Кіріспе

Саяхатқа арналған велосипед – саяхат жасау үшін жасалған немесе өзгертілген велосипед. Саяхат велосипедтерінің өзі беріктігін, жайлылығын арттату және ауыр жүктерді тасуға мүмкіндік беру үшін арнайы ерекшеліктерге ие болуы мүмкін. Мұндай ерекшеліктерге ұзын дөңгелек базасы (жүргізудің ыңғайлылығы үшін және педаль мен жүк арасындағы қақтығысты болдырмау үшін), икемділікке басымдық беретін кадр материалдары (жүргізудің ыңғайлылығы үшін – бірақ кадрдың иілуі металлдың тозуына және кадрдың бұзылуына әкелуі мүмкін, сондықтан жаңа кадрлар көбінесе қатаң болады), күшті дөңгелектер (жүк көтеру қабілеті үшін) және көптеген бекіту нүктелері (жүк сөрелері, қанаттар және су бөтелкелері үшін) жатады.

Түрлері

Туристік велосипедтердің құрылымы әртүрлі болуы мүмкін және жол, спорттық туристік, табиғат жолдары, тік жатқан немесе екі орынды велосипедтердің құрылыстарын қамтуы мүмкін.

Жол туризмі

Жолдық туристік велосипедтерде ыңғайлы жүруді және жүкпен жүктелген кезде тұрақты, болжамды басқаруды қамтамасыз ететін рама геометриясы, қанаттарды бекітуге және тасымалдаушы сөрелер мен сумкаларды орнатуға арналған нүктелер болады. Қазіргі заманғы жол туристерінде 700C (622 мм) дөңгелектері қолданылуы мүмкін, олардың диаметрі жол (жарыс) велосипедтерінің диаметрімен бірдей. Басқа жол туристік велосипедтерде кеңейтілген ободтары және кеңірек велосипедтік шиналарға арналған рамада кеңірек бос орын болуы мүмкін. 1980 жылдарға дейін көптеген туристік велосипедтер 630 мм (27 дюйм) дөңгелектерімен жасалған, олардың диаметрі сәл үлкен болған. Басқа туристік велосипедтерде жолдан тыс және жолмен жүру үшін 660 мм (26 дюйм) дөңгелектер қолданылады. Аздап кішкентай дөңгелектің артықшылықтарына қосымша беріктік, бүкіл әлемде шинаның қолжетімділігі және жеңіл салмақ жатады. Rivendell Atlantis және Surly Long Haul Trucker сияқты кейбір туристік велосипедтер 660 мм (26 дюйм, ISO 559) дөңгелектеріне немесе 700C (622 мм) дөңгелектеріне арналған рамаларды ұсынады, олар таңдалған дөңгелек өлшемі үшін ең қолайлы геометрияға ие. 660 мм (26 дюйм) дөңгелектеріне арналған арнайы жасалған туристік шиналар қазір кеңінен қолжетімді, әсіресе 700C (622 мм) дөңгелектерін табу қиын дамып келе жатқан елдерде. Сондықтан 2008 жылы Парижден Пекин Олимпиадасына дейін өткен жаппай велосаяхатта Францияның велосипед туризмі федерациясы барлық велосаяхатшылардан 660 мм (26 дюйм) дөңгелектерін пайдалануды сұрады. Доғалау кедергісіне әсер ететін факторларға шинаның ауа қысымы, протектор және шинаның ені, сондай-ақ дөңгелектің мөлшері жатады.

