Кіріспе

Зиньоның қайың құсы (Pterodroma madeira) немесе фрейра – Мадейра аралына ғана ендемик болған, қайыңтұқымдас құстардың кішкентай түрі. Бұл ұзын қанатты құстың қанаттары мен арқасы сұр түсті, қанаттарында қараңғы "W" пішінді белгісі және жоғары бөлігі сұр түсті құйрығы бар. Қанаттарының астыңғы жағы денеге жақын алдыңғы жиегіндегі ақ үшбұрыштан басқа қара түсті, ал құрсағы сұр жақтары бар ақ түсті. Бұл түр сәл ірілеу Fea's petrel-ге өте ұқсас, сондықтан теңізде осы екі макаронезиялық түрді ажырату өте қиын. Бұрын жұмсақ қауырсынды қайың құсының (P. mollis) қосалқы түрі деп есептелген, бірақ олар тығыз байланысты емес. Зиньоның қайың құсы морфологиялық ерекшеліктері, дауысы, көбею мінез-құлқы және митохондриялық ДНҚ-сының айырмашылықтарына байланысты жеке түр ретінде қарастырылады. Бұл Еуропадағы ең сирек кездесетін теңіз құстарының бірі, оның көбею орындары Мадейраның орталық тауларындағы бірнеше тік беткейлермен шектелген. Зиньоның қайың құсы ұяларын тек түнде, ересек құстар дауыстап шақыратын кезде табады. Бір ақ жұмыртқаны екі ересек құс күтіп жатыр, біреуі күндіз басып жатыр, ал екіншісі теңізде балық және кальмармен қоректенеді. Жұмыртқалар, балапандар және ересек құстарды жергілікті мысықтар мен егеуқұйрықтар жеп қояды, ал бұрын жергілікті малшылар оларды тамақ ретінде пайдаланған. Жыртқыштарды бақылау және ұяларды таптаудан қорғайтын малдарды алып шығу сияқты шаралар, популяцияның 65-80 көбейту жұбына дейін қалпына келуіне мүмкіндік берді. Түр әлі де IUCN Қызыл тізімінде жойылу қаупі төніп тұрған түр ретінде тіркелген. Дегенмен, 2010 жылдың тамызында болған өрт үш ересек құсты және 65 пайыз балапандарды өлтіргеніне байланысты, қорғау жұмыстарына үлкен соққы тиді. Кейіннен популяция қалпына келіп, 2018 жылға қарай 160 жеке құсқа дейін тұрақталды.

Таксономия

Pterodroma туысына жататын гадфлай петрелдері – орташа және тропикалық мұхиттардың теңіз құстары. Көптеген түрлері аз зерттелген, ал олардың көбінесе ұқсас сыртқы түрі топтың таксономиясын өте өзгергіш етеді. Мадейрадағы Макаронезияда, Дезертас аралдарындағы Бугиода және Кабо-Верде архипелагында көбейетін түрлер бұрын Оңтүстік жарты шардағы жұмсақ қауырсынды петрелдің (P. mollis) түршесі саналды, бірақ митохондриялық ДНК талдауы, сондай-ақ мөлшері, дауысы және көбею мінез-құлқындағы айырмашылықтар солтүстік құстардың P. mollis-ке жақын емес екенін көрсетті. 2003 жылы Еуропалық сирек кездесетін комитеттер қауымдастығы (AERC) бұл түрлерді бөліп қарастыруды қабылдады. Нанн мен Зино екі макаронезиялық түрдің 850 000 жыл бұрын ерте плейстоценнің соңында бөлініп кеткенін болжады. Мадейраның биік орталық тауларында көбейетін петрелдерді алғаш рет 1903 жылы неміс натуралисі және дін қызметкері Эрнст Йохан Шмиц тапқан, бірақ ол олардың Дезертаста көрген Fea's petrels-тен ерекшеленетінін түсінбеген. Бұл түрді 1934 жылы австралиялық әуесқой орнитолог Грегори Мэтьюс жұмсақ қауырсынды петрелдің бір түрі ретінде ресми түрде сипаттады. Мадейралық құстарды толық түр ретінде танығаннан кейін, оларға ХХ ғасырдың соңғы жартысында оларды сақтау ісіне үлкен үлес қосқан британдық орнитолог Пол Александр Зиноның есімі берілді. Pterodroma туысының атауы грекше πτερον (pteron) – "қанат" және δρομος (dromos) – "жүгіру" сөздерінен шыққан, ол құстың жылдам және шарлап ұшуын көрсетеді. madeira деген сөз оның көбейетін аралын білдіреді. Португал тіліндегі Freira сөзі "қарындас" деген мағынаны білдіреді. Куррал-дас-Фрейрастың (Қарындастар аңғары) тұрғындары, көбею маусымында петрелдердің түндегі дабылы монахтардың азап шеккен жандарының айқайы деп есептеген. 1566 жылы француз қарақшыларының 15 күнге созылған шабуылынан қашып, қарындастар осы аңғарға паналаған. Гибралтардағы екі үңгірден 60 000 мен 25 000 жыл бұрынғы Pterodroma petrel қалдықтары табылды. Олар Зино петреліне ұқсас, көптеп кездесетін түрден және сирек кездесетін, ірі түрден тұрады. Бұл олардың бұрынғы көбею ортасының орны ма, әлде дауыл салдарынан құрлыққа түсіп қалған теңіз құстарының салдары ма, әлі белгісіз. Дегенмен, бұл тұқымның өкілдері бұрын кеңінен таралғанын көрсетеді.

