Кіріспе
Ашулау немесе флитинг (классикалық гэль тілінде: immarbág, iomarbháigh, "қарсы мақтану"), – екі тараптың өзара қорлаудан тұратын, көбінесе өлең түрінде жүзеге асырылатын жарыс.
Flyting or fliting (Classical Gaelic: immarbág, iomarbháigh, "counter boasting"), is a contest consisting of the exchange of insults between two parties, often conducted in verse.
Этимология
Flyting сөзі көне ағылшын тіліндегі flītan етістігінен туындаған, яғни "дауласу" мағынасын береді, және ing жұрнағымен жасалған gerund. Шамамен 1200 жылдан бері ауызша пікір таласының жалпы мағынасында қолданылып келеді, ал алғаш рет 16 ғасырда Шотландияда әдеби термин ретінде кездеседі. Шотланд тіліндегі жазбадағы алғашқы мысалы – Уильям Данбардың "Данбар мен Кеннедидің айтысы" (The Flyting of Dunbar and Kennedie), ол 15 ғасырдың соңында жазылған.
Сипаттама
Флитинг – бұл 5-16 ғасырларда кең таралған, қорлаудың ырымдық, поэтикалық айырбасы. Флитинг мысалдары шотланд, ежелгі, ортағасырлық және қазіргі кельт, ескі ағылшын, орта ағылшын және скандинав әдебиеттерінде кездеседі, онда тарихи және мифологиялық тұлғалар қатысады. Мұндай айырбастар өте қатыгез болып келеді, көбінесе батылдықсыздық немесе жыныстық бұрмалау туралы айыптаулармен толы болады. Скандинав әдебиетінде құдайлардың флитингке қатысқаны туралы әңгімелер бар. Мысалы, «Локасенна» дастанында Локи құдайы Эгирдің залында басқа құдайларды қорлайды. «Hárbarðsljóð» поэмасында Hárbarðr (көбінесе Одиннің сыры ретінде қарастырылады) Тормен флитингке түседі. «Беовульф» дастанында Беовульф пен Унфердтың арасындағы қақтығыста флитинг шайқасқа дайындық ретінде немесе жеке күрес түрі ретінде қолданылған. Англо-саксон Англиясында флитинг той залында өтетін. Жеңімпазды көрермендердің реакциясы шешеді. Жеңімпаз үлкен сыра немесе балдан бір тостаған ішіп, жеңілгенді де ішуге шақырады. 13 ғасырға жататын «Көкөріш пен түнгілік» және Джеффри Чосердің «Парламент фул» поэмаларында флитинг элементтері бар. 15 және 16 ғасырларда Шотландияда флитинг қоғамдық ойын-сауыққа айналды, онда ақындар сөздер арқылы айтысқа түсіп, көбінесе жыныстық және скатологиялық, бірақ өте поэтикалық қорлауларға барушы еді. Ашық жерде қара сөз айту үшін лордтар 20 шиллинг (қазіргі бағамен 300 фунттан астам) айып төлеуге немесе қызметшілерге қамшы салынғанмен, флитингке рұқсат етілді. 1536 жылы ақын сэр Дэвид Линдсей король Джеймс V-ге 60 жолдан тұратын флитинг жіберді, себебі король одан жауап күткен. Флитинг Уильям Шекспирдің бірнеше пьесаларында кездеседі. Маргарет Галвей 13 комедиялық флитингті және трагедиялардағы бірнеше ритуалдық айырбастарды талдады. Флитинг Николас Удаллдың «Ральф Ройстер Дойстер» және Джон Стиллдың «Гаммер Гуртонның инесі» пьесаларында да кездеседі. Орта ғасырдан кейін шотланд жазуында флитинг тоқтатылғанмен, кельт тегіндегі жазушылар үшін ол жалғасты. Роберт Бернс «Бір құйрыққа» өлеңінде флитингті пародиалады, ал Джеймс Джойстің «Киелі кеңсе» өлеңі – бардтың қоғамға арнаған қарғысы. Джойс дәстүрлі екі тұлғаның айырбасын қоғамды толығымен бейнелейтін бір тұлғаны қосып өзгертті.
Ұқсас іс-әрекеттер
Хилари Макки "Илиада"да грек тіліндегі ахей және троя сөйлемінің бейнелеуіндегі тұрақты ерекшелікті анықтады, онда ахейлер үнемі қоғамдық, рәсімдік қорлауға қатысады: "Ахейлер кінәлауда шебер, ал троялықтар мақтау өлеңдерін орындайды". Келекелеу әндері инуиттер мәдениетінде, сондай-ақ көптеген басқа мәдениеттерде де кездеседі. Флайтинг араб поэзиясында "нақаид" деп аталатын танымал түрінде, жапондық хайкай өлеңдерінің бәсекелестік нұсқаларында да табылады. Бұл жанрдың эхосы заманауи поэзияда да жалғасуда. Мысалы, Хью МакДиармидтің "Мас адам қарағайға қарайды" атты өлеңінде ақынның қарсыласы, іс жүзінде, барлық адамзат болып табылатын көптеген флайтинг үзінділері бар. Флайтинг формасы мен мақсаты жағынан реперлер арасындағы импровизациялық шайқастардың қазіргі заманғы практикасына және "Ондықтар" тарихи ойынына ұқсас, бұл флайтинг пен оның ерте заманғы ағылшын тіліндегі вариацияларының, сондай-ақ Африкадағы ұқсас ауызша жауынгерлік ойындардың (мысалы, Икоча Нкоча) синтезі болып табылады. Фин эпосы "Калевалада" батыр Вяйнямёйнен өзінің қарсыласы Йоукахайненді жеңу үшін ұқсас "кильпалауланта" (айтыс өнері) тәсілін қолданады.
Қазіргі суреттер
"Қоңырау шалынып тұрған керней" романында Харольд Шидің скандинав құдайларымен таныстыруының бір бөлігі – Хеймдалл мен Локи арасындағы айтыс, онда Хеймдалл: "Барлық айыптаулар жалған. Мен шындықты айтамын" дейді. Рик Риорданның "Өлілер кемесі" романының шешімінде басты кейіпкер Магнус Чейз бен скандинав құдайы Локи арасындағы айтыс орын алады. Monkey Island видео ойындары сериясында айтыс жиі қылышпен және қол күресі сияқты екі адамның арасындағы бәсекелестіктің маңызды бөлігі болып табылады. Assassin's Creed: Valhalla ойынында, мұнда басты кейіпкер өзі викинг болғандықтан, ойыншылар түрлі ойын емес кейіпкерлермен айтысқа қатысып, бедел мен басқа да сыйлықтарға қол жеткізе алады. Кейбіреулер хип-хоп музыкасының Battle rap деп аталатын субмәдениетін екі адамның бір-бірін поэтикалық түрде айыптауының қазіргі заманғы түрі деп санайды.