Спорттық туристік

Спорттық/турингтік велосипед – өте жеңіл салмақты, жеңіл дөңгелектері және 25–28 мм ені бар шиналары бар тур велосипеді. Оны ауыр шиналары бар және рама геометриясы сәл босаңсыған (бірақ әлі де орташа жол турингтік велосипедінен жылдам) жол жарысы велосипеді деп те сипаттауға болады. Ол жылдам басқарылатын, сезімтал және күндізгі саяхаттарға арналған машина ретінде құрастырылған. Сондықтан ол тек жүргізушіні және өте жеңіл жүктерді, мысалы, несиелік картамен саяхаттау кезіндегідей, тасымалдауға арналған – онда саяхатшылар әдетте қалта мен несиелік карталарын ғана алып жүреді, олармен жолда кез келген ыңғайлы қонақүй, хостел немесе жатақханада түндеуге брондау жасайды. Беріліс жүйесі көбінесе жылдамдық үшін жақын араласқан қатынастардан, сондай-ақ ұзақ көтерілістер үшін бірнеше төменгі берілістерден тұрады. Спорттық/турингтік велосипедтер кейде жіңішке қанаттар мен артқы жүк тасуға немесе паниерлерге арналған тіреулерді орнату мүмкіндігіне ие болуы мүмкін, бірақ салмақты азайту және басқаруды жылдамдату үшін көбінесе оларсыз жасалады. Типикалық экспедициялық тур велосипеді салыстырмалы түрде берік болаттан жасалған құбырлардан, дөңгелектерден және беріктігімен және техникалық қызмет көрсетудің қарапайымдығымен таңдалған бөліктерден құрастырылады. Мұндай велосипедтің негізгі жобалау критерийлері – велосипедте күні бойы жайлы болуға мүмкіндік беру, ауыр жүктемеде жақсы басқару қасиеттерін қамтамасыз ету және жақсы жолдарда, сондай-ақ ең қиын жолдарда да тегіс жүруге қабілетті болуы керек. Кейбір велосипед туристері тау велосипедінің рамасын пайдаланып, өздерінің экспедициялық велосипедтерін жасаған. Тау велосипеді мен экспедициялық тур велосипеді арасындағы басты айырмашылық – паниерлерге арналған тіреулердің және жолға қолайлы, берік шиналардың болуы. Олардың дөңгелек аралығы ұзартылып, тау велосипедінің маневрлеу қабілетінен айырмаланып, ыңғайлы жүруге мүмкіндік береді. Көптеген туристер стандартты тау велосипедінен ауыррақ, мықты дөңгелектерді ұнатады, ал кейбіреулері шинаның қабырғасының тозуын болдырмау үшін дискілі тежегіштермен жабдықталған. Көптеген экспедициялық велосипедтер тау велосипедімен бірдей беріліс диапазонына ие, ал кейбіреулері оның жоғары құнына қарамастан Rohloff Speedhub-ты пайдаланады. Бұл шағын, мамандандырылған нарық, сондықтан осы сипаттамаға сәйкес велосипедтердің сатылымы аз, тіпті ірі өндірушілердің арасында да сирек кездеседі. Мысалдар: Thorn Cycles компаниясының EXP және Raven модельдері, сондай-ақ Roberts Roughstuff – барлығы Ұлыбританияда жасалған. Koga Miyata компаниясы велосипед компоненттерінің көптеген аспектілерін нақтылауға мүмкіндік беретін Signature велосипедтер тізімін ұсынады, нәтижесінде экспедициялық велосипед жасалады.

Аралас жерлерді аралау

Аралас жерлерде жүретін велосипедтер – тау және жол велосипедтерінің аралас нұсқасы. Оларды "әмбебап", "29er тур велосипеді" немесе "монстр кросс" деп те атайды. Бұл велосипедтер жол үстінде де, жолдан тыс жерлерде де тиімділік пен жылдамдық арақатынасын сақтауға тырысады. Әдетте олар жеңіл болаттан жасалған және иілген рульмен жабдықталады. Экспедициялық тур велосипедтерінен ерекшелігі – оларда көбінесе 700C (622 мм) немесе 650B (584 мм) диаметрлі дөңгелектер орнатылады. Дегенмен, басқа тур велосипедтері сияқты, олар да күн бойына ыңғайлы болу үшін қолайлы геометриялық құрылымға ие. Көбінесе тау велосипедтерінің төмендетілген беріліс қатынасы қолданылады, сондай-ақ бұл велосипедтер орташа салмақты жүктерді қиындықсыз тасымалдай алады. Аралас жерлерде жүретін велосипедтер осы санатқа жатады және таулы жерлерде аралас маршруттармен саяхаттау үшін қолданылады. Қазір Rawland Cycles, Surly Bikes және Singular Cycles сияқты бірнеше өндіруші осы велосипедтерді шығарып тұрады. Salsa компаниясы да осыған ұқсас Fargo атты модельді ұсынды. Бірақ көптеген велосипедшілер ескі, аспасы жоқ тау велосипедтерін және циклокросс велосипедтерін осы мақсатқа бейімдейді.

