. 1576 жылы оған Анжу, Турен және Берри герцогі титулы берілді.

Аленсон мен гугеноттар

13 қыркүйекке қараған түні 1575 жылы Аленсон француз сарайынан қашып кетті, себебі ол бауыры, король Генрих III-тен алыстады, олардың арасында келіспеушіліктер туды. Генрих III де, Катерина де Медичи де оның протестант көтерілісшілеріне қосылуынан қорқып жүрді. Бұл қорқыныш расталды; Франциск оңтүстікте Конде ханзадасы мен оның әскерлеріне қосылды. 1576 жылдың ақпан айында Наварра королі Генрих француз сарайынан қашып кетті, оның әскерлері де Кондеге қосылды. Осы біріккен әскер Генрих III-ті ешқандай ірі шайқассыз 6 мамыр 1576 жылы протестанттарға өте қолайлы "Мюсье бейбітшілігіне" немесе Болье жарлығына қол қоюға мәжбүр етті. Осы бейбіт келісімнің құрамындағы "жасырын шарттар" бойынша, протестант жақтағылардың көптегені жер мен лауазымдармен сыйланды. Франциск Анжу герцогтығын (басқа жерлермен бірге) алды және осылайша Анжу герцогы атанды. Оның хатшысы Жан де Ла Гессе болды.

Елизавета I-ге шабыт

1579 жылы Анжуді Англияның Елизавета I-ге үйлендіру туралы келіссөздер басталды. Анжу герцогы Елизаветаның шетелдік күйеушілдерінің ішінде оны жеке кездескен жалғыз адам болды. Ол 24 жаста, ал Елизавета 46 жаста еді. Жастарына қарамастан, екеуі жақын қарым-қатынасқа түсіп, Елизавета оны "бақа" деп атады. Кейбіреулер бұл лақаптың себебі оның бақа пішіндес сырғасы болған дейді, бірақ "бақа" француз халқына ғасырлар бойы жағымсыз атау болған. Елизавета Анжуге шынымен үйленгісі келді ме, жоқ па – бұл әлі де даулы мәселе. Ол оған қатты ұнайды, өйткені ол оның соңғы күйеушілі болуы мүмкін екенін білді. Бұл одақ ағылшын халқының арасында қырқыс пікірталас тудырды: ағылшын протестанттары королеваға: «Ағылшын халқының жүректері сіз француз бен католикке күйеуге шыққанда ренжімеуі мүмкін емес. Бұл туралы барлығы біледі: ол біздің заманымыздың Езабелінің ұлы» деп ескертті. Елизаветаның құпия кеңесінің мүшелерінің ішінде Уильям Сесил, Лорд Бёргли және Томас Радклифф, 3-ші Сассекс графы ғана осы одақты шын жүректен қолдады. Ең танымал кеңесшілердің ішінде Роберт Дадли, Лестердің 1-ші графы және сэр Фрэнсис Уолсингхэм оған қатты қарсы болды, тіпті королеваны оның жасында бала туудың қауіптілігі туралы ескертті. 1578 мен 1581 жылдар арасында королева гугеноттардың қорғаушысы және голландтардың әлеуетті басшысы ретінде танылған Аленсон герцогымен некеге тұру туралы келіссөздерді қайта жаңғыртты. Осы жылдары Уолсингхэм Генрих Наварраның Англиядағы дипломаты, монархияға қарсы Филипп де Морнеймен дос болып кетті. 1581 жылдың ортасында Уолсингхэмді Францияға ағылшын-француз одағын талқылауға жіберді, бірақ француздар некеге келісуді алдымен қалады, ал Уолсингхэмге некеге келісуден бұрын келісімшартқа қол қою туралы нұсқау берілді. Ол келісімге қол қоймай Англияға оралды. Жеке өзі Уолсингхэм осы некеге қарсы болды, тіпті халықтың қарсылығын тудыруға тырысты. Аленсон католик болды және оның үлкен ағасы Генрих III баласыз болғандықтан, француз тағына мұрагерлік құқығы болды. Елизавета бала туу жасына жеткен жоқ еді және оның анық мұрагері болмады. Егер ол француз мұрагерімен некеде болып қайтыс болса, оның мемлекеттері француз билігіне қарасты. Елизавета мен Аленсонның одағын протестант Генрих Наварр мен католик Маргарет Валуаның одағымен салыстыра отырып, ол Сент-Бартоломей күніндегі қырғынға дейін бір апта бұрын болған «ең қорқынышты көрініс» туралы айтты. Лестер графының айтуынша, Елизавета оның ашық пікірлеріне және көбінесе жағымсыз кеңестеріне төзімділік танытып, Уолсингхэмді «өз түсін өзгерте алмайтын мавр» деп атады. Ақырында, Елизавета кеңесшілерінің басым қарсылығын ескеріп, осы одақтың ақылға сыймайтындығына көз жеткізді. Дегенмен, ол егер қажет болса, не істеуі мүмкін екенін көрсету үшін, Испанияның Филипп II-сіне, өзінің тағы бір күйеушіліне, неке қию ойынын жалғастырды. Соңында, 1581 жылы Елизавета оған қоштасты. Оның кетуіне орай ол «Месье кетісі туралы» өлең жазды, ол, бетіндегі мәніне сүйенсек, оның осы одаққа дайын болғанын көрсетеді.

