Кіріспе

Прудник () – Польшаның оңтүстігіндегі қала, Чехиямен шекараға жақын Ополе воеводдігінің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Прудник округінің және Прудник әкімшілік округінің орталығы. 2016 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 21 368 адамды құрайды. 2015 жылдан бері Прудник Cittaslow International ұйымының мүшесі. Қала 1250 жылдары негізі қаланған, тарихи тұрғыдан поляктар басқарған Ополе герцогтігінің құрамында болған, содан кейін Габсбург монархиясы, Польша, қайта Габсбург монархиясы, Пруссия, Германия және, ақырында, Польшаның құрамына кірген. Бұл қала бір кезде маңызды өнеркәсіптік орталық болып, аяқ киім жасау дәстүрімен және соңғы кезде ZPB "Frotex" компаниясының, Еуропадағы ең ірі сүлгі өндірушілерінің бірінің сүлгі жасауымен белгілі болған. Қалада Бас қалалық үй және 13 ғасырда салынған "Вок мұнарасы" (Wieża Woka) сияқты көптеген сәулеттік ескерткіштер мен тарихи ғимараттар бар.

География

Прудник тарихи Силезия (Жоғарғы Силезия) аймағында Прудник өзені мен оның Злотый Поток саласының қосылған жерінде орналасқан. Қала Опавские таулары мен Прудник қабырғасының (Obniżenie Prudnickie; Силезия жазықтығының бір бөлігі) шекарасында жатыр. Прудник және Врбно под Прадеде – «Прадед» еуроаймағының орталықтары.

Этимология

"Прудник" атауы поляк тіліндегі prąd (ағын, ағыс, чех тілінде: proud, силез тілінде: prōnd) сөзінен туындаған және жақын орналасқан Prężyna сияқты, жылдам ағысы бар өзенді білдіреді. Орта ғасырларда қаланың атауы ą әрпінің чех тіліндегі баламасы – u әрпімен жазылған (1262 жылы Pruthenos, 1331 жылы Prudnik). 17 ғасырдан бастап Прудник атауы Нойштадтпен бірге қолданыла бастады. Қаланың неміс тіліндегі атауы латын тілінде Neostadium түрінде жазылған. Кейде оның польша және чех тілдеріндегі аудармалары да қолданылды (Nowe Miasto, Nové Město). Қаланың бұрынғы атауының латынша түрі де болған (Prudnicium). Қала Polnisch Neustadt ("Польшаның Жаңа қаласы") деп те аталды. 20 ғасырдан бері польша басылымдарында қаланың атауы Prądnik деп жазылып келеді. Польша тілінде қала атауы грамматикалық түрде еркек туысқа жатады.

Тарихқа дейінгі дәуір

Қазіргі қала аумағындағы адамның алғашқы іздері археологиялық қазбалар арқылы расталған және палеолит кезеңіне дейін жетеді. Жергілікті ерте славяндар Риммен сауда байланыстарын ұстаған, бұл осы жерде 700 жыл б.з.б. – 1250 жылға дейінгі римдік монеталардың табылуымен куәландырылған.

Орта ғасырлар

Қазіргі Прудник ауданы Голенци мен Ополан шекарасында орналасқан. 1255 және 1259 жылдар аралығында чех рыцарі Вок Розенберг Прудник өзенінің қорғаныс қисығында қамал салды, ал оның ұлы Йиндрих 1279 жылы қала құқығын алды. 1337 жылы ол Ополе герцогтығының құрамына кірді және 1532 жылы герцогтық тарағанға дейін Пяст әулетінің жергілікті поляк герцогтарының билігінде болды, содан кейін Австрия билеген Богемия (Чехия) тәжіне қосылды. Бұл Вроцлав пен Вена арасындағы сауда жолында орналасқан. Прудник қаласының ең ежелгі белгілі гербі 1399 жылғы балауыз мөрінен табылған. 1410 жылдың 15 шілдесінде поляк-литва-тевтон соғысы кезінде Грунвальд шайқасына Прудниктен Мачко атты рыцарь қатысты. Мачко Польша Корольдігінің әскерлерімен бірге шайқасты. 1464 жылдың 23 наурызында Прудник және оның төңірегіндегі ауылдар Герцог Конрад IV Ескінің қарызын төлеуден бас тартқандықтан Папа Пий II тарапынан айыпталып, шіркеуден шығарылды. Жергілікті тарихшы Антони Дудек бұл айыптау 16 ғасырда алынғанын мәлімдегенмен, Папа бұл қарғысты жойған құжатты жарияламады.