Қалқалы/жұмсалатын турлер

Велосипедтік саяхаттарда арнайы жобаланған, жасалған немесе бейімделген бүктемелі велосипедтердің саны артып келеді. Көпшілігі 406 мм дөңгелек жиектерімен жасалған, бірақ кейбіреулері 400 мм (16 дюйм) дөңгелектермен, ал AM сериялы Moulton арнайы жасалған дөңгелектер негізінде құрастырылған. Moulton-ның қазіргі TSR моделі стандартты 406 мм жиек форматы бар дөңгелектерді пайдаланады. Көптеген велосипедтер 660 мм (26 дюйм) немесе 700C (622 мм) дөңгелектері бар туристік велосипедтермен салыстырылатын жүріс сипаттамаларына ие, бірақ олардың артықшылығы – оларды пойыздарда және әуе компанияларының багаждарында әлдеқайда оңай тасымалдау үшін бүктеуге немесе жинауға болады. Bike Friday New World Tourist әуе компаниясының талаптарына сай чемоданға сыйып, оны велосипедтің артына іліп тартатын тіркемеге айналдыруға болады. 1968 жылдан 1984 жылға дейін өндірілген, бірақ бүгінгі күнге дейін қолданыста жүрген Raleigh Twenty де бүктемелі туристік велосипедтерді жасау үшін танымал рама форматы болып табылады. Surly Travelers Check және Santana Travel Tandem сияқты басқа велосипедтер толық өлшемді, бүктемейтін велосипедтер, бірақ олар велосипедтік моменттің біріктіргіштерін пайдаланып, көлікке қолайлы болу үшін раманы екі бөлікке бөлуге мүмкіндік береді.

Жатақтап жүру

Жатқан күйдегі велосипедтер дәстүрлі велосипедтерден ерекшеленеді, себебі мұнда жүргізуші аяқтары алға созылып, жатып немесе жартылай жатып отырады. Бұл велосипедтердің артықшылықтарына жоғарырақ жайлылық және аэродинамикалық тиімділік жатады. Жатқан күйдегі велосипедтерде жүк тасымалдау тәсілі де өзгеше, көбінесе орындықтың астына және артына орналасатын, әдеттегі саябақты велосипедке ұқсас көлемді қамтамасыз ететін арнайы сумкалар мен тіреулер қажет болады. Бір кемшілігі – жүргізушінің жолда көрінуі нашарлайды.

Тандемдік турнелер

Тандемдер – екі немесе одан көп адамға арналған велосипедтер. Олар әртүрлі дағдылары бар екі немесе одан көп адамның бірге жүруін оңайлатуға көмектеседі, сондай-ақ мүмкіндігі шектеулі адамдарға велосипед тебудің қуанышын сыйлайды. Құрылымдық тұрғыдан алғанда, дәстүрлі тік тандем жеке велосипедтен артық жүк көтере алмайды, бірақ осы шектеуді тіркеме тарту арқылы еңсеруге болады.

Сипаттамалар

Туристік велосипедтер әдетте алдыңғы және артқы жағында жүк тасуға арналған сөрелермен жабдықталады, оларға қаптар немесе басқа да жүктерді орнатуға болады. Ұзақ сапарларға арналғандықтан, туристік велосипедтердің ыңғайлы рульдері мен отырғыштары болады. Шындығында, туристік велосипедшілерге көптеген түрлі руль конфигурациялары қолжетімді, және оның таңдалуы әркімнің жеке талғамына байланысты.

Қалқа

Егер велосипедтің рулі төмен болса, ол жол велосипедіне ұқсас көрінуі мүмкін. Дегенмен, олар көбінесе ұзын дөңгелек базасымен және тұрақты басқару геометриясымен ерекшеленеді, сонымен қатар багаж сөрелері, қанаттар (шалшықтар), фаралар, үлкен көлемді су бөтелкелері, құралдар мен қосалқы бөлшектерді орнатуға арналған көптеген бекіткіштерге ие. Тізбекті тіреулер жүргізушінің өкшесіне тимейтіндей етіп жеткілікті ұзын болуы керек, ал бүкіл конструкция толық жүктелген күйде ұзақ және жылдам төмен түсулерді қауіпсіз жүргізуге жететіндей берік болуы тиіс. Дала жағдайында жөндеуге болады (яғни дәнекерлеуге) және сенімділік үшін, туристік велосипедтер әдетте болаттан (CroMo) жасалған рама мен вилкаға ие, бірақ алюминий мен титан да кейде қолданылады.

Доңғалақтар

Жоғары сапалы тур велосипедтері берік дөңгелектермен жабдықталады, олар қиын жерде ауыр жүк астында сынбауға бейім. Бұл екі қабатты ободтарды білдіреді, әдетте 36, кейде 48-ге дейін спицалармен, 3 немесе 4 қиылыспен тоқылған. Екі өлшем де жиі кездессе де, 660 мм (26 дюйм, ISO 559) дөңгелектері 700C (622 мм, ISO 622) дөңгелектеріне қарағанда көбірек таңдалады. Себебі ISO 559 дөңгелектері тау велосипедтерінде қолданылады және 700C (622 мм) дөңгелектеріне қарағанда мықтырақ және алыс аймақтарда табу оңайырақ. Әлемдік велосипед туристері Тим мен Синди Трэвис тур велосипедтері үшін ISO 559 тау дөңгелектерін белсенді түрде қолдайды. Ескі тур велосипедтерінде әлі де 630 мм (27 дюйм) дөңгелектер кездесуі мүмкін.

