Пру́дник – Польшаның Ополе воеводдығындағы қала. 21 мыңнан астам халқы бар, тарихы 1250 жылға дейін жетеді. Cittaslow қалалар қатарында. Польша, Германия тарихында болған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Прудник () – Польшаның оңтүстігіндегі қала, Чехиямен шекараға жақын Ополе воеводдігінің оңтүстік бөлігінде орналасқан. Ол Прудник округінің және Прудник әкімшілік округінің орталығы. 2016 жылғы мәлімет бойынша, қаланың халқы 21 368 адамды құрайды. 2015 жылдан бері Прудник Cittaslow International ұйымының мүшесі. Қала 1250 жылдары негізі қаланған, тарихи тұрғыдан поляктар басқарған Ополе герцогтігінің құрамында болған, содан кейін Габсбург монархиясы, Польша, қайта Габсбург монархиясы, Пруссия, Германия және, ақырында, Польшаның құрамына кірген. Бұл қала бір кезде маңызды өнеркәсіптік орталық болып, аяқ киім жасау дәстүрімен және соңғы кезде ZPB "Frotex" компаниясының, Еуропадағы ең ірі сүлгі өндірушілерінің бірінің сүлгі жасауымен белгілі болған. Қалада Бас қалалық үй және 13 ғасырда салынған "Вок мұнарасы" (Wieża Woka) сияқты көптеген сәулеттік ескерткіштер мен тарихи ғимараттар бар.
Prudnik (, , link=no, Prudnicium) is a town in southern Poland, located in the southern part of Opole Voivodeship near the border with the Czech Republic. It is the administrative seat of Prudnik County and Gmina Prudnik. Its population numbers 21,368 inhabitants (2016). Since 2015, Prudnik is a member of the Cittaslow International. The town was founded in the 1250s, and was historically part of the Polish ruled Duchy of Opole, and afterwards was located within the Habsburg monarchy, Poland, Habsburg Monarchy again, Prussia, Germany, and eventually Poland again. It was once an important industrial hub known for its shoe making traditions and more recently towel making by the ZPB "Frotex" Company, one of the largest towel manufacturers in Europe. The town also possesses numerous architectural monuments and historic buildings such as the Main Town Hall and "Wok's Tower" (Wieża Woka) from the 13th century.
География
Прудник тарихи Силезия (Жоғарғы Силезия) аймағында Прудник өзені мен оның Злотый Поток саласының қосылған жерінде орналасқан. Қала Опавские таулары мен Прудник қабырғасының (Obniżenie Prudnickie; Силезия жазықтығының бір бөлігі) шекарасында жатыр. Прудник және Врбно под Прадеде – «Прадед» еуроаймағының орталықтары.
Prudnik is located in the historic Silesia (Upper Silesia) region at the confluence of the Prudnik river and its Złoty Potok tributary. The city is situated on the border of Opawskie Mountains and the Prudnik Depression (Obniżenie Prudnickie; a part of the Silesian Lowlands). Prudnik and Vrbno pod Pradědem are headquarters of the Euroregion Praděd.
Этимология
"Прудник" атауы поляк тіліндегі prąd (ағын, ағыс, чех тілінде: proud, силез тілінде: prōnd) сөзінен туындаған және жақын орналасқан Prężyna сияқты, жылдам ағысы бар өзенді білдіреді. Орта ғасырларда қаланың атауы ą әрпінің чех тіліндегі баламасы – u әрпімен жазылған (1262 жылы Pruthenos, 1331 жылы Prudnik). 17 ғасырдан бастап Прудник атауы Нойштадтпен бірге қолданыла бастады. Қаланың неміс тіліндегі атауы латын тілінде Neostadium түрінде жазылған. Кейде оның польша және чех тілдеріндегі аудармалары да қолданылды (Nowe Miasto, Nové Město). Қаланың бұрынғы атауының латынша түрі де болған (Prudnicium). Қала Polnisch Neustadt ("Польшаның Жаңа қаласы") деп те аталды. 20 ғасырдан бері польша басылымдарында қаланың атауы Prądnik деп жазылып келеді. Польша тілінде қала атауы грамматикалық түрде еркек туысқа жатады.
The name "Prudnik" was created after Polish word prąd (flow, stream, Czech: proud, Silesian: prōnd) and, like nearby Prężyna, means a river with a fast stream. In the Middle Ages, the city's name was written with a letter u, which was Czech counterpart of ą (1262 Pruthenos, 1331 Prudnik). Since the 17th century, the name Prudnik was used along with Neustadt. The town's German name was also written in its Latin form Neostadium. Sometimes its Polish and Czech translations were used (Nowe Miasto, Nové Město). The town's older name also had its Latin form (Prudnicium). The town was also called Polnisch Neustadt ("Polish New Town"),
In Polish publications since the 20th century, the city's name was written as Prądnik. In Polish, the city name has masculine grammatical gender.
Тарихқа дейінгі дәуір
Қазіргі қала аумағындағы адамның алғашқы іздері археологиялық қазбалар арқылы расталған және палеолит кезеңіне дейін жетеді. Жергілікті ерте славяндар Риммен сауда байланыстарын ұстаған, бұл осы жерде 700 жыл б.з.б. – 1250 жылға дейінгі римдік монеталардың табылуымен куәландырылған.