Ерте заманауи дәуір

1562 жылы Австрия билеген Ополе және Рациборц герцогтығы еврейлерді бір жыл ішінде үйлерін сатуға, қарыздарын төлеуге және герцогтықты тастап кетуге міндеттейтін қаулы қабылдады. Осы қаулы негізінде 1564 жылы еврейлерге Прудник қаласын тастап кету бұйрылды, бірақ жерді жалға алған Кшиштоф Прошковский оларға 1570 жылға дейін қалуға рұқсат берді. 1632 жылы қала отыз жылдық соғыс кезінде шведтер тарапынан басылып алынып, тоналды. 1645 жылы Ополе және Рациборцпен бірге Ваза әулетімен Польшаға қайтарылды, ал 1666 жылы тағы да Австрия Силезиясының құрамына кірді. 1742 жылы қала Пруссияға қосылған Силезияның кең аумағында қалды. Жеті жылдық соғыс кезінде 1760 жылдың 15 наурызында пруссиялықтар қаладан шығып бара жатқанда қанау шабуылға ұшырады. 1760 жылғы сәуір айындағы «London Magazine» журналында былай делінген: «14-і күні Палфидің кирасиерлер полкімен, Ловенштейннің драгундарымен, 500 Надаски гусарымен, 500 Калноки гусарымен, 2000 хорватпен және 14 гранадирлер ротасымен штаб-пәтерінен шыққан генерал Лаудон, Нойштадт қаласындағы біздің әскерлерімізді күтпеген шабуылға түсіру үшін түні бойы жол жүрді. Олар қала қақпасынан жаңа ғана шығып кеткенде, жаудың әскерлері оларды қоршап алды. Генерал Жакмен Стейнауға баратын жолда Бухельсдорфқа жақын Ловенштейн полкімен орналасты, ал генерал Лаудон Палфи полкімен және 2000 хорватпен, 14 гранадирлер ротасының қолдауымен олардың оң жақ фланкінде 100 гусардың алдыңғы гвардиясымен (капитан Блюменталь Мантейфель полкінен) ілесіп келді. Капитан Зитцевиц соңынан еріп келді, сол полктің қалған бөлігі және капитан Шамбо Барейттің драгундарымен бірге багаждың ілесіп келді. Генерал Лаудон әскерлеріне екі рет, трубаның үнімен қаруларын тастауға шақырды, бірақ олар мойынсұнбағандықтан, ол барлық атты әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Содан кейін генерал Жакмен алдыңғы гвардияға шабуыл жасады, генерал Лаудон өзі артқы қатарға шабуыл жасады, ал гусарлар багажды қоршап, платон бойынша шабуылдады. Капитан Блюменталь мен Зитцевиц өздерінің шағын күштерін шаршы тәрізді құрып, үнемі атып тұрды. Жаудың атты әскері, алайда, алты рет жылдамдықпен біздің әскерлерімізге он қадамға дейін жетті, бірақ олардың көптегені жараланып, олардың арасында бірнеше офицерлер болғандықтан, үлкен тәртіпсіздікпен кері шегінді. Австриялықтардың жоғалтуы біздің жоғалтуымыздан әлдеқайда көп болды; олар әртүрлі жерлерге 300-ден астам адамды жерледі және 500 жараланғандарды Нойштадтқа жіберді. Сонымен қатар, біз 25 тұтқынға алдық, олардың ішінде бірнеше офицерлер бар. Мантейфель полкінде 35 адам қаза тапты, төрт офицер мен 65 сарбаз жараланды, сондай-ақ Барейх полкінде бір лейтенант және үш драгун жараланды. Біздің әскерлер тұтқынға алған офицерлер осы жағдайда Мантейфель полкінің батылдығын жоғары бағалады». Кейінгі жылдары аймақ қолөнердің маңызды орталығына айналды, әсіресе мата өндірісі мен аяқ киім жасау салаларында. 19 ғасырда айналасындағы фабрикалар жергілікті қолөнер дәстүрін жалғастырды. Жергілікті поляк белсендісі, публицист және мұғалім, «Gazeta Toruńska» газетінде (Пруссиялық Польшаның бөлігіндегі ірі поляк газеті) осы практика туралы жазғаны үшін жергілікті пруссиялық әкімшілік пен полиция тарапынан тергелді. 1937 жылдан бастап нацистік Германия жергілікті поляк белсенділерін күшті қудалауға ұшыратты және 1939 жылдың тамыз және қыркүйек айларында жаппай тұтқындаулар жасады. 1938 жылдың 7 қыркүйегінде Адольф Гитлер, Герман Геринг, Генрих Гиммлер, Герд фон Рундштедт, Эрхард Мильх, Ханс Юрген Штумпф, Йозеф Вагнер және Хеллмут Кёрнер Прудникке келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер төрт мәжбүрлі еңбек лагерін және британдық және советтік әскери тұтқындары үшін төрт жұмыс бөлімін құрды. Негізінен Германия басып алған Венгриядан келген 400-ге жуық әйел қосалқы лагерьде тұтқындалды, олардың кейбіреуі қайтыс болды. Соғыстың соңғы айларында қала Освенцимнің басқа бірнеше қосалқы лагерьлерінен келген мыңдаған тұтқындардың өлім шерулерінің тоқтау орны болды. 1945 жылдың 18 наурызында Қызыл Армия Нойштадтты басып алды.