Түйіндіктер

Туристік велосипедтер дәстүрлі түрде кең ауқымды дерайлерлік берілістерді қолданады, көбінесе өте төмен беріліспен, кейбір елдерде "әже дөңгелегі" деп аталады, жүкпен тік көтерілімдерге арналған. Әдетте, берілістер тау велосипедтеріне ұқсас үш тісті тізбек доңғалағын (chainring) қамтиды, ал көптеген жол велосипедтерінде тек екі тісті доңғалақ болады. Raleigh компаниясының 1985 жылғы каталогы туристік велосипедтерді 14-32 тісті 6 жылдамдықты бос дөңгелекпен (freewheel) және 28/45/50 тісті тізбек доңғалақтарымен жабдықталған деп көрсетеді, бұл шамамен 1,84–7,68 метрлік (23-96 дюймдік) беріліс ауқымын қамтамасыз етеді. Қазіргі заманғы танымал комбинация – 11-34 тісті кассетаны 22/32/44 тісті тізбек доңғалақтарымен пайдалану, бұл әдетте 1,44–8,32 метрлік (18-104 дюймдік) беріліс ауқымын береді. Соңғы жылдары 5, 7, 8, 11 немесе тіпті 14 беріліс қатынасы бар ішкі берілісті ступицалар (hub) беріктігі мен аз күтімділігіне байланысты таңдауға айналды. Атап айтқанда, 500% -дан астам беріліс ауқымы бар Rohloff 14 жылдамдықты ступица кем дегенде екі рет әлемді айналып келген велосипед саяхаттарында қолданылған. Ішкі берілісті ступицалар дәстүрлі дерайлерлік берілістерге қарағанда бірнеше артықшылықтарға ие, олардың бірі – күшті тізбектерді пайдалану мүмкіндігі, себебі әдетте бір тісті дөңгелек пен тізбек доңғалағының комбинациясы қолданылады. Екіншіден, берілістердің таралуын біркелкі етуге болады, яғни дерайлерлік берілістерде көптеген қайталанатын және пайдаланбалы емес берілістер болады.

Тежегіштер

Туристік велосипедтерде жарыстық велосипедтерде қолданылатын калиперлік тежегіштердің орнына, көбінесе сызықтық тарту тежегіштері немесе консольдік тежегіштер болады. Калиперлік тежегіштер тиімсіз, себебі оларды саздан қорғайтын қанаттар мен кең доңғалақтарға орнату үшін үлкен ету керек, сондай-ақ ауыр велосипедті тоқтату кезінде иіліп қалуы мүмкін. Жаңа туристік велосипедтердің кейбіреулері дискілі тежегіштерді пайдаланады, өйткені олар ылғалды және лайлы жағдайларда тоқтату күшін арттырады, сонымен қатар доңғалақтың сыртқы бөлігінің тозуын азайтады. Дегенмен, олар күрделірек, сондықтан алыс жерлерде жөндеуі қиын; олар консольді тежегіштерге қарағанда ауыр, спицаларға күш түсіреді және алдыңғы доңғалақты орталауды талап етеді, бұл доңғалақтың беріктігін азайтады. Осылайша, туристік велосипедтер жылдамдықтан гөрі пайдалылық пен сенімділікке басымдық береді. Бұл комбинация қалалық жолдарда жүретіндер мен курьерлердің де арасында танымал.

Трейлерлер

Кейбір велосипедшілер қалталардың орнына велосипедтік тіркемелерді пайдалануды ұнатады. Тіркемелерді пайдалану оңай, және тіреулерді орнату мүмкін емес велосипедтермен саяхаттауға мүмкіндік береді. Дегенмен, екі дөңгелекті тіркемелер маневрлеуді төмендетеді және таулы аймақтарда немесе қиын өңірлерде саяхаттау үшін тиімді емес. Ал, бір дөңгелекті тіркемелер өте маневрлі, тіркеме дөңгелегі артқы дөңгелектің қозғалысын тығыз қайталайды. Олар шамамен 40 см ені бар тар жолдарда және қиын өңірлерде оңай жүруге мүмкіндік береді. Бір жолды жолдарда тіркемелер қалталардан артықшылыққа ие, себебі велосипедтің өзі артқы осқа бекітілген салмақтан басқа қосымша салмақ тасымайды (тіркеменің өзіне дейін 70 кг жүк салынуы мүмкін). Бұл мінген адамға жүктің салмағын сезбей, салмақты өзгертіп, кедергілерді – бұтақтарды немесе тастарды – асып өтуге мүмкіндік береді (тіркемелер әдетте төменгі қақпақтың астынан өте алатын кез келген нәрсенің үстінен өтеді).