The first human traces in the present town area, confirmed by archaeological excavations, are dated to the Paleolithic times. Local early Slavs maintained trade contacts with Rome, which is confirmed by Roman coins found here dating back to 700 BC–1250 AD.
Орта ғасырлар
Қазіргі Прудник ауданы Голенци мен Ополан шекарасында орналасқан. 1255 және 1259 жылдар аралығында чех рыцарі Вок Розенберг Прудник өзенінің қорғаныс қисығында қамал салды, ал оның ұлы Йиндрих 1279 жылы қала құқығын алды. 1337 жылы ол Ополе герцогтығының құрамына кірді және 1532 жылы герцогтық тарағанға дейін Пяст әулетінің жергілікті поляк герцогтарының билігінде болды, содан кейін Австрия билеген Богемия (Чехия) тәжіне қосылды. Бұл Вроцлав пен Вена арасындағы сауда жолында орналасқан. Прудник қаласының ең ежелгі белгілі гербі 1399 жылғы балауыз мөрінен табылған. 1410 жылдың 15 шілдесінде поляк-литва-тевтон соғысы кезінде Грунвальд шайқасына Прудниктен Мачко атты рыцарь қатысты. Мачко Польша Корольдігінің әскерлерімен бірге шайқасты. 1464 жылдың 23 наурызында Прудник және оның төңірегіндегі ауылдар Герцог Конрад IV Ескінің қарызын төлеуден бас тартқандықтан Папа Пий II тарапынан айыпталып, шіркеуден шығарылды. Жергілікті тарихшы Антони Дудек бұл айыптау 16 ғасырда алынғанын мәлімдегенмен, Папа бұл қарғысты жойған құжатты жарияламады.
The area of present Prudnik was located at the border of Golensizi and Opolans. Between the years of 1255 and 1259 the Czech knight Wok of Rosenberg founded in the defensive bend of the Prudnik river a castle, and his son Jindřich obtained the city rights in 1279. In 1337 it became a part of the Duchy of Opole, and remained under the rule of local Polish dukes of the Piast dynasty until the dissolution of the duchy in 1532, when it was incorporated into the Austrian ruled Bohemian (Czech) Crown. It was located on a trade route between Wrocław and Vienna. The oldest known form of Prudnik's coat of arms comes from a 1399 wax seal. A knight Maćko of Prudnik participated in the Battle of Grunwald fought on 15 July 1410 during the Polish–Lithuanian–Teutonic War. Maćko fought together with the troops of the Crown of the Kingdom of Poland. On 23 March 1464, Prudnik and villages around it were excommunicated by Pope Pius II for refusing to pay the debt of Duke Konrad IV the Elder. Although local historian Antoni Dudek claimed that the excommunication was lifted in 16th century, the Pope never revealed a document that lifted the curse.
Ерте заманауи дәуір
1562 жылы Австрия билеген Ополе және Рациборц герцогтығы еврейлерді бір жыл ішінде үйлерін сатуға, қарыздарын төлеуге және герцогтықты тастап кетуге міндеттейтін қаулы қабылдады. Осы қаулы негізінде 1564 жылы еврейлерге Прудник қаласын тастап кету бұйрылды, бірақ жерді жалға алған Кшиштоф Прошковский оларға 1570 жылға дейін қалуға рұқсат берді. 1632 жылы қала отыз жылдық соғыс кезінде шведтер тарапынан басылып алынып, тоналды. 1645 жылы Ополе және Рациборцпен бірге Ваза әулетімен Польшаға қайтарылды, ал 1666 жылы тағы да Австрия Силезиясының құрамына кірді. 1742 жылы қала Пруссияға қосылған Силезияның кең аумағында қалды. Жеті жылдық соғыс кезінде 1760 жылдың 15 наурызында пруссиялықтар қаладан шығып бара жатқанда қанау шабуылға ұшырады. 1760 жылғы сәуір айындағы «London Magazine» журналында былай делінген: «14-і күні Палфидің кирасиерлер полкімен, Ловенштейннің драгундарымен, 500 Надаски гусарымен, 500 Калноки гусарымен, 2000 хорватпен және 14 гранадирлер ротасымен штаб-пәтерінен шыққан генерал Лаудон, Нойштадт қаласындағы біздің әскерлерімізді күтпеген шабуылға түсіру үшін түні бойы жол жүрді. Олар қала қақпасынан жаңа ғана шығып кеткенде, жаудың әскерлері оларды қоршап алды. Генерал Жакмен Стейнауға баратын жолда Бухельсдорфқа жақын Ловенштейн полкімен орналасты, ал генерал Лаудон Палфи полкімен және 2000 хорватпен, 14 гранадирлер ротасының қолдауымен олардың оң жақ фланкінде 100 гусардың алдыңғы гвардиясымен (капитан Блюменталь Мантейфель полкінен) ілесіп келді. Капитан Зитцевиц соңынан еріп келді, сол полктің қалған бөлігі және капитан Шамбо Барейттің драгундарымен бірге багаждың ілесіп келді. Генерал Лаудон әскерлеріне екі рет, трубаның үнімен қаруларын тастауға шақырды, бірақ олар мойынсұнбағандықтан, ол барлық атты әскеріне шабуыл жасауға бұйрық берді. Содан кейін генерал Жакмен алдыңғы гвардияға шабуыл жасады, генерал Лаудон өзі артқы қатарға шабуыл жасады, ал гусарлар багажды қоршап, платон бойынша шабуылдады. Капитан