Торнио, Финляндия: Лапландия қаласы, Швециямен шекаралас. Торне өзені дельтасында ежелгі қоныстар (б.з.д. 6000-5000 ж.) табылды. Тарих пен табиғатты зерттеңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Торнио өзені
the Tornio River
Финляндияның Лапландиясындағы қала
Town in Lapland, Finland
Торнио (; Torneå; ; ) – Финляндияның Лапландиясындағы қала және муниципалитет. Қала швед жағындағы Хапарандамен бірге шекаралық егіз қала құрайды. Муниципалитеттің аумағы , оның ішінде су жайылымдары.
Tornio (; Torneå; ; ) is a city and municipality in Lapland, Finland. The city forms a cross border twin city together with Haparanda on the Swedish side. The municipality covers an area of , of which is water.
Тарих
Торне өзенінің дельтасында соңғы мұз дәуірі аяқталғаннан бері адамдар қоныстанған. Қазіргі уақытта (1995) аймақта 16 елді мекен белгілі, олар шамамен б.з.д. 6000–5000 жылдарға жататын Вуллеримдегідей. Аймақтың швед бөлігі Скандинавиядағы ең көне тұрақты қоныстардан алыс емес. Бұл аймақ қоныстанбаған және викингтер дәуірінен бастап отарланған деген бұрынғы гипотеза қазір жоққа шығарылды. 19 ғасырға дейін аймақ тұрғындары фин тілінде, ал Кемі саам тілінде – шығыс саам тобының тілінде сөйлеген, ал қала тұрғындары негізінен швед тілінде сөйлеген. "Торнио" атауы – "соғыс найзасы" деген мағына беретін ескі фин сөзі, қала өзеннің атымен аталған. Швед тіліне ол өзеннің тағы бір аты – Торне å атынан Торнеå деп қарыз алынған. Қала 1621 жылдың 12 мамырында король Густав Адольфтан жарлық алды және ресми түрде Суэнсари аралында құрылды. Сол кезде бұл әлемдегі ең солтүстік қала болды. Жарлық Торнионың 16 ғасыр бойы Лапландиядағы барлық сауданың орталығы болғанын мойындау үшін берілді. Ол сол кезде Солтүстіктегі ең ірі сауда қаласы болды және бірнеше жыл бойы Швецияның ең бай қаласы саналды. Лапландиямен және шетелдермен қарқынды саудаға қарамастан, қала халқы жүздеген жылдар бойы тұрақты болып, 500-ден аспады. 18 ғасырда Торниоға Арктиканы зерттеу үшін Орталық Еуропадан бірнеше экспедиция келді. Ең танымал экспедицияны (1736–1737) француз академиясының мүшесі Пьер Луи Маупертуи басқарды, ол Меанма бойымен меридиандық доғаны өлшеу үшін келді, бұл жер шарының полюстерге қарай жалпақ екенін көрсетеді. Торниодағы шіркеу мұнарасы Маупертуи өлшемдерінде қолданған маңызды нысанның бірі болды. Шіркеу 1686 жылы Матти Йоосепинпойка Хярмя салған. Торниоға байланысты Лапландия саудасы 18 ғасырда төмендеді, ал жердің көтерілуі салдарынан порт екі рет өзен бойымен төмен жылжытылды, бұл өзенді кеме қатынасы үшін тым тереңсіз етті. Алайда, қаланың байлығына ең үлкен нұқсан 1808 жылы Швеция мен Ресей арасындағы соңғы соғыста келді, онда ресейліктер Финляндияны басып алып, аннексиялады. Шекара Мюоно және Торне өзендерінің ең терең арнасынан өтті, Лапландияны екі бөлікке бөліп, саудаға зиян келтірді. Торнио Ресей патшасының арнайы өтініші бойынша шекараның орыс жағына көшірілді. Шведтер Торниодан айырылған зиянды өтеу үшін шекараның өз жағында Хаапарранта (қазіргі Хапаранда) ауылын құрды, ал Торнио біртілді фин тілінде болды. Ресейлік кезеңде Торнио ұйқыдағы гарнизондық қала болды. Сауда тек Аланд соғысы (Қырым соғысының бөлігі) және Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде жанданды, ол кезде Торнио тауарлар мен адамдар үшін маңызды шекара арқылы өту пункті болды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Торнио мен Хапарандада ресейліктерді батыс одақтастарымен байланыстыратын жалғыз теміржол байланысы болды. Владимир Лениннің 1917 жылдың наурыз айында Швейцариядан Ресейге оралуы да Торнио арқылы болды. 1917 жылы Финляндия тәуелсіздік алғаннан кейін Торнио гарнизонын жоғалтып, одан әрі құлдырады, бірақ халқы тұрақты өсті. Қала Финляндия азамат соғысында маңызды рөл атқармады, бірақ Финляндия мен нацистік Германия арасындағы Лапландия соғысының басында кейбір қызу көше шайқастары болды. Фин әскерлерінің қаланы тез азат етуі оны Лапландияның көптеген басқа қалалары сияқты өртеп жіберуден сақтаған болуы мүмкін. Нәтижесінде 1686 жылы салынған ағаш шіркеу әлі күнге дейін сақталған. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін қалада жергілікті Лапин-Култа сыра зауыты мен Ауткомпу дат баспайтын болат зауытының табысына негізделген жаңа жұмыс орындары ашылды. Шекаралық туризм де өсіп келе жатқан сала. Қала Батыс Лапландияның білім беру орталығы болып табылады, онда кәсіптік колледж және қолданбалы ғылымдар университеті бар. Торнио мен Хапаранданың тарихы егіз қалалар ретінде, қазіргі уақытта TornioHaparanda және HaparandaTornio атауларымен біріктіріледі. Халықаралық шекарада жаңа орталық салынып жатыр, бірнеше коммуналдық қызметтер ортақ пайдаланылады. Қалалар шекарада орналасқан гольф алаңын да пайдаланады. IKEA дүкенінің Хапарандадағы белгілері фин және швед тілдерінде, ал бағалар екі валютада көрсетіледі.
