Кіріспе
Жаяу жүргіншілерге арналған жол – жолдың жиегімен салынған жол. Бұл жол (ағылшын тілінде sidewalk, pavement, footpath немесе footway деп аталады) әдетте бетон, тас, кірпіш, тас төсем немесе асфальттан жасалады және жаяу жүргіншілер үшін арналған. Жаяу жүргіншілерге арналған жол көбінесе жолдан жоғары тұрады және керб (Солтүстік Америкада "curb" деп жазылады) арқылы бөлінеді. Сонымен қатар, жаяу жүргіншілерге арналған жол мен жолдың арасында, сондай-ақ жол мен көршілес жердің арасында гүлзарлар немесе ағаштар болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда, бұл термин жол бойында емес, саябақтың ішіндегі жол сияқты, төселген жолдар мен жаяу жүргіншілерге арналған жолдарды да сипаттау үшін қолданылады.
A sidewalk (North American English), pavement (British English), footpath in Australia, India, New Zealand and Ireland, or footway is a path along the side of a road. Usually constructed of concrete, pavers, brick, stone, or asphalt, it is designed for pedestrians. A sidewalk is normally higher than the roadway, and separated from it by a kerb (spelled "curb" in North America). There may also be a planted strip between the sidewalk and the roadway and between the roadway and the adjacent land. In some places, the same term may also be used for a paved path, trail or footpath that is not next to a road, such as a path through a park.
Терминология
Солтүстік Американың көп бөлігінде және Ұлттар Достастығының басқа да елдерінде, сондай-ақ Атлантикалық Орталық АҚШ-тың Филадельфия және Нью-Джерсидің бір бөлігінде "тротуар" термині жиі қолданылады. Көптеген Достастық елдері "жаяу жол" терминін пайдаланады. Солтүстік Америкада кәсіби, азаматтық инженерия және құқықтық тұрғыдан бұл термин "тротуар" деп аталады, ал Ұлыбританияда – "жаяу жүру жолы". АҚШ-та "тротуар" термині жолдың жанындағы жаяу жүргіншілерге арналған жол үшін қолданылады. "Ортақ пайдалану жолдары" немесе "көп мақсатты жолдар" жаяу жүргіншілер мен велосипедшілердің екеуі үшін де қолжетімді. "Жол" – бұл баспалдақтар, пандустар, өткелдер және тротуармен қатар жолды пайдалануға мүмкіндік беретін басқа да құрылымдарды қамтитын кең ауқымды термин. Ұлыбританияда "жаяу жол" термині көбінесе жолға тікелей іргелес емес жолдарға қолданылады. Велосипедшілердің де жаяу жүргіншілермен бірге сол жол бөлігін пайдалана алатын жағдайда "ортақ пайдалану жолы" термині қолданылады.
Тарих
Жаяу жүргіншілерге арналған тротуарлар кем дегенде 4000 жылдан бері қолданылып келеді. Гректердің Коринф қаласында б.з.д. 4 ғасырда тротуарлар болған, ал римдіктер тротуарлар салған – олар оларды sēmitae деп атаған. Дегенмен, орта ғасырларда тар жолдар жаяу жүргіншілер мен көліктердің бірдей пайдалануына айналды, екі санаттың арасында ешқандай ресми айырма жасалмады. Жаяу жүргіншілер жолдарының немесе тротуарлардың тиісті күтілуін қамтамасыз ету бойынша алғашқы әрекеттер жиі жасалды, мысалы, 1623 жылғы Колчестерді жақсарту туралы заң (21 Jas. 1. c. 34) Колчестер үшін, бірақ олар көбінесе тиімді болған жоқ. 1666 жылғы Лондонның Ұлы өртінен кейін, кеңейіп жатқан қалаға тәртіп келтіруге баяу әрекеттер жасалды. 