Кіріспе

Ирландиялық драматург және мемуаршы

Шон О’Кейси (Шон О’Кахаси; туған аты Джон Кейси; 30 наурыз 1880 – 18 қыркүйек 1964) – ирландиялық драматург және мемуаршы. Белгілі социалист болған ол, Дублин жұмысшы табы туралы жазған тұңғыш ирланд драматургі еді.

Ерте өмір

О'Кейси Дублиннің 85-ші Жоғарғы Дорсет көшесінде Майкл Кейсидің, коммерциялық қызметкер (Ирландия шіркеуінің миссияларында жұмыс істеген) және Сьюзан Арчердің ұлы Джон Кейси ретінде дүниеге келді. Оның ата-анасы протестанттар болды және ол Ирландия шіркеуінің мүшесі болды, 1880 жылғы 28 шілдеде Сент-Мэри приходында крещениеден өтті, Клонтарфтағы Сент-Джон баптист шіркеуінде мінездеме алды және 25 жасқа дейін Шериф көшесіндегі Сент-Барнаба шіркеуінің белсенді мүшесі болды.

1890 жылдардың басынан бастап О'Кейси мен оның үлкен ағасы Арчи отбасылық үйде Дион Бусико мен Уильям Шекспирдің пьесаларын қойды. Ол сондай-ақ Бусиконың "Шоурон" пьесасында Механиктер театрында шағын рөл алды, ол Абби театрының орнында орналасқан болатын.

Саясат

Ирландтық ұлтшылдыққа деген қызығушылығы арта түскенде, О’Кейси 1906 жылы Гейл лигасына қосылып, ирланд тілін үйренді. Осы кезде ол өз атын Джон Кейсиден Сеан О’Катасайгге ауыстырды. Ол сонымен қатар уиллеан сыбызғысын ойнауды үйренді және Сент-Лоуренс О’Тул сыбызғы оркестрінің негізін қалаушысы және хатшысы болды. Ол Ирландиялық Республикалық Бауырластыққа мүше болды және Джим Ларкиннің Дублин шаһарының тұрғын үйлерінде тұратын біліктілігі жоқ жұмысшылардың мүддесін қорғау үшін құрған Ирландиялық Көлік және Жалпы Жұмысшылар Одағының жұмысына қатысты. Ол Дублин локаутына қатысты, бірақ қара тізімге енгізіліп, біраз уақыт бойы тұрақты жұмыс таба алмады. 1914 жылдың наурыз айында ол Ларкиннің Ирландиялық Азамат Армиясының Бас хатшысы болды, оның басшылығын жақын арада Джеймс Коннолли жүзеге асыратын болды. 1914 жылдың 24 шілдесінде ол ИКА-дан кетті, себебі ИКА мен Ирландиялық Еріктілер екеуіне де мүше болуға тыйым салу туралы ұсынысы қабылданбады. Оның алғашқы сатирикалық балладаларының бірі – "The Grand Oul' Dame Britannia" 1916 жылдың 15 қаңтарында "The Workers' Republic" басылымында An Gall Fada псевдонімімен жарияланды.

Пасхалық көтерілістен кейін

1917 жылы оның досы Томас Эш аштықпен күресіп қайтыс болды, бұл оған жазуға күш берді. Ол екі азартты жазды: біреуі өлең түрінде, екіншісі проза түрінде. Осы шақта О'Кейси жазған балладалар Фергус О'Коннордың 1918 жылы жарық көрген "Songs of the Wren" жинағының екі басылымына енді; олардың ішінде "The Man from the Daily Mail" болды, ол "The Grand Oul' Dame Britannia"мен бірге ирландтық көтерілісшілер музыкасының маңызды бөлігіне айналды. Басты тақырып – Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Ұлыбритания үкіметінің Ирландияда әскери шақыруды енгізу әрекетіне қарсылық. Ол келесі бес жылды пьесалар жазумен өткізді. 1918 жылы әпкесі мен анасы қайтыс болғаннан кейін (қаңтар және қыркүйек айларында), Сент-Лоуренс О'Тул ұлттық клубы оған "Гүлдегі мұз" пьесасын жазуды тапсырды. Ол бұрын Сент-Лоуренс О'Тул духовой оркестрінде болған және фёрлинг командасында ойнаған. Клуб пьесаны қоюдан бас тартты, себебі оның бірнеше шіркеу мүшелерін сатиралық бейнелеуі наразылық тудыруы мүмкін деп қорқыды. О'Кейси пьесаны Абби театрына жіберді, ол да қабылдамады, бірақ оны жазуды жалғастыруға шақырды. Соңында О'Кейси пьесаны үш актіге дейін кеңейтіп, "Егін жинау мерекесі" деп атады.

