Көлік құралы ретінде велосипед

Кіріспе

Велосипедпен жүру көлік ретінде

Пайдалы велосипедпен жүру – бұл спорт немесе демалыс үшін емес, тек қана көлік құралы ретінде қолданылатын велосипедпен жүрудің кез келген түрін қамтиды. Бұл әлемдегі ең ерте пайда болған және ең көп таралған велосипедпен жүру түрі. Велосипедпен қозғалыс – жеке көліктің түрлерінің бірі және жеке мобильділіктің маңызды бөлігі болып табылады.

Тарих

Қауіпсіз велосипедтің дамуы велосипед тарихындағы ең маңызды өзгеріс болды деуге болады. Ол велосипедтерді қолдану және оларға қоғамның қабылдауын спортпен айналысатын жас жігіттер үшін қауіпті ойыншықтан – барлық жастағы ерлер мен, ең бастысы, әйелдер үшін күнделікті көлік құралына дейін өзгертті. 20 ғасырдың басына қарай велосипедпен жүру маңызды көлік түріне айналды, ал АҚШ-та демалыстың танымал түріне жатты. АҚШ және Еуропа елдері бойынша ерлер мен әйелдерге арналған велосипед клубтары тарады. Велосипедпен жүру 20 ғасырдың бірінші жартысында Еуропада маңыздылығын арттырды, бірақ 1900 мен 1910 жылдар аралығында АҚШ-та күрт төмендеді. Автомобильдер көліктің басты құралына айналды. 1920 жылдары велосипедтер біртіндеп балалар ойыншығы ретінде қарастырыла бастады, ал 1940 жылға қарай АҚШ-тағы велосипедтердің көп бөлігі балаларға арналған болды. 20 ғасырдың көп бөлігінде Ұлыбританияда велосипедпен жүрудің басым бөлігі жолдарда жүзеге асырылды. Велосипед – студенттерді тасымалдаудың бір түрі.

Велосипед пен велосипедшіге арналған құрал-жабдықтар

Пайдалы велосипедтердің пайдалылығы мен ыңғайлылығын арттыру үшін көптеген стандарттық мүмкіндіктері бар. Тізбек пен саздықты қорғайтын қаптамалар киім мен қозғалмалы бөліктерді май мен шашыраған судан қорғайды. Юбкалар, ұзын пальтолар және басқа да киімдердің дөңгелекке ілігіп қалуын болдырмау үшін юбка қорғағыштары қолданылады. Тұрақшалар велосипедті тоқтатуға көмектеседі. Тауар тасымалдау үшін көбінесе алдыңғы жағына орнатылған сабан немесе болаттан жасалған себеттер пайдаланылады. Артқы жүк тасымалдағыштар мектеп сөмкелері сияқты заттарды тасымалдауға қолданылуы мүмкін. Сөмкелер немесе арнайы жүк тасымалдағыштар (соның ішінде су өткізбейтін қаптар) тауарларды тасымалдауға мүмкіндік береді және сауда жасау үшін пайдаланылады. Кейде ата-аналар балаларды тасымалдау үшін артқы орындықтар мен/немесе рульге орнатылған қосымша орындықтарды қосады. Жүк көлемін арттыру үшін әртүрлі типтегі және жүк көтергіштігі бар тіркемелерді тартуға болады. Көптеген елдерде велосипедтерде қоңырау, жарық қайтаратын элементтер және қараңғыда алдыңғы және артқы шамдар болуы міндетті. Велосипедшілердің күндіз флуоресцентті немесе түнде жарық қайтаратын жилеттері немесе білезіктері киюі велосипедшінің көзге көрінуін арттырады, бірақ бұл заңмен сәйкес келетін жарықтандыру жүйесіне балама бола алмайды. Жаяу және велосипедпен жүруді насихаттау туралы есепте (Hydén және басқалар, 1999) қауіпсіздік киімдері мен жабдықтары талқыланып, «жаяу жүргіншілерге арналған жарық қайтаратын элементтер мен велосипед шлемдері пайдаланушылардың жарақат алу қаупін айтарлықтай азайтатынына еш күмән жоқ» делінген, бірақ бұл тұжырымға барлығы келіспейді.