The delta of the Torne River has been inhabited since the end of the last ice age, and there are currently (1995) 16 settlement sites known in the area, similar to those found in Vuollerim (c. 6000–5000 BC). The Swedish part of the region is not far from the oldest permanent settlement site found in Scandinavia. A former hypothesis that this region was uninhabited and colonised from the Viking Age onward has now been abandoned. Until the 19th century, inhabitants of the surrounding countryside spoke Finnish, and Kemi Sámi, a language of the Eastern Sami group, while those of the town were mainly Swedish speaking. The name 'Tornio' is an old Finnish word meaning "war spear": the city is named after the river. To Swedish it was borrowed as Torneå after Torne å, an alternative name of the river. The town received its charter from the King Gustavus Adolphus on May 12, 1621, and was officially founded on the island of Suensaari. At that time, it was the northernmost city in the world. The charter was granted in recognition of Tornio being the hub of all trade in Lapland throughout the 16th century. It was the largest merchant town in the North at the time, and for some years ranked as the richest town in Sweden. Despite the lively trade with Lapland and overseas, the population of the town remained stable for hundreds of years at little over 500. During the 18th century Tornio was visited by several expeditions from Central Europe which came to explore the Arctic. The most notable expedition (1736–1737) was led by a member of the Académie française, Pierre Louis Maupertuis, who came to take meridian arc measurements along the Meänmaa which would show that the globe is flattened towards the poles. The church spire at Tornio was one of the landmarks used by Maupertuis in his measurements. The church was constructed in 1686 by Matti Joosepinpoika Härmä. The Lapland trade on which Tornio depended started to decline in the 18th century, and the harbour had to be moved downriver twice as a result of the rising of the land, which made the river too shallow for navigation. However, the greatest blow to the wealth of the town came in the last war between Sweden and Russia in 1808, which saw the Russians capture and annex Finland. The border was drawn through the deepest channel of the Muonio and Tornio rivers, splitting Lapland into two parts, with deleterious effects on trade. Tornio ended up on the Russian side of the border by special request of the Russian czar. The Swedes developed the village of Haaparanta (present day Haparanda) on their side of the border, to balance the loss of Tornio, and Tornio became unilingually Finnish. During the Russian period, Tornio was a sleepy garrison town. Trade only livened up during the Åland War (part of the Crimean War) and the First World War, when Tornio became an important border crossing for goods and people. During the First World War, Tornio and Haparanda had the only rail link connecting the Russians to their Western allies. It was also through Tornio that Vladimir Lenin returned to Russia from exile in Switzerland in March 1917. After the independence of Finland in 1917 Tornio lost its garrison and experienced further decline, although its population increased steadily. The town played no role of importance in the Finnish Civil War, but was the scene of some fierce street fighting at the onset of the Lapland War between Finland and Nazi Germany. The rapid liberation of the town by Finnish forces may have saved it from being burned down like so many other towns in Lapland. As a result, the wooden church from 1686 can still be seen today. After World War II, the town created new employment built on the success of the local Lapin Kulta brewery and the Outokumpu stainless steel mill. Tourism based on the border has also been a growing industry. The town is a centre of education for Western Lapland, with a vocational college and a university of applied sciences. Tornio and Haparanda have a history as twin cities, and are currently set to merge under the names TornioHaparanda and HaparandaTornio. A new city centre is under construction on the international border and several municipal services are shared. The towns also share a common golf course, situated astride the border. The IKEA store in Haparanda has signposting in Finnish as well as in Swedish, and all prices are signposted in two currencies.
