Кіріспе

Жосонның 25-ші патшасы (1849-1864) Чхольджон (hangul=철종; 25 шілде 1831 – 16 қаңтар 1864), жеке аты И Вон бём (hangul=이원범), кейін И Бён (hangul=이변), Корея Жосон әулетінің 25-ші монархы. 1849 жылы Хёнджонг патша ұрпақ қалдырмай қайтыс болғаннан кейін, патшайым Сунвон 19 жастағы Чхольджонды таққа отыруға таңдап, оны қайтыс болған күйеуі Сунджо патшаның мұрагері етіп алды. Чхольджон патша Йонгжоның шөбересінің немересі болған. Ол кедейлікте өсті; тіпті патша болғаннан кейін де саяси ықпалы шамалы болды, ал басқару билігі көбінесе патшайым Сунвонның әкесінің туысы – Андонг Ким тайпасының қолында болды. Андонг Ким тайпасының монополиясы бүкіл елде жемқорлыққа алып келді, нәтижесінде 1862 жылы Оңтүстік Жосеонда шаруалар көтерілісі болды. Чхольджонның ұлдарының барлығы нәресте шағында қайтыс болғандықтан, оның орнына алыс туысы Годжон таққа отырды.

Ерте өмір

Чхольджонг И Вон Бём (хангул=이원범) болып дүниеге келді, ол Жосон патшасы Ёнджоның шөбересі И Гванның (Чонгье Дэвонгун) үшінші және кіші ұлы. Оның анасы – Йом Сонхва (хангул=염성화) қызы, ол Yongdam Йом тайпасынан тараған қарапайым адамның қызы болған. Принц Ынъон Чхольджонгтың атасы және Жосон патшасы Чонджоның кіші жарты ағасы болды. 1786 жылы мемлекетке қарсы қылмыс жасады деген айыппен ол отбасымен бірге Канхва аралына жер аударылды. Принц Ынъон 1801 жылы католиктердің қуғын-сүргіні кезінде қаза тапты, себебі оның әйелі мен келіні католик дінін қабылдаған еді, сол кезде бұл Жосеонда тыйым салынған. Оның балалары 1822 жылы патша Сонджо оларды кешіргенге дейін аралда тұтқын күйінде қалды. Принц Ынъонның ұлдарының бірі, И Гван, отыздан асып, Чхве Сучханның қызына үйленді және И Вонгён (хангул=이원경) деген ұлды дүниеге келтірді; оның тағы екі ұлы болды, олар әртүрлі келіншектерден туған. Соңында отбасы Хансон қаласына оралды. Чхольджонг кішкентай кезінде аз білім алған. Төрт жасында «Мың таңбалы классиканы» оқыды; кейін «Мемлекеттік басқаруға көмектесетін жан-жақты айнаның» алғашқы томдарын және «Бастауыш оқу» кітабын оқыды, бірақ олардың мазмұнын көп есте сақтамады және келесі жылдары оқуын тоқтатты. 1836 жылы Нам Ынчжун (хангул=남응중) Принц Ынъонның немерелерінің бірін таққа отырғызуға тырысты; құйрықшылық ашылып, ол өлім жазасына кесілді. 1844 жылы патшайым Хёхён (патша Хонджонның жұбайы) қайтыс болған кезде Мин Чжинён (хангул=민진용) Чхольджонгтың үлкен ағасы И Вонгёнды таққа отырғызуға сөз байлағаны ашылып, И Вонгён өлім жазасына кесілді. И Вонгённың отбасы, кінәлі деп танылып, тағы да Канхва аралына жер аударылды. Өмірінде Чхольджонгтың ата-анасы патшалық титулдарға ие болған жоқ, сондықтан олар Чонгье Дэвонгун және Ёнсон Будэбуин деп аталып, құрметтелді. Чхольджонгтың басқа да туыстары титулдар алды, соның ішінде ханзада Хопхён (оның үлкен ағасы), ханзада Ёнпхён (оның екінші ағасы), ханзада Пунгье (оның төртінші ағасы және Чонгье Дэвонгунның ағасы), сондай-ақ ханзада Пунгье ұлы ханзада Икпхён. 1849 жылдың 28 шілдесінде Чхольджонг Чханджок сарайында таққа отырды, ал патшайым Сунвон екі жыл бойы регент болып қызмет етті. Келесі жылдары Чхольджонг оқуын жалғастырды. 1851 жылы Чхольджонг Ким Мунгунның (патшайым Сунвонның үшінші туысы) қызына үйленді, ол кейін патшайым Чхорин ретінде танылды. 1858 жылы патшайым Чхорин жалғыз ұлын, Юнчжунды дүниеге келтірді, бірақ 1859 жылы нәресте бір жылдан кейін қайтыс болды.