Қазіргі Польшада

1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Нойштадт қаласы Потсдам конференциясы шешімімен Германиядан Польшаға берілді және оған алғашқы полякша атауы – Прудник берілді (1946 жылы Прудникке өзгертілді). Көптеген поляк қоныс аударушылары мен босқындары Совет Одағының аннексиялаған бұрынғы польшалық шығыс территорияларынан, яғни Крессиден мұнда көшірілді. Бірақ кейінгі жылдары олардың көптегені коммунистік Шығыс блогынан қашу үшін Батыс Германияға кетіп қалды (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшадан Германияға эмиграция қараңыз). Бүгінде Прудник және оны қоршаған аймақ Польшадағы неміс азшылығының орталығы болып табылады, олар негізінен тексерілген жергілікті тұрғындардың ұрпақтарынан құралады. Алайда, 2002 жылғы соңғы халық санауы бойынша қала тұрғындарының бар болғаны 1% өзін неміс ұлтынан санаған. 1980 жылдың қыркүйегінде 1500 "Фротекс" ЗПБ жұмысшысы және Прудник қалалық өрт сөндіру бригадасының өрт сөндірушілері Ополе воеводалығындағы ең ірі антикоммунистік ереуілге шықты. Ереуіл 5 күнге созылды (5-10 қыркүйек).

Неміс азшылығы

Неміс және поляк тілдерімен қатар, 1945 жылға дейін Прудник қаласының көптеген азаматтары неміс тілінің күшті ықпалында болған Силезия тілін (кейде wasserpolnisch немесе wasserpolak деп аталды) қолданған. Осы себепті, 1945 жылы Силезияны аннексиялаудан кейін Польша мемлекеттік басқаруы, мысалы, тұрғындары негізінен неміс тілінде сөйлейтін Төменгі Силезияда болғандай, Прудник қаласының барлық бұрынғы тұрғындарын бірден қууға кіріспеді. Олар "автохтонды" (поляк) деп есептелгендіктен, вассерполак тілінде сөйлейтіндер өздерін поляк деп жариялағаннан кейін өз отандарында қалуға құқық алды. Кейбір неміс тілінде сөйлейтіндер де осы шешімді пайдаланып, тіпті өздерін неміс ұлтынан санаса да, Силезияда қалуға мүмкіндік алды. Қазіргі уақытта қала төңірегінде Польшадағы ең ірі неміс және Жоғарғы Силезия азшылықтары шоғырланған. Дегенмен, Прудник қаласының өзінде неміс халқы тек 1% құрайды.

Туған қалалар бауырлас қалалар

Гмина Прудниктің туыс қалаларын қараңыз.