Вжесня: Тарихы мен тұрғындарының күресі

Кіріспе

Вжесня (Wreschen) – Польшаның батыс-орталық бөлігінде, Познань қаласына жақын орналасқан қала. 1995 жылы халық саны 28 600 адамды құрады. Вжесня қаласы Ұлы Польша воеводиясының Вжесня округінде, Вжешница өзенінің жағасында орналасқан.

Тарих

Вресьня алғаш рет 1256 жылы Познаньде шығарылған құжатта еске алынған. Ертедегі дереккөздерде Вресна (1317) немесе Вресна (1364) деп аталады. Вресьняға қала құқығы 1357 жылға дейін берілген. Мектептерде поляк тіліне ұзақ уақыт бойы көз жұмылып келгендіктен, неміс тілін міндетті тіл ретінде енгізу наразылықтарға алып келді. Осы мәселе ата-аналар мен билік арасында созылған наразылықтарға ұласты. Неміс тілінде сөйлеуден бас тартқан поляк балаларын прус мұғалімдері бірнеше сағат бойы аяусыз ұрып-сапалаған. Мектепке кіріп, балаларын прус мұғалімдерінен қорғауға тырысқан ата-аналар кейін прус соты тарапынан "мемлекетке қарсы жасалған қатыгездік" деп танылып жазаланды. Халықтың наразылығы көршілес қалаларға таралып, 1904 жылы аяқталды. 1905 жылы қалада 7000-ге жуық адам тұрды, оның 65,4% поляктар, 28,9% немістер және 5,5% еврейлерді құрады. Айналасындағы округте поляктар халықтың 85,6% құрады. Пруссияның жүз жылдық үкімшілігі 1918 жылы Польша тәуелсіздік алғаннан кейін Ұлы Польша көтерілісінің басталуымен аяқталды. 1920 жылы қала ресми түрде Польшаның құрамына қайта кірді. 800-ге жуық жергілікті поляктар Станислав Мицельский басшылығымен Кеңес басқынына қарсы күресу үшін Вресьня еріктілер легионы (Legia Ochotnicza Wrzesińska) құрды. Польшаға жасалған шабуыл мен Екінші дүниежүзілік соғыстың басталуымен, 1939 жылдың 10 қыркүйегінде неміс Вермахты қаланы басып алды. Ол Райхсгау Вартленд құрамына Врешен округінің (крейс) бөлігі ретінде қосылды. Немістер жергілікті поляктарды жаппай тұтқындады, олар кейін жергілікті түрмеге қамалды және 1939 жылдың қазан және қараша айларында жақын жердегі ормандарда жаппай қырғынға ұшырады (қараңыз: Intelligenzaktion). Польшалықтар да жаппай қуғынға ұшырады, бірақ Польша қарсылық қозғалысы соғыс бойы белсенді қызметін жалғастырды. Қызыл Армияның келуімен және соғыс аяқталғаннан кейін қала Польша Халық Республикасының құрамына енді. Вресьняда Костюшко көшесінде ежелгі карета сарайы бар. 1975 жылдан 1998 жылға дейін ол Познань воеводиясының құрамында болды. 1979 жылы Mieczysław Welter жобалаған Мария Конопничка ескерткіші, ақын және жазушы Мария Конопничканың Вресьня мектеп оқушыларының наразылығына (1901–1904) көрсеткен қолдауына деген құрмет ретінде ашылды.

Września was first mentioned in 1256 in a document issued in Poznań. Early sources speak of Wressna (1317) or Wresna (1364). Września was granted town privileges before 1357. The Polish language had long been tolerated in the schools, so the introduction of German as mandatory language led to protests. The controversy led to drawn out protests between parents and authorities. For refusing to speak German, Polish children were severely beaten by Prussian teachers for several hours. Parents who tried to break into the school and protect their children from Prussian teachers were punished later by a Prussian court stating that their actions were "atrocious acts against the state". The strike spread to neighboring cities and eventually ended in 1904. In 1905 the town was inhabited by about 7000 people of which 65.4% were Poles, 28.9% Germans and 5.5% Jews. In the surrounding county, Poles comprised 85.6% of the population. The hundred year long Prussian rule came to an end with the outbreak of the Wielkopolska Uprising in 1918, shortly after Poland regained independence, and in 1920, the town officially once again became part of Poland. About 800 local Poles formed the Września Volunteer Legion (Legia Ochotnicza Wrzesińska) under the command of Stanisław Mycielski to fight against the Soviet invasion. With the invasion of Poland and the outbreak of the Second World War, the German Wehrmacht occupied the city on September 10, 1939. It was incorporated into Reichsgau Wartheland as a part of the district or county (kreis) of Wreschen. The Germans carried out mass arrests of local Poles, who were afterwards imprisoned in the local prison, and soon murdered in large massacres in nearby forests in October and November 1939 (see also: Intelligenzaktion). Poles were also subjected to mass expulsions, however the Polish resistance movement remained active throughout the war. Following the arrival of the Red Army and the end of the war the town was made part of the People's Republic of Poland. In Września there is an antique coach house at the Kosciuszko Street. From 1975 to 1998, it was part of the Poznań Voivodeship. In 1979, the Maria Konopnicka Monument designed by Mieczysław Welter was unveiled to pay tribute to poet and writer Maria Konopnicka for her support of the Września schoolchildren during the Września school strike (1901–1904).

Яһуди қауымы

Қоғам мүшелерінің арасында рабби Зейби Хирш, оның әкесі рабби Аарон Мирелс және Киелі кітапқа түсіндірме жазған рабби Мейр Лёб Малбимді ерекше атап өтуге болады. Ẓebi Mirels, "Mispar Ẓeba'am" атты еңбектің авторы болды және ол генерал Меллендорфқа, Пруссияның патшасы Фридрих Вильгельм II жаңа оңтүстік Пруссия провинциясының адалдығын қабылдау үшін жіберген кезде, еврей тіліндегі әнұран сыйлады. "Бет-Аарон" еңбегінің авторы раввин Аарон Мирелс Силезиядағы Еленья-Гора қаласындағы зиратта жерленген. Вржесняда Малбим өзінің алғашқы еңбегін – Шүлхан Аруқтың алғашқы тарауларына түсініктемелер жинағын жазды, бұл оның ғалым ретіндегі даңқының негізін қалады. Музыкалық жетекші Луи Левандовски 1821 жылдың 3 сәуірінде Вржесняда дүниеге келді.

Ас мәзірі

Вжесня – Ұлы Польша лилипут ірімшігінің (ser liliput wielkopolski) өндіріс орындарының бірі. Бұл Польшаның ауыл шаруашылығы және ауылдық даму министрлігі қорғаған, дәстүрлі аймақтық поляк ірімшігі.