Пайдалану циклінің деңгейіне әсер ететін факторлар

Көптеген әр түрлі факторлар бірлесіп, велосипедпен жүрудің пайдалылығына әсер етеді. Дамушы экономикаларда велосипедпен жүрудің кең таралғандығына себеп, көптеген адамдар үшін велосипед – ең қолжетімді көлік құралы болуы мүмкін. Ал дамыған елдерде, адамдар көлік түрлерін таңдау мүмкіндігіне ие болғандықтан, велосипедпен жүру деңгейіне басқа факторлардың күрделі өзара әрекеті әсер етеді. Велосипедпен жүру деңгейіне әсер ететін факторлар: қала құрылысы (инфрақұрылымның сапасы: велосипедшілерге қолайлы немесе қолайсыз), саяхаттың бастапқы және соңғы нүктелеріндегі жағдайлар (әсіресе, қауіпсіз тұрақ), сауда саясаты, велосипедпен жүрудің қоғамдық беделін жарнамалау, басқа көлік түрлерімен үйлесімділік, велосипедпен жүруді үйрету, жер бедері (таулы немесе жазық), мақсатты жерге дейінгі қашықтық, моторлы көліктің қолжетімділігі, климат және құны. Дамыған елдерде велосипедпен жүру жеке көліктер, қоғамдық көлік және жаяу жүру сияқты балама көлік түрлерімен бәсекелесіп, олармен бірге жұмыс істеуге тиіс. Сондықтан велосипедпен жүру деңгейіне тек велосипедпен жүрудің тартымдылығы ғана емес, сонымен қатар балама көлік түрлерін қаншалықты тартымды ететін факторлар да әсер етеді. Велосипедпен жүру деңгейі жоғары дамыған елдерде, велосипедпен жүрушілер көбінесе салыстырмалы түрде қысқа қашықтықтарды жүзеді. Ирландияның 1996 жылғы халық санауының мәліметтеріне сәйкес, велосипедпен жұмысқа баратын адамдардың 55%-дан астамы 3 миль (4,8 км) немесе одан аз, 27%-ы 5 миль (8 км) немесе одан аз қашықтықты жүрген, ал тек 17%-ы күнделікті сапарларында 5 мильден астам жол жүрген. Саяхат ұзақтығына немесе уақытына тікелей әсер ететін факторлар велосипедті бәсекеге қабілетті көлік түріне айналдыру үшін ең маңызды факторлардың бірі болып табылады. Көлік құралына иелік деңгейі де маңызды. Нью-Йорк қаласындағы үй шаруашылықтарының жартысынан астамы көлікке ие емес (Манхэттенде бұл көрсеткіш 75%-дан жоғары), ал қаладағы сапарлардың 21%-ы жаяу және велосипедпен жүру арқылы жасалады. Электровелосипедті пайдалану еуропалық жеті қалада жұмысқа барып-келу үшін велосипедпен жүрілетін қашықтықты, сондай-ақ электровелосипед пайдаланушыларының дене белсенділігін арттыратыны көрсетілді. Әртүрлі деңгейдегі үкіметтер, жергілікті топтар, тұрғындар ұйымдары және мемлекеттік және жеке сектордағы жұмыс берушілердің қабылдаған шешімдері күнделікті көліктегі "көлік таңдауын" немесе "көлік үлесін" әсер ете алады. Кейбір жағдайларда, әртүрлі факторлар велосипедті қоса алғанда, әртүрлі көлік түрлерін ынталандыру немесе олардан бас тарту мақсатымен әдейі түрде өзгертілуі мүмкін. Американдық велосипедшілер лигасы қаланың велосипедтерге деген мейірімділігін бағалау үшін бес критерийді белгіледі. Бұл критерийлер: Инженерлік шешімдер, ынталандыру, бағалау және жоспарлау, білім беру, тәртіп сақтау бойынша жіктеледі.