Аббат театры

О'Кейсидің алғашқы қабылданған пьесасы – «Оқпан көлеңкесі» 1923 жылы Абби театрында қойылды. Бұл театр мен драматург үшін жемісті болатын, бірақ кейбір ашумен аяқталатын қарым-қатынастың бастауы болды. Пьеса революциялық саясаттың Дублиннің кемтар аудандары мен тұрғындарына тигізген әсерін көрсетеді және ол 1916 жылғы Пасха көтерілісі кезінде драматург тұрған Маунтджой алаңында өтеді деп есептеледі. Одан кейін «Юнона және соқа» (1924) және «Арпа мен жұлдыздар» (1926) пьесалары жарық көрді. Біріншісі Ирландия Азамат соғысының қаладағы жұмысшы табының кедейлеріне тигізген әсерін, ал екіншісі 1916 жылы Дублиндегі Пасха көтерісін бейнелейді. Екі пьеса да ирланд патриотизмінің сөздері мен қауіптері, үйлердегі өмір, өзін-өзі алдау және күреспен шынайы айналысады; олар – трагикомедиялар, онда зорлықпен өлім, «Юнона және соқа» пьесасындағы Джек Бойл мен Джоксер Дейли сияқты кейіпкерлердің еркектік мақтанышын және «Арпа мен жұлдыздар» пьесасындағы Юнонаның немесе Бесси Берджестің батырлық төзімділігін ашық көрсетеді. «Юнона және соқа» Альфред Хичкок режиссерлік еткен фильмге айналды. «Арпа мен жұлдыздар» Абби театрының көрермендерінен жақсы қабылдамады және 1907 жылы Дж.М. Синдждің «Батыс әлемінің плейбойы» пьесасына қарсы болған толқуларға ұқсас көріністер тудырды. Шоудың төртінші түнінде тәртіпсіздік болғаны хабарланды. Оның секс және дінге қатысты бейнелеуі тіпті кейбір актерлерді де ренжітті, олар өз сөздерін айтудан бас тартты. Толыққанды тәртіпсіздік ішінара пьеса көтерілісшілерге шабуыл деп есептелгендіктен, ал екінші актіде проститутканың жарқын бейнесіне наразылық білдіргендіктен болды. У.Б. Йейтс сахнаға шығып, көрермендерге айғайлады: «Сендер тағы да өзіңдеріңді ұятқа қалдырдыңдар!» Пьесадан түскен табыс өткен аптамен салыстырғанда айтарлықтай жоғары болды. О'Кейси жұмысынан кетіп, толық уақытты жазушы болды. Оқиғадан кейін, пьеса Абби театрының көптеген көрермендеріне ұнағанына қарамастан, Лиам О'Флаэрти, Остин Кларк және Ф.Р. Хиггинс баспасөз беттерінде оған қарсы шабуыл жасады. О'Кейси бұл Йейтске жасалған шабуыл деп ойлады, олар О'Кейсидің пьесасын Йейтске қарсы пайдаланып отырды. 1952 жылы ол ирланд драматургы Тереза Дивидің «Жабайы қаз» пьесасында ойнады, онда ол Риан әкесінің рөлін сомдады. О'Кейси Абби театрымен көптеген қойылымдарға қатысты; оларды Абби мұрағатынан табуға болады.