Билік

1851 жылы Чхольджонның үйленуінен кейін, патшайым Сунвон өзінің регенттік билігін тоқтатты. Дегенмен, саясатты әлі де Андонг Ким кланы, яғни патшайым Сунвонның туыстары бақылап отырды. 14 жылдық билік кезеңінде Чхольджон олардың ықпалындағы қуыршақ патшаға айналды. Королева Чхорин де Андонг Ким кланынан болғандықтан, олардың манипуляциясын күшейтті, Ким отбасының көптеген мүшелері үкіметте маңызды лауазымдарға тағайындалды. Ол 1852 жылы ресми түрде билік құруын бастады. Шаруалардың ауыр тұрмысын көрген Чхольджон қарапайым халыққа деген ықыласын білдірді және 1853 жылы қатты құрғақшылықта оларға 110 мың теңге жәрдем ақшасы берді. 1856 жылы ұлттық емтихан парақорлық пен алаяқтыққа толы болғандықтан, Чхольджон жағдайды сынап, тәртіпсіздікті түзетуге бұйрық берді, бірақ бұл бекер болды. Жосон ғасырлар бойы шектеулі шет елдермен ғана байланыс жасап, оқшауланған саясат ұстанды, және Чхольджон осы саясатты сақтады. Алайда, оның билік кезеңінде Еуропа, АҚШ және Ресей империясынан келген кемелер Жосонның теңіз суларында жиі пайда болды (кем дегенде 20 тіркелген). 1850 жылы Ганвон провинциясының Ульжин округіне ұлты белгісіз шетелдік кеме келді, ол кетіп бара жатқанда бірнеше Жосон шенеуніктерін атқылап өлтірді. 1851 жылы Цинь әулетінің өкілдерімен бірге француз сауда кемесі Чеджу аралына келді. 1852 жылы американдық кит аулаушы Кёнсан провинциясының Донгнэ ауданында тоқтады; алдымен жергілікті тұрғындар американдықтармен тіл табыса алмады, бірақ кейін кемеде кеме қазасынан құтқарылған жапондықтар да бар екенін анықтады. 1854 жылы орыс фрегаты «Паллада» Түмен өзеніне кен іздеу үшін кірді және Вонсанды «Порт Лазарев» деп атады; осы процесте, шетелдік кемені көретін жергілікті тұрғындардың атылғаны туралы хабар тарады. 1855 жылы француздар «Виржини» атты фрегатты Пусаннан Түмен өзеніне дейін Жосонның шығыс жағалауымен жүргізіп, бірнеше аралдарға ат қойды. Сол жылы Пусанға «Сильвия» атты тағы бір ағылшын кемесі келді. 1856 жылы Қырым соғысынан кейін Францияға оралмаған жүздеген француз әскері Чунчхон және Хвангае провинцияларының жағалау қалаларын тонады. 1860 жылғы Екінші опиум соғысында Цинь әулетінің астанасы Пекинге ағылшын-француз әскерлері басып кірді, Ескі жазғы сарай тоналып, өртелді. Пекин Жосонға жақын болғандықтан, бұл жаңалық Жосонда алабалық тудырды. Кейбір ақсүйектер мен лауазымды адамдар Хансоннан қашып кетті, ал адамдар шетелдіктерден қорғану үшін христиан кресттерін тағуды әдеттеседі. Соғыстан кейін еуропалық елдер Қытайда бірнеше жеңілдіктерге ие болды. Жосон Қытайдың вассалдық жүйесінде болғандықтан, бұл елдер Жосонда да осындай құқықтарға ие болуды талап етті, бірақ оларға бас тартылды. Содан кейін Ұлыбритания, Франция, АҚШ және Ресей империясы Жосонға құрлық және теңіз күштерін қолдану арқылы қысым көрсетуді бастады. 