Many different factors combine to influence levels of utility cycling. In developing economies, a large amount of utility cycling may be seen simply because the bicycle is the most affordable form of vehicular transport available to many people. In richer countries, where people can have the choice of a mixture of transport types, a complex interplay of other factors influences the level of bicycle use. Factors affecting cycling levels may include: town planning (including quality of infrastructure: cyclist "friendly" vs. cyclist "hostile"), trip end facilities (particularly secure parking), retail policy, marketing the public image of cycling, integration with other transport modes, cycle training, terrain (hilly vs. flat), distance to destinations, levels of motorized transport and climate as well as cost. In developed countries cycling has to compete with, and work with, alternative transport modes such as private cars, public transport and walking. Thus cycling levels are not influenced just by the attractiveness of cycling alone, but also by what makes the competing modes more or less attractive. In developed countries with high utility cycling levels, utility cyclists tend to undertake relatively short journeys. According to Irish 1996 Census data, over 55% of cycling workers travelled 3 miles (4.8 km) or less, 27% 5 miles (8 km) or less and only 17% travelled more than 5 miles in their daily commute. It can be argued that factors that directly influence trip length or journey time are among the most important in making cycling a competitive transport mode. Car ownership rates can also be influential. In New York City, more than half of all households do not own a car (the figure is even higher in Manhattan, over 75%), and walk/bicycle modes of travel account for 21% of all modes for trips in the city. E bike use was shown to increase the distance cycled for commuting as well as the amount of physical activity among E bike users in seven European cities. Decisions taken by various levels of government, as well as local groups, residents' organizations and public and private sector employers, can all affect the so called "modal choice" or "modal split" in daily transport. In some cases, various factors may be manipulated in a manner that deliberately seeks to encourage or discourage various transport modes, including cycling. The League of American Bicyclists has designated a set of five criteria for evaluating the friendliness of a town or city to bicycles. These criteria are classified under the headings of: Engineering, Encouragement, Evaluation and Planning, Education, Enforcement.

Бөлшек сауда саясаты

Егер велосипедтерді сатып алу сапарларында кеңінен қолдануға қол жеткізу үшін, тұрғын үйлерге велосипедпен оңай жететіндей бөлшек сауда қызметтері жеткілікті түрде сақталған болуы керек. Дания, Нидерланды және Германия сияқты елдерде велосипедпен жүрудің жоғары деңгейіне сауда сапарлары да кіреді, мысалы, Германиядағы барлық сауда сапарларының 9% велосипедпен жасалады. Бұл, көліктің автомобильдік емес түрлерімен бөлшек саудаға қолжетімділікті қолдайтын саясаттармен байланысты болуы мүмкін. 1997 жылғы Данияның жоспарлау заңы жоспарлаудың шағын және орта қалалар мен ірі қалалардың жекелеген аудандарында бөлшек сауда дүкендерінің алуан түрлілігін ынталандыруын және бөлшек сауда орындары адамдардың жаяу, велосипедпен және қоғамдық көлікпен оңай жететін жерлерде орналастырылуын қамтамасыз етуді талап етеді. 1970 жылдардың ортасынан бастап Нидерланды қала сыртындағы ірі сауда орталықтарының өсуін қатаң шектеуге бағытталған саясатты жүзеге асырып келеді. Бұл шағын дүкендерді қолдау арқылы ірі сауда желілерінің баға соғысына түсіп, тауарларды арзан бағамен сату арқылы зиянды баға практикасын пайдалануына жол бермейді.