Англия

Лондонға Хоторден сыйлығын алу және Вест-Эндте "Джуно және Пайкок" қойылымын қадағалау үшін келген кезде О'Кейси Айлин Кэриге ғашық болды. Олар 1927 жылы үйленді және 1938 жылға дейін Лондонда болды, содан кейін Тотнеске көшіп барды. 1928 жылы У. Б. Йейтс О'Кейсидің төртінші пьесасы "The Silver Tassie" пьесасын қабылдамады. Бұл империалистік соғыстарға және олардың тудырған азапқа шабуыл болатын. Аббатхана оны сахнаға қоюдан бас тартты. Премьераны Чарльз Б. Кокран қаржыландырды, пьесаны сахнаға қоюға он сегіз ай ғана кетті. Ол "Аполлон" театрында қойылды, бірақ жиырма алты көрсетілімнен аспады. Режиссерлік Raymond Massey жасады, басты рөлді Charles Laughton ойнады, ал екінші актінің декорациясын Augustus John жасады. George Bernard Shaw және Lady Gregory қойылымды жақсы бағалады. О'Кейсиді білген және 1920 жылдары Лондонда онымен бірге уақыт өткізген Denis Johnston, Аббатхананың "The Silver Tassie" сахнаға қоймауы дұрыс болғанын айтады: "Оның экспрессионистік екінші актісі сол кезде Аббатхана театрының мүмкіндіктерінен асып түсті". Бір жылдан кейін Johnston-ның "The Old Lady Says "No!" " пьесасы да осы себеппен қабылданбады. Дегенмен, О'Кейсидің осыған байланысты наразылығы көп жылдар бойы сақталды. О'Кейси осыдан кейін жазған пьесалардың арасында қараңғы аллегориялық "Within the Gates" (1934) бар, ол Лондонның Хайд-паркіне ұқсас, көрікті қалалық саябақтың қақпаларында өтеді. Ол қатты дау тудырғанына қарамастан, Eugene O'Neill оған жағымды жауап берді. Бұл пьеса бастапқыда Alfred Hitchcock үшін киносценарий ретінде жазылған. О'Кейсидің әйелі өзінің естеліктерінде, "Sean" (1971) кітабында былай деп еске алады: "Бастапқыда ол оны фильм ретінде көріп, гүлзарлардан бастап формаға дейін барлық нәрсені стильдеуді жоспарлаған. Таңнан басталып, түнгі жарыққа дейін, алыстағы Биг-Беннің жұмсақ үнімен, ол "геометриялық және эмоционалды болады, тірі кейіпкерлердің эмоциялары өздерінің және саябақтың үлгілеріне қарсы көрсетіледі". Осы ойға келгеннен кейін ол Alfred Hitchcock-қа хат жазды, Hitchcock және оның әйелі бізбен бірге тамақтанғанда Sean оның идеяларын мұқият тыңдады. Hitchcock пен Sean қызу талқылаулар жүргізді. Олар жақсы көңілмен ажырасып, жақын арада қайта кездесуге келісті, бірақ Sean одан ешқашан хабар алмады. 1934 жылдың күзінде О'Кейси "Within the Gates" пьесасының Нью-Йорктегі қойылымын көру үшін АҚШ-қа сапар шекті, ол оған қатты ұнады. Пьесаны актер Melvyn Douglas қойды, ал басты рөлді Lillian Gish ойнады. Осы сапарда ол Eugene O'Neill, Sherwood Anderson және George Jean Nathanмен дос болады. "The Star Turns Red" (1940) – төрт актілік саяси аллегория, онда Бейт-Лехем жұлдызы қызыл түске айналады. Оқиға О'Кейсидің досы James Larkin-ге ұқсас "Үлкен Қызыл" кейіпкерінің тағдырын баяндайды, ол кәсіби одақтың жетекшісі. Одақ елді, елдің Рим-католик шіркеуі ашық қолдаған фашистік "Шафран жейделілердің" қарсылығына қарамастан, басып алады. Пьеса 1940 жылы Лондондағы Unity театрында (кейін 1978 жылы Дублиндегі Аббатханада) қойылды. "Purple Dust" (1943) екі бай, материалистік ағылшын брокерінің ежелгі ирланд сарайын сатып алып, оны Тюдор дәуірінің салт-дәстүрлері мен талғамы туралы дұрыс емес түсініктермен қалпына келтіру әрекетін көрсетеді. Олар өмір салты ежелгі гаэльдіктерге жақын және осындай жалған құндылықтарға қарсы тұратын қауымдастыққа өздерінің салдарынан келген стандарттарын таңбалауға тырысады. Ағылшындар үйді жөндеуге шақырылған жұмысшылардың стандарттарына қарсы өздерінің қарама-қарсы стандарттарын қояды. Нәтижесінде ағылшындар сатиралық күйге түсіп, символдық дауыл олардың ескіні қазіргі заманға қайта жаңарту арманын жойғанда көңілі қалады. Қорытындыдағы мағына – қалған қызғылт шаңның кішкентай үйіндісі Ирландиядағы өркөкірек империализмнің қалдықтары сияқты өркендеп келе жатқан өзгерістердің желдерімен тарап кетеді. Бұл қойылымды Shaw-дың "John Bull's Other Island" пьесасымен салыстырды, ол О'Кейсидің сүйікті пьесаларының бірі болды, бірақ бірнеше ұқсастықтардан басқа, салыстыруға негіз жоқ. Ол Голдерс Грин крематорийінде кремацияланды. 1965 жылы оның "Mirror in My House" автобиографиясы (1939 жылдан 1956 жылға дейін жарық көрген алты автобиографиялық кітабы 1956 жылы екі үлкен томда қайта басылды) оның өміріне негізделген "Young Cassidy" фильміне айналды. Фильмді Jack Cardiff (және John Ford) режиссерлік етті, басты рөлде Rod Taylor (О'Кейси рөлінде), Flora Robson, Maggie Smith, Julie Christie, Edith Evans және Michael Redgrave ойнады.

Жеке өмір

О'Кейси 1927 жылдан өмірінің соңына дейін ирланд актрисасы Эйлин Кэри Рейнольдсқа (1903–1995) үйленген. Олардың үш баласы болды: екі ұлы – Бреон және Ниалл (1957 жылы лейкемиядан қайтыс болды), сондай-ақ қызы Шиваун.

Мұрағаттық жинақ

2005 жылы Дэвид Грин О'Кейсиден 1944-1962 жылдар аралығында алған хаттар жинағын Нью-Йорк университетінің Фейлс кітапханасына сыйға берді. Жинақта Айлин О'Кейсидің екі хаты және Дэвид Гриннің жұбайы Кэтрин Гринге жолданған бір хат та бар. О'Кейсидің қолжазбалары Нью-Йорк қалалық кітапханасында, Корнелл университетінің кітапханасында, Калифорния университетінің Лос-Анджелес кітапхана жүйесінде, Лондон университетінің кітапханасында, Ирландия ұлттық кітапханасында, Колби колледжінде, Бостон колледжінде және Фейлс кітапханасында сақтаулы.

Мұра

Дублинде Лиффи өзеніндегі жаяу көпір оның құрметіне аталған.