Спорт
Торнион Палловейкот – Банди лигасында ойнайтын және бірнеше рет Финляндия банди чемпионы атанған банди клубы. Олар өз алаңындағы матчтарды Швеция шекарасының ар жағында орналасқан Хапаранда қаласында өткізеді, бұл қала 2001 жылғы Банди әлем чемпионатының ойындарына төралқа болған. Tornion Pallo 47 – қаланың негізгі футбол клубы. Футболшы және жаттықтырушы Теему Таинио Торнио қаласында дүниеге келген. Хоккейші Джесси Пулжуярви Торниода балалық шағын өткізген. Хоккейші Вилле Покка Торнио қаласында туып өскен. Финляндия мен Швеция шекарасы қаланың батысындағы гольф алаңынан өтеді.
Tornion Palloveikot is a bandy club which plays in the Bandyliiga and has become Finnish bandy champion several times. They play their home matches in Haparanda, just on the other side of the Swedish border, which was the venue for games at the 2001 Bandy World Championship. Tornion Pallo 47 is the main association football club in the city. Teemu Tainio, a football player and manager, was born in Tornio. Jesse Puljujärvi, an ice hockey player, lived his childhood in Tornio. Ville Pokka, an ice hockey player, was born and raised in Tornio. The Finland Sweden border runs through the golf course at the west of the city.
Климат
Торниода субарктикалық климат (Dfc) басым, ол теңізге жақындығының арқасында қыста сәл жұмсақ, бірақ ыстық континенттік жаздары өте қысқа болады. Төмендегі ауа райы туралы мәлімет көршілес Хапаранда қаласынан алынған және оны Швеция метеорологиялық және гидрологиялық институты жүргізеді. Торнио 15-27 маусым аралығында 13 күнге дейін полярлық күнге толы болғанымен, полярлық түнге тап болмайды.
Tornio has a subarctic climate (Dfc) that is slightly tempered in winter by its proximity to the sea, but retains warm continental summers that are quite short. The weatherbox below is from neighbouring city Haparanda and operated by the Swedish Meteorological and Hydrological Institute. Despite the fact that Tornio experiences polar day for 13 days between 15 and 27 June, it does not experience polar night.
Көлік
Финляндия мен Швеция теміржол жүйелерінің арасында Торнио қаласында рельс енінің өзгеруі орын алады. Солтүстік вагон алмастыру және өзгермелі аралықтағы осьтерді рельс енін өзгертуге арналған жабдықтар қарастырылған. Торнио қаласындағы жолаушылар тасымалы Фин теміржолы VR-нің Торнио-Ист станциясынан аптасына үш күн түнде жүзеге асырылады. Кеми-Торнио әуежайы Кеми қаласында, Торнио қаласының оңтүстік-шығысында орналасқан. Торнио порты – Ауткомпу металлургия зауытының жанындағы жүк порты. 29 тас жолы (Еуропалық E8 бағытының бөлігі) Кеминмаа мен Торнио арасындағы әлемдегі ең солтүстік автомагистраль болып табылады. Торнио сонымен қатар Еуропалық E4 бағытының солтүстік терминалы болып табылады.
A break of gauge occurs at Tornio between the Finnish and Swedish railway systems. A bogie exchange and variable gauge axle track gauge changing facility are provided. Tornio has a passenger service provided from Tornio East station by Finnish Railways VR three days a week overnight. Kemi Tornio Airport is located in Kemi, about south east from Tornio city centre. The Port of Tornio is a cargo port adjacent to the Outokumpu steelworks. Highway 29 (part of the European route E8) between Keminmaa and Tornio is the world's northernmost motorway. Tornio is also the northern terminus of European route E4.