1671 жылы «Лондон қаласындағы көшелерді, жолдарды және жалпы өткелдерді төсеу және тазалауға қатысты белгілі бір ережелер, талаптар және нұсқаулар» жасалды, онда барлық көшелер жаяу жүргіншілер үшін таспен төселуі тиіс делінген. Пурбек тасы берік төсеу материалы ретінде кеңінен қолданылды. Сонымен қатар, жолдың ортасындағы қозғалыстан жаяу жүргіншілерді қорғау үшін бағаналар орнатылды. Британдық Парламенттің Төменгі палатасы 18 ғасырдан бастап бірнеше төсеу актілерін қабылдады. 1766 жылғы Төсеу және жарықтандыру актісі Лондон қалалық корпорациясына Лондонның барлық көшелерінде жаяу жүргіншілерге арналған жолдарды құруға, оларды Пурбек тасымен төсеуге (ортадағы жол әдетте тас төселген) және оларды көше деңгейінен жоғары көтеруге, шеттерімен бөліп беруге рұқсат берді. Корпорация сондай-ақ жолдарды үнемі күтіп-ұстауға, оның ішінде тазалауға және жөндеуге жауапты болды, осы үшін 1766 жылдан бастап салық жинады. Тағы бір маңызды өзгеріс – Париждің Pont Neuf (1578–1606) көпірінің салынуы болды, ол жаяу жүргіншілерді жол қозғалысынан бөліп тұратын кең, көтерілген тротуарлар, сондай-ақ үстіне үйлер салынбаған алғашқы париждік көпір және оның кеңдігі мен әдемі, берік дизайны сияқты бірнеше үрдістерді қалыптастырды, бұл ғасырдың басында Париждің бүгінгі танымал бейнесін қалыптастыруға ықпал етті. Бұл мәдени құбылысқа айналды, өйткені барлық әлеуметтік топтар жаңа тротуарларда араласты. 19 ғасырға қарай Еуропа астаналарында кең және ыңғайлы тротуарлар кеңінен салынып, қалалық мәдениетпен байланысты болды.
Көлік
Тротуарлар көлік жүйесінде маңызды рөл атқарды, себебі олар адамдарға жылқы тыңайтқышына басып кірмей, жүруге арналған жол ұсынды. Олар жаяу жүргіншілер, жылқылар, ат арбалары және кейіннен автомобильдер арасындағы қарым-қатынасты азайту арқылы жол қауіпсіздігін арттырды. Тротуарлар әдетте жолдың екі жағында жұптап орналасады, ал жолдың орталық бөлігі моторлы көліктерге арналған. Жаяу жүргіншілер өткелдері адамдарға көшенің екі жағынан белгілі бір жерлерде қауіпсіз өтуге мүмкіндік береді. Ауылдық жолдарда тротуарлар болмауы мүмкін, себебі жол қозғалысының көлемі (жаяу және моторлы) оларды бөліп жасауға жеткіліксіз болуы мүмкін. Қала шеттерінде және қалаларда тротуарлар жиі кездеседі. Қала орталықтарында (Солтүстік Америкада "даунтаун" деп аталады) жаяу жүргіншілердің саны көліктерден асып түсуі мүмкін, мұндай жағдайда тротуарлар жолдың жартысынан астамын алып жатуы немесе жолдың барлық бөлігі жаяу жүргіншілерге арналуы мүмкін.
Қоршаған орта
Жайдарлы тротуарлар көлік жүріп өткен қашықтықты азайтуға және көмірқышқыл газы шығарындыларын төмендетуге шамалы әсер ете алады. Сиэтл қаласының аудандарында тротуарлар мен қоғамдық көлікке жасалған инвестицияларға қатысты зерттеуде көлік қозғалысы 6-8% -ға, ал CO2 шығарындылары 1,3-2,2% -ға төмендегені анықталды.