Сипаттама

Бұл ұзын қанатты құс ұзын, қалың денелі, сұр қанатты, қанаттарының үстінде қара "W" тәрізді белгісі бар, ал үстіңгі құйрығы сұр. Қанаттарының асты қара, бірақ денеге жақын алдыңғы жиегінде ақ үшбұрыш тәрізді бөлік бар, ал басы ақшыл-сұр. Басы ала-көлеңке ақшыл қоңыр, қара шапқасы және қоңыр көздің астында, артында қара дақ бар. Мұрыны қара, аяқтары ет тәрізді қызғылт, осы түсі аяқтарының үштен бірін қамтиды, ал қалған бақайлары мен аралықтары қара қоңыр. Ол жалпы көрінісімен кішкентай Cory немесе үлкен shearwater-ге ұқсайды, жылдам ұшады; қатты желде қанаттарын бұрып, беттен жоғары қанатын созады. Осы түрдің көбею орындарында ұзын, қайғылы дауысы қарақұйрық құстың дауысына ұқсайды, ал сирек естілетін дыбысы - жас құстың сықылдауына ұқсайды. Теңізде үнсіз болады.

"Қарлы қанатты көкбауыр"

2008, 2009 және 2010 жылдардағы Мадейра архипелагына жасалған Хадорам Ширихай экспедицияларында көбінесе ақ түсті құйрық қанаттары бар, ал жоғарғы қанаттары Зино немесе Феа петреліне (мүмкін, бір құс) ұқсас Птеродрома петрелі байқалды. Бұл реңктес Pterodroma түрлерінің ешқайсысына сәйкес келмейді. Бұл Зино петрелінің сирек кездесетін түрі болуы мүмкін, бірақ ұясында ұсталған 100-ден астам құстың арасында осыған ұқсас құс табылған жоқ, сондықтан бұл ықтимал емес. Бұл Мадейрада немесе басқа жердегі ерекше жеке құс, гибрид немесе белгісіз таксон болуы мүмкін. Қазіргі біліммен нақты қорытынды жасау мүмкін емес. Бұрынғыда бұл құс кеңінен таралған, себебі оның қазба қалдықтары Мадейраның шығысындағы үңгірден және жақын орналасқан Порто-Санто аралынан табылған. Өсімдіктердің эндемикалық флорасымен бай болуын сақтау үшін, шаруашылыққа пайдаланылатын ешкілердің ұялау орындарына қолжетімділігін шектеу қажет. Өсімдіктер құстардың шұңқыр қазып, ұя салуы үшін қапталдарында жеткілікті топырақ болуын қамтамасыз етеді, ал малдың жайылуы топырақ жамылғысын азайтады. Зино немесе Феа петрелі Солтүстік Атлантиканың екі жағында да тіркелді, ал Ирландия мен Ұлыбританияда олардың саны күрт өсті, бұл, мүмкін, жаһандық жылынудың салдарынан тропикалық түрлердің орташа суларға көшуіне байланысты. Есептердің уақыты, негізінен батыс Солтүстік Атлантикада көктемнің соңы мен жазда, ал шығыста жаздың соңы мен күздің басында, құстардың көбейетін жерлерін тастағаннан кейін Солтүстік Атлантиканы сағат тілімен айналып өтетінін көрсетеді. Дегенмен, анықталған бірнеше құстың барлығы Феа петрелі болды.

Тамақтандыру

Зинаның құсбегі, туыстары сияқты, кішкентай кальмарлар мен балықтармен қоректенеді. Бір құстың құсып шығарған асқазан ішіндегісінде бас аяқтар, биолюминесцентті Electrona risso балығы және кішкентай шабақтар табылған.

Жыртқыш және паразиттер

Олардың көбею орындарына түнде жақындауы Зиноның құсқұйрықтарының шағалалардың немесе күндізгі жыртқыштардың назарынан қашуын қамтамасыз етеді, ал аралдағы жалғыз баз құсы – қора базы – кеміргіштермен қоректенеді. Жабайы шошқалардан басқа, Мадейрада жергілікті құрлық сүтқоректілері жоқ, бірақ бірнеше әкелінген түрлер бар, олардың екеуі құстарды немесе қозыларды жейді. Бұл – қоңыр егеуқұйрықтар және жабайы үй мысықтары. Тіпті Зиноның құсқұйрығының жоғары таулық ұялары да осы бейімделгіш жыртқыштардан аман қалмайды, 1990 жылы мысықтар он ересекті өлтірді. Зиноның құсқұйрықтарында табылған қауырсын жұмырларына Trabeculus schillingi, Saemundssonia түрлері және Halipeurus-тың белгісіз түрі жатады.

Қорғау мәртебесі

Зиноның құсқұйрығы бір ғана аралдың тау шаңырағында өте тар ареалда таралған және Еуропаның ең сирек кездесетін теңіз құстарының бірі. Олар табылған кезде-ақ шектеулі аумақта болған, ал ХХ ғасырдың ортасына қарай жойылып қалған деп есептелген. 2018 жылға қарай, колония қалпына келіп, 160 ересек құстан тұрақты болып сақталды.