19 ғасырдың басынан бері католицизм Жосонда тыйым салынған, бірақ Чхольджон билік кезеңінде қуғын-сүргін салыстырмалы түрде жеңіл болды және тыйым салу жұмсалды. 1857 жылға қарай Жосонда шамамен 16,5 мың христиан болды. 1863 жылы Франциядан келген он екі католик миссионері Жосонда өмір сүрді, ал бірнеше жыл ішінде астана маңында жүз мыңнан астам христиан пайда болды, сондай-ақ сарай шенеуніктерінің арасында да оларға сенушілер көбейді. Болашақтағы Кореяның Годжонның анасы да христиан дініне кірді. Католицизмнің тез таралуына және қоғамдағы тәртіпсіздікке қарсылық ретінде Чхё Чжэу шетелдік ықпалға қарсы тұру үшін жаңа Дунхак дінін құрды және көптеген жақтастар жинады. Чхое тұтқындалып, өлім жазасына кесілгеніне қарамастан, Дунхак Жосонның қалған ғасырында тарала берді. Чхольджон ұрпақтарының арасында еркек баланың болмауына байланысты, Андонг Ким кланы патшалық отбасын қуғынға түсіре бастады. 1851 жылы Чхэ Хуэй-чжэ (채희재) тәжді ханзада Сохьонның ұрпағы И Мён-сопты (이명섭) таққа отырғызуға тырысқаны үшін жазаланды. 1860 жылы Кьёнпхён ханзадасы (Пунгье ханзадасының мұрагері) Андонг Ким кланының кейбір мүшелерін ренжітіп, патшалық атақтарынан айырылып, Синдзидоға жер аударылды, бұл оның өліміне бірнеше рет әкелді. 1862 жылы Ким Сун Сон (김순성) алыстағы патшалық иелігін иеленген И Ха Чжонды таққа отырғызғаны үшін жазаланды. И Ха Чжон да кінәлі деп танылды және Чеджу аралына жер аударылып, ақырында жазаланды. И Ха Чжон 1849 жылы король Хёнчжонның ықтимал мұрагері болған және Андонг Ким кланының билеушілігіне наразылық білдіргендіктен, оларды оны жоюға мәжбүр еткен. Екінші жағынан, ханзада Хынсон (кейін Хынсон Тэвонгун, Кореяның Годжон әкесі) көптеген патшалық отбасы мүшелері сияқты кедейлікте өмір сүрді және И Ха Чжонмен жақын туыс болды (әйелі арқылы жеңешесі). Қуғын-сүргінге ұшырамас үшін ханзада Хынсон төмен сыныптан шыққан адамдармен достық қарым-қатынас жасап, жиі кисэнге барып, биліктің ықпалына жалтақтады. Бұл Ким кланының оған деген жек көруіне және оған қатысты сақтық шараларын азайтуға себеп болды. 1861 жылы Ёндам Ём кланының мүшесі Ём Богил (염보길), Чхольджонның төртінші туысы және Канхва аралында тұрған, алаяқтыққа шағымданып айтты. Нәтижесінде Чхольджон Ём Чонсуді тергеп, өлім жазасына кесті.