Алмастырушы бөлшек сауда саясаты

1980 жылдардан 1990 жылдардың ортасына дейін Ұлыбритания бөлшек сауда саясаты бойынша еркін нарық жүйесін қолданды. Тэтчер үкіметінің "үлкен автомобиль экономикасы" философиясы британ қалаларындағы бөлшек сауда қызметтерінің есебінен қала сыртындағы сауда орталықтарының өсуін тікелей қолдады. Ұлыбританияның қала және ауылдық жоспарлау қауымдастығы Жаңа экономика қорының зерттеулеріне сілтеме жасайды, онда бөлшек саудамен қамтамасыз етудегі өзгерістердің үзіліссіз жалғасып жатқаны айтылады. Жалпы мақсаттағы дүкендер күніне біреуден жабылып жатыр. 1997 мен 2002 жылдар аралығында ет, нан, балық және газет сататын мамандандырылған дүкендер аптасына 50-ден жабылды. Соңғы он жылда 30 000-ға жуық тәуелсіз азық-түлік, сусындар және темекі сататын дүкен, яғни жалпы санының 40% жоғалды. Осындай бөлшек сауда/жоспарлау саясаты аясында велосипедтерді пайдалану көптеген сатып алушылар үшін мүмкін болмайды, ал негізгі қызметтерге қол жеткізу үшін жеке автомобиль немесе қоғамдық көлік қажетті шартқа айналады.

Циклмен оқыту

Велосипедтік оқыту – велосипедпен жүру деңгейін сақтау немесе арттыру мақсатымен қолданылатын тағы бір шара. Оқыту велосипедті басқаруды, жол қозғалысы және «велосипедтік шеберлік» дағдыларын (көліктік велосипедтік жүру) үйретуді, сондай-ақ жолдарды қауіпсіз және заңды түрде пайдалану бойынша білім беруді қамтиды. Велосипедтік оқыту схемалары балаларға немесе ересектерге бағытталғандығына қарай ажыратылады. Ұлыбританияда бұрын қолданылған Ұлттық велосипедтік біліктілік схемасы 8 және одан жоғары жастағы бастауыш мектеп оқушыларына арналған. Онда балалар жолдан тыс сертификат алудан бастап, 10 жасқа толғанда жолда жүру сертификатына дейін білімін жетілдіретін. Алғашқы оқыту және емтихан мектеп аулаларындағы жолдардың имитациялық схемаларында өтті. Қазір бұл тәсіл жаңа Ұлттық стандартпен толықтырылды, ол жолдағы практикалық оқытуға көбірек бағытталған. Бұл «Велосипедпен Англия» ұйымының жергілікті билік органдары мен басқа да ұйымдарға «Көбірек велосипед, қауіпсіз және жиі» мақсатына жету үшін берілетін практикалық көмегінің бір бөлігі. АҚШ-та Американдық велосипедшілер лигасының «Smart Cycling 101/201» курстары, «Тиімді велосипедпен жүру» бағдарламасына негізделген, балалардан бастап ересек жастағы жаңадан бастаушыларға және тәжірибелі ересектерге арналған модульдерді қамтиды. Мұндай схемалар оқушылардың сенімділігін арттырып қана қоймай, ата-аналардың балаларына мектепке велосипедпен баруға рұқсат беру ықтималдығын да арттырады. Велосипедтік оқыту велосипедпен жүруге қатысты мәдени бейтаныспен немесе велосипедті пайдалануға кедергі келтіретін мәдени факторларды жеңу үшін де ұсынылуы мүмкін. Нидерландыда кейбір велосипедтік курстар иммигранттар қауымдастығының әйелдеріне арналған, бұл дамып келе жатқан елдерден келген әйелдердің велосипедпен жүруіне кедергі келтіретін факторларды жоюға бағытталған.

Пайдаланушылар бірлестіктері

Басқа да салалардағыдай, күнделікті көлік құралы ретінде велосипедті пайдалануды дамыту және ілгерілету үшін велосипедшілер әртүрлі бірлестіктер құруы мүмкін. Еуропалық велосипедшілер федерациясы – Еуропадағы мұндай ұйымдардың бас ұйымы. Осы бірлестіктер саяси қолдау көрсетуге немесе олардың зиянды деп санайтын шараларға, мысалы, міндетті велосипед шлемдері туралы заң қабылдауға қарсы лоббилік жұмыс жүргізе алады.

Тегін велосипедтер/қысқа мерзімді жалға беру схемалары

Жергілікті велосипедтерді ортақ пайдалану жүйелері, 21-ші ғасырдың басында дамыған бизнес, басқа велосипед жалға беру қызметтеріне қарағанда, күнделікті пайдалану үшін велосипед тебуге көбірек бағытталған.