Нидерландыдағы Анжу

Анжу Нидерландыға қарай жалғасты. 1579 жылы Уильям Үнсіз оны Біріккен провинциялардың мұрагерлік билеушісі болуға шақырды, ал 1580 жылдың 29 қыркүйегінде Голландия штаттары (Зеланд пен Голландияны қоспағанда) герцогпен Плесси-ле-Тур шартын жасасты, онда ол «Нидерланды бостандығының қорғаушысы» атағын алып, билеуші болады еді. Ол 1582 жылдың 10 ақпанына дейін келмеді, сол кезде Уильям оны Флашингте ресми түрде қарсы алды. Брюгге мен Гентте оған жасалған құрметті қарсы алуларға және Брабант герцогы мен Фландрия графы ретінде салтанатты түрде тағайындалуына қарамастан, Анжу голландиялықтар мен фламандтар арасында танымал болмады, олар католик француздарды жау деп санады; Зеланд пен Голландия провинциялары оны өздерінің билеушісі деп мойындаудан бас тартты, ал діни шиеленісті басуға тырысқан «саясаткерлердің» орталық тұлғасы Уильям өзінің «француз саясаты» үшін қатты сынға ұшырады. Қазір ол Екатерина де Медичиге сыйға берілген «Валуа гобелендерінің» демеушісі деп есептеледі, онда Екатеринаның сарайындағы маңызды тұлғалар мерекелік көріністер фонында бейнеленген. 1582 жылдың соңында Анжудың француз әскерлері келгенде, Уильямның жоспары сәтті болып көрінді, өйткені Парма герцогы да голландиялықтардың басымдыққа ие болатынынан қорқып қалды. Алайда, Анжу өзінің шектеулі билігіне наразы болып, Антверпен, Брюгге, Дюнкерк және Остенд фламанд қалаларын күшпен басып алуға шешім қабылдады. Ол Антверпенге шабуылды жеке басқарады. Анжу Антверпен азаматтарын жаңылыстыру үшін қалаға «құрметті кіру» рәсімін ұсынды, онда оны француз әскерлері сүйемелдейді. 1583 жылдың 18 қаңтарында Анжу Антверпенге кірді, бірақ азаматтар алданып қалған жоқ. Қалалық жасақ Анжудың күштерін француз ашуы кезінде тосқауылға алып, жойды. Анжу өмірін сақтап қалып, қашып кетті.

Өлім

Антверпендегі сәтсіздік Анжудың әскери мансабының аяқталуын қаз қылды. Оның анасы, Катерина де Медичи, оған былай деп жазған екен: "Егер сен жас кезіңде қайтыс болғанда ғой! Онда сен осы көптеген батыр адамдардың өліміне себепкер болмас едің". Елизавета I онымен жасаған келісімін бұзу арқылы тағы бір рет оны қорлады. Осы шабуылдан кейін Анжудың жағдайын сақтап тұру мүмкін болмады, және ол маусым айында елден шығып кетті. Оның келуі Вильгельмнің беделін де түсірді, бірақ ол Анжуға деген қолдауын сақтап қалды. Көп ұзамай Анжу "үш күндік қызба" деп аталатын, яғни безгекпен ауыр сырқатқа шалдықты. Катерина де Медичи оны Парижге қайтарды, онда ол 1584 жылдың ақпан айында Франция королі Генрих III-мен қайта табысты. Генрих тіпті оны "кішкентай макак" деп атаған ағасын құшақтап алды. Маусым айында Анжу герцогы қайтыс болды. Ол 29 жаста еді. Оның ерте қайтысы гугенот Наварра Генриінің мұрагер атанғанын білдірді, бұл француз дін соғыстарын одан әрі қыздырды.