Жол қозғалысының қауіпсіздігі
Флорида штатының Көлік департаменті үшін 2005 жылы жүргізілген зерттеулер Флоридада тротуарлардың салынуынан туындаған Апаттарды азайту коэффициентінің (берілген кезеңде апаттардың күтілетін азаюын бағалауға қолданылатын) орташа есеппен 74% құрағанын көрсетті. Солтүстік Каролина университетінің АҚШ Көлік департаментіне тапсырыс берген зерттеулерінде тротуардың болуы немесе болмауы және жылдамдық шегі көлік пен жаяу жүргіншінің соқтығысу мүмкіндігінің маңызды факторлары болып табылады. Тротуардың болуы 0,118 тәуекел коэффициентіне ие, яғни тротуар бар жолда апат болу ықтималдығы тротуар жоқ жолға қарағанда 88,2 пайызға төмен. Авторлар «Бұл тротуарларды орнату барлық жағдайларда жаяу жүргіншілер мен автокөліктердің соқтығысу ықтималдығын 88,2 пайызға төмендетеді дегенді білдірмейді. Дегенмен, тротуардың болуы «жол бойымен жүру» кезінде жаяу жүргінші мен автокөліктің соқтығысу қаупін азайтуға айқын пайдалы әсер етеді» деп жазды. Зерттеу жолдан өткен кезде болған апаттарды есепке алмайды. Жылдамдық шегінің тәуекел коэффициенті 1,116 құрады, яғни шекті жылдамдықты 16,1 км/сағ (10 миль/сағ) арттыру (1,116)10 немесе 3 коэффициентін береді. Тротуардың болуы немесе болмауы жүргізушілерді төменгі, қауіпсіз жылдамдық таңдауға ынталандырған үш фактордың бірі болды. Екінші жағынан, тротуарларды алып тастаумен байланысты жобаларды іске асыру, мысалы, ортақ пайдалану аймақтарындағы жобалар, апаттар мен кептелістердің күрт төмендеуіне әкеледі, бұл жергілікті жылдамдық ортасы сияқты басқа да факторлар жаяу жүргіншілердің қауіпсіздігі үшін ең жақсы жергілікті шешім болып табылатынына маңызды рөл атқарады. Суық ауа райында тұз себілмеген тротуарларда қара мұз жиі кездеседі. Мұз жұқа, көрінбейтін қабатты құрайды, сондықтан жаяу жүргіншілердің көптеген жағдайларда сырғануына себеп болады. Велосипедпен тротуарда жүруге кеңес берілмейді, себебі кейбір зерттеулер оның көшеде жүруден қауіптірек екенін көрсетеді. Кейбір елдерде балалардан басқа велосипедпен тротуарда жүруге тыйым салынған. Велосипедшілер мен жаяу жүргіншілердің соқтығысу қаупіне қоса, велосипедшілер көше қиылыстарында және кіреберістерде автокөліктермен соқтығысу қаупіне де тап болады. Көлік қозғалысына қарсы бағытта, жақын қатарда жүру әсіресе қауіпті.
Денсаулық
Жаяу жолдары бар аудандарда тұратын адамдар көбінесе жаяу жүреді, сондықтан олардың жүрек-қан тамырлары ауруларына, семіздікке және отырықшы өмір салтымен байланысты басқа да денсаулық проблемаларына шалдығу деңгейі төмен. Сонымен қатар, мектепке жаяу баратын балалардың шоғырлану қабілеті жақсырақ екені дәлелденген.
Әлеуметтік мақсаттар
Кейбір жаяу жүргіншілер тротуарлары кафелер, базарлар немесе көше музыканттарымен әлеуметтік орындар ретінде пайдаланылуы мүмкін, сондай-ақ автомобильдер, мотоциклдер және велосипедтер сияқты түрлі көлік құралдарын қоюға да арналуы мүмкін. «Тротуардағы серфинг» деген термин 1960 жылдардың басында скейтбордты сипаттау үшін жиі қолданылған.
Құрылыс
Қазіргі кездегі жаяу жүргіншілер жолдары Солтүстік Америкада көбінесе бетоннан жасалады, ал Еуропада асфальт, кірпіш, тас, плитка және (көбірек қолданылатын) резеңке жиі кездеседі. Әртүрлі материалдардың экологиялық әсері әртүрлі: мысалы, пемзаға негіделген трасс, кеңейткіш ретінде қолданылса, портландцементінен немесе асфальт, немесе тас көмірден жасалған материалдарға қарағанда аз энергия қажет етеді. Көлік жолдары бойындағы көп мақсатты жолдар кейде бетоннан гөрі жұмсақ материалдардан, мысалы асфальттан салынады. Кейбір жаяу жүргіншілер жолдары қияңдап салынған жол сияқты болуы мүмкін. Қияңдап салынған жол – бұл көше қаншалықты түзу болса да, жол жиегінде толқын тәрізді иіліп, солдан оңға және кері қайтатын жол. Мұндай жолдар Солтүстік Америкада көп кездеседі және қалалық кварталдардың бірқалыпты тікбұрышты орналасуын өзгерту үшін қолданылады.
