Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Уйғыр тілінде жазу үшін қолданылатын қаріптер, көне уйғыр тілінің жазуы.
Scripts used to write the Uyghur language
the alphabet used for writing the Old Uyghur language
Уйғыр тілі – Қытайдың Синьцзян аймағында уйғырлар сөйлейтін, ұзақ әдеби дәстүрі бар түркі тілі. Бүгінде Синьцзянда уйғыр тілі үшін ресми жазу жүйесі – уйғыр араб алфавиті. Ал уйғыр латын және уйғыр кириллица алфавиттері Қытайдан тыс, әсіресе Орталық Азияда қолданылуда.
Uyghur is a Turkic language with a long literary tradition spoken in Xinjiang, China by the Uyghurs. Today, the Uyghur Arabic alphabet is the official writing system used for Uyghur in Xinjiang, whereas other alphabets like the Uyghur Latin and Uyghur Cyrillic alphabets are still in use outside China, especially in Central Asia.
Ежелгі ұйғыр және қазіргі ұйғыр
Ежелгі ұйғыр тілі мен қазіргі ұйғыр тілі – ерекше түркі тілдері және бір тілдің әртүрлі кезеңдері емес. Ежелгі ұйғыр тілі Батыс югур тілінің түбірі, ал қазіргі ұйғыр тілі карлық тілдерінің бірінен тараған.
The Old Uyghur language and Modern Uyghur are distinct Turkic languages and are not different stages of the same language. The Old Uyghur language is ancestral to Western Yugur, while modern Uyghur is descended from one of the Karluk languages.
5 - 18 ғасырлар
5 ғасырда көне ұйғыр тілі алғаш рет соғд әліпбиін пайдаланып жазылды. Бұл 10 ғасырда қолданыстан шығып, Ежелгі ұйғыр әліпбиіне дамыды, бірақ 15-16 ғасырларда қайта қолданысқа енді. Соғд әліпбиі қолданыста болған кезде, 6-9 ғасырларда көне түркі әліпбиімен де жазылды. Көне ұйғыр тілі қазіргі Батыс югур тіліне айналып, югур халқы арасында 18 ғасырға дейін қолданыста болды.
In the 5th century Old Uyghur was written for the first time using the Sogdian alphabet. This fell out of use during the 10th century, when it evolved into the Old Uyghur alphabet, although it was taken into use again between the 15th and 16th century. While the Sogdian alphabet was still in use, it was written with the Old Turkic alphabet from the 6th 9th centuries. The Old Uyghur language evolved into the modern Western Yugur, and remained in use until the 18th century among the Yugur.
10 ғасырдан 19 ғасырға дейін
Исламмен бірге 10-ғасырда Карлық Қараханидтерге енгізілген араб әліпбиі қазіргі ұйғыр араб әліпбиіне дамыды. Араб тілінен алынған бұл әліпби алғаш рет қолданылғанда шағатай жазуы деп аталды, ол шағатай және түркі (қазіргі ұйғыр) тілдерін жазу үшін пайдаланылды, бірақ 1920 жылдардың басында ұйғыр тілінде сөйлейтін аймақтардың КСРО құрамына кіруімен немесе оның ықпалына түсуімен қолданыстан шықты. Шағатай әліпбиі Кона Йезиқ деп белгілі. Сирия әліпбиі де 5-шы және 19-шы ғасырлар аралығында ескі ұйғыр тілін жазу үшін қолданылған.
An Arabic alphabet introduced along with Islam in the 10th century to the Karluk Kara Khanids, which evolved into the modern day Uyghur Arabic alphabet. The Arabic derived alphabet taken into use first came to be the so called Chagatai script, which was used for writing the Chagatai language and the Turki (modern Uyghur) language, but fell out of use in the early 1920s, when the Uyghur speaking areas variously became a part of, or under the influence of, the Soviet Union. The Chagatai alphabet is known as Kona Yëziq
The Syriac alphabet has also been used for writing Old Uyghur at some time between the 5th century and 19th century.
20 - 21 ғасыр
Ұйғыр тіліндегі жазу 20-ғасырда көптеген өзгерістерге ұшырады, олардың басым бөлігі Совет Одағы мен Қытай тарапынан қабылданған саяси шешімдермен байланысты. Совет Одағы бастапқыда тілдің жазуын латын әрпіне көшіруге тырысты, бірақ көп ұзамай 1920-жылдардың соңында ұйғыр кирилл әліпбиі деп белгіленген кирилл жазуын насихаттауға шешім қабылдады. Себебі, тілдің латын әрпіне көшірілуі ұйғырлардың басқа түркі халықтарымен байланысын күшейтеді деп қорқыпты. 1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін кирилл жазуын қолдану басталды. Бірақ 1950-жылдардың соңында Совет Одағы мен Қытай арасындағы қарым-қатынас шиеленіскен кезде, қытай тарапы Пиньин мен кирилл жазуының негізінде жаңа әліпби ойлап тапты (кейбір әріптері Совет Одағының Бірыңғай түркі әліпбиінен – латын әрпіне негізделген, бірақ кирилл әрпінің ықпалындағы әліпбиден алынған, мысалы, Ә, Ƣ, Ⱨ, Ɵ сияқты әріптер). Бұл әліпби ұйғыр жаңа жазуы деп аталды және оны насихаттады, ол жақын 10 жыл бойы ресми қолданыста болды. 1982 жылы ұйғыр жаңа жазуы жойылды, араб әліпбиі өзгертілген түрінде – ұйғыр араб әліпбиі ретінде қайта орнатылды. Дегенмен, ақпараттық технологияның маңыздылығы артуына байланысты, компьютерде пайдалануды жеңілдету үшін латын әліпбиін қолдану туралы ұсыныстар түсті. Осының нәтижесінде 2000-2001 жылдар аралығында бес конференция өтті, онда латын әрпінен алынған қосымша әліпби жасалды, ол ұйғыр латын әліпбиі деп белгіленді.
The writing of Uyghur saw many changes during the 20th century mostly to do with political decisions, both from the Soviet and Chinese side. The Soviet Union first tried to romanize the writing of the language, but soon after decided to promote a Cyrillic script during the late 1920s known as the Uyghur Cyrillic alphabet, fearing that a romanization of the language would strengthen the relationship of the Uyghurs with other Turkic peoples. With the establishment of the People's Republic of China in 1949, the promotion of a Cyrillic script began, but when the tensions between the Soviet Union and China grew during the late 1950s, the Chinese devised a new alphabet based upon Pinyin and Cyrillic (with some letters borrowed from the Soviet's Uniform Turkic Alphabet – a Cyrillic influenced Latin alphabet, with Latin letters like Ə, Ƣ, Ⱨ, Ɵ, etc. ), which is known as the Uyghur New Script and promoted this instead, and which soon became the official alphabet of usage for almost 10 years. In 1982 Uyghur new script was abolished, the Arabic alphabet was reinstated in a modified form as the Uyghur Arabic alphabet. However, due to the increasing importance of information technology, there have been requests for a Latin alphabet, for easier use on computers. This resulted in five conferences between 2000 and 2001, where a Latin derived auxiliary alphabet was devised known as the Uyghur Latin alphabet.
Мысал
Төменде ұйғыр тіліндегі мәтін, бірақ қазіргі кезде кең таралған төрт әліпбидің әрқайсысын қолдана отырып жазылған. Бұл мәтін Адам құқықтары жөніндегі жалпы декларацияның бірінші бабынан алынған. Ұйғыр арабшасы (UEY) Ұйғыр кириллшасы (UKY) Барлық адамдар туғуларынан-ақ еркін және қадір-қасиет мен құқықтарда тең болып туады. Олар ақыл-ой мен ар-ұжданмен жабдықталған және бір-біріне бауырластық рухпен қарым-қатынас жасауы керек. Бұрынғы Пиньинь (UYY) Ⱨəmmə adəm tuƣuluxidinla ərkin, izzət ⱨɵrmət wə ⱨoⱪuⱪta bab barawər bolup tuƣulƣan. Ular əⱪilgə wə wijdanƣa igə ⱨəmdə bir birigə ⱪerindaxliⱪ munasiwitigə has roⱨ bilən mu’amilə ⱪilixi kerək. ALA LC Romanization for Uighur Hămmă adăm tughulushidinla ărkin, izzăt hörmăt vă hoquqta bab baravăr bolup tughulghan. Ular ăqilgă vă vijdan'gha igă hămdă bir birigă qerindashliq munasivitigə khas roh bilăn muamilă qilishi kerăk. Ұйғыр латыншасы (ULY) Hemme adem tughulushidinla erkin, izzet hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilge we wijdan'gha ige hemde bir birige qërindashliq munasiwitige xas roh bilen muamile qilishi kërek. Ағылшын тілінде Барлық адамдар бос және қадір-қасиет мен құқықтарда тең болып туады. Олар ақыл-ой мен ар-ұжданмен жабдықталған және бір-біріне бауырластық рухпен әрекет етуі керек.
Below is the same text in Uyghur, but written using each of the four alphabets in common use today. The text is taken from the first article of the Universal Declaration of Human Rights. Uyghur Arabic (UEY) Uyghur Cyrillic (UKY) Һәммә адәм туғулушидинла әркин, иззәт һөрмәт вә һоқуқта баббаравәр болуп туғулған. Улар әқилгә вә виҗданға игә һәмдә бир биригә қериндашлиқ мунасивитигә хас роһ билән муамилә қилиши керәк. Former Pinyin based (UYY) Ⱨəmmə adəm tuƣuluxidinla ərkin, izzət ⱨɵrmət wə ⱨoⱪuⱪta bab barawər bolup tuƣulƣan. Ular əⱪilgə wə wijdanƣa igə ⱨəmdə bir birigə ⱪerindaxliⱪ munasiwitigə has roⱨ bilən mu’amilə ⱪilixi kerək. ALA LC Romanization for Uighur Hămmă adăm tughulushidinla ărkin, izzăt hörmăt vă hoquqta bab baravăr bolup tughulghan. Ular ăqilgă vă vijdan'gha igă hămdă bir birigă qerindashliq munasivitigă khas roh bilăn muamilă qilishi kerăk. Uyghur Latin (ULY) Hemme adem tughulushidinla erkin, izzet hörmet we hoquqta babbarawer bolup tughulghan. Ular eqilge we wijdan'gha ige hemde bir birige qërindashliq munasiwitige xas roh bilen muamile qilishi kërek. English All human beings are born free and equal in dignity and rights. They are endowed with reason and conscience and should act towards one another in a spirit of brotherhood.