Өлім және мұрагерлік

Ilseongnok ("Өзін-өзі тексеру күнделігі") бойынша, Чхольчжон таққа отырғалы ас қорыту жүйесі нашарлап, өмірі бойы созылмалы ауруларға шалдыққан; Чхольчжон астма белгілерін де көрсеткен және оңай суық тиеді. Денесін нығайту үшін ол жылдар бойы көп мөлшерде шөптік дәрілер ішкен; алайда, сол кездегі акупунктура және моксибуссия сияқты басқа да кең таралған емдеулер құжаттарда сирек кездеседі. Чхольчжон 1864 жылдың 16 қаңтарында 32 жасында қайтыс болды, еркек мұрагерлер қалған жоқ; ол король Хёджоннан тараған соңғы патша болды. Өлімінің себебі нақты емес, себебі бұл туралы ресми жазбалар жоқ. Кейбір деректер Чхольчжонның өліміне бауыр ауруы немесе туберкулез себеп болуы мүмкін деп болжайды; алайда, қазіргі қолдағы құжаттарға сүйенсек, нақты қорытынды жасау қиын. Тағы да Жоңжу И кланынан мұрагер табу қажет болды, бұл сотта дау тудырды. Чхольчжон ханзада Хёнсонның екінші ұлы И Чжэ Хванды (жетінші туысы) және оның әйелі Минь ханшайымын таққа мұрагер етіп ұсынды. Ханзада Хёнсон тірі екенін айтқан Андонг Ким кланының көпшілігі бұл мұрагерлікке қарсы болды, себебі И Чжэ Хван лайықсыз деп есептеді. Алайда, патшайым Чёриннің туысы Ким Бэйонг хак (хангул=김병학) ханзада Хёнсонды қаржылық тұрғыдан қолдағандықтан, келісім білдірді. Марқұм Икжонның (Ақтөбе ханшайымы Хёмиёнгтың) әйелі және король Хёнджонның анасы Синчжон патшайымы сол кездегі ең жоғары мәртебелі ханшайым болды және ол Жосонның ұлттық мөрін алды; ол И Чжэ Хванды асырап алуға шешім қабылдады, оған Пуньян Жо кланы қолдау көрсетті. Екінші жағынан, Чхольчжонның жесірі Чёрин патшайымы өзінің кланының билігіне сүйене отырып, мұрагерді асырап ала алатынына сенді, сондықтан И Чжэ Хванды таққа отыруға шақыратын патшалық бұйрық шығарды. И Чжэ Хван сарайға келген кезде Синчжон патшайымы қуаныштан оны қарсы алуға шықты, бұл сарай әдептеріне қайшы болды; ол бірден жаңа король Икжонның мұрагері екенін, Чхольчжонның емес екенін жариялады. Осылайша И Чжэ Хван Жосонның жаңа патшасы болды, ол Кореяның Годжон атымен танылды. Годжонның әкесі Хынсон Дэвонгун титулымен құрметтелді, ол Андонг Ким кланының билігін басып, келесі он жылда диктаторға айналды.

Мұра

Чеолjong 1864 жылы Гёнгги провинциясының Гоянг қаласында орналасқан Сеосамнеунг кешенінің бір бөлігі – Ереунг патша қабірінде жерленді. 1878 жылы қайтыс болғаннан кейін патшайым Чхорин де Ереунгқа жерленді. Эпитафияда айтылғандай, бір кезде сарайда және Чжонг Даэвонгунның киелі орындарында қолданылған күміс заттар ұрланған екен; Чхольджон мен патшайым Чхорин адамдар жалған айыптамалармен мойындауы мүмкін деп қорқып, ұрлық жасағандарды іздеуден бас тартты. Чхольджонның әртүрлі жұбайларынан 11 баласы – бес ұлы мен алты қызы болды, бірақ олардың бәрі жас кезінде қайтыс болды. Олардың ішінде тек төртінші қызы ғана одан көп өмір сүрді. Ол 1866 жылы Еонгхэ ханшайым атағын алды; Чхольджонның жалғыз тірі баласы ретінде патшайым Чхориннің қамқорлығында болды. Еонгхэ ханшайым 1872 жылы Пак Юнг Хёға үйленді, бірақ сол жылы 13 жасында, баласыз қайтыс болды. Чхольджон қайтыс болғаннан кейін, Хиоджон патшаның ұрпақтарынан шыққан екі ғана патшалық қалды. Олардың бірі – Чхольджонның ағасы, Йонгпьонг ханзадасы (1828 жылы туған); екіншісі – И Чжэ Сон (이재성, 1860 жылы туған), Чхольджонның туысы Икпьонг ханзадасының ұлы. Патшайым Синьчжонның шешімімен, екеуі де Чхольджоннан кейін таққа отыра алмады. Йонгпьонг ханзадасы да өзінің ағасы сияқты денсаулығына байланысты сырқат болғандықтан, 1864 жылы Годжон оның орнына алыс туысын (Годжоннан 10-шы буын) мұрагер етіп таңдады. Йонгпьонг ханзадасының 1866 жылы қызы дүниеге келді, ол Хван Ён Суға (황연수) үйленді және ұрпақтары болды; ханзада өзі тағы бірнеше он жыл өмір сүрді және 1902 жылы қайтыс болды. И Чжэ Сон 1900 жылы Кьёнгун ханзадасы атанды, бірақ 1907 жылы жапондықтарға қарсы партизандық қозғалыспен байланысы болды деген айыппен патшалық атағынан айырылды; ол 1910 жылы жоғалып кетті. Кьёнгун ханзадасы Хиоджонның ұрпағынан шыққан соңғы патшалық болды; ол екі рет үйленгенімен, ресми жазбаларда оның ұрпақтары жоқ. Алайда, бұл реформалар көбінесе орындалмады, өйткені Жосон әулетінің соңында жемқорлық кеңінен таралған еді.