Ағаш
XIX ғасыр мен XX ғасырдың басында Солтүстік Американың кейбір аймақтарында ағаштан жасалған тротуарлар жиі кездесетін. Олар қазір де тарихи жағажайлар мен табиғатты қорғау аймақтарында жерді және оның төңірегін сақтау мақсатында қолданылады, оларды "жаяу жолдар" деп атайды.
Кірпіш
Кейбір қалалық аймақтарда кірпіштен төселген тротуарлар кездеседі, әдетте олар эстетикалық мақсатта салынады. Кірпіштен төселген тротуарлар көбінесе кірпіш балғалары, роликтер және кейде моторлы вибраторлармен нығайтылады.
Тас
Тас тастар немесе желектер деп аталатын тас плиталар кейде эстетикалық көрініс қажет болған жағдайларда қолданылады, мысалы, тарихи қала орталықтарында. Мысалы, Австралияның Мельбурн қаласында 1850 жылдардағы алтын асыру кезеңінен бері көк тас қаланың орталық бөлігіндегі (CBD) тротуарларды төсеу үшін пайдаланылып келеді, себебі ол көптеген басқа материалдарға қарағанда берік, көптеп табылатын және өңдеуге ыңғайлы екені дәлелденген.
Тас және бетон бөренелері
Құйма бетон төсемдер тротуарлар үшін қолданылады, көбінесе тасқа ұқсас болу үшін боялған немесе текстураланған. Кейде көше тастары қолданылады, бірақ олар әдетте жайлы жүру үшін тым кедір-бұдыр деп есептеледі.
Бетон
АҚШ және Канадада тротуардың ең көп таралған түрі құйылған бетоннан жасалған "таспа" болып табылады, оның 1860 жылдарға дейінгі мысалдары Сан-Францискода бүгінгі күнге дейін жақсы күйде сақталған, және оларға мердігердің аты мен орнату күні мөр басылған. Портленд цементі алғаш рет 1880 жылдары АҚШ-қа импортталғанда, оның басты қолданылуы тротуар салу болды. Бүгінде көптеген тротуар таспалары 5 фут (2 метр) аралас интервалмен орналасқан немесе кесілген көлденең кернеуді азайту жоқтарымен құрылыс жасалады. Бұл бөліну, үздіксіз плита таспасына қарағанда жақсарту болып табылады және 1924 жылы Артур Уэсли Холл мен Уильям Александр Маквейге тектоникалық және температуралық ауытқулардың салдарынан бетонның зақымдануын азайту мақсатымен патенттелді, олар бетонның ұзын бөліктерінің жарылуына себеп болуы мүмкін. Бұл техника кемелді емес, себебі суық қыстағы аймақтардағы қатып-еру циклдері және ағаш тамырларының өсуі ақырында жөндеуді талап ететін зақымдануға әкелуі мүмкін. Көптеген қатып-еру циклдеріне ұшырайтын өте өзгермелі климат жағдайында, бетон блоктары жылу кеңеюін сынатын болмай, "кеңейту буыны" деп аталатын бөліністермен жасалады. Тротуарларда кеңейту буындарын қолдану қажет болмауы мүмкін, өйткені бетон орнатылған кезде кемиді.
Асфальт және асфальт
Ұлыбританияда, Австралияда және Францияда қала маңындағы тротуарлар көбінесе асфальттан салынады. Ал қалалық және орталық қалалық аймақтарда тротуарлар айналасындағы көше архитектурасы мен мүліктік элементтеріне сәйкес плиткалардан, тастан немесе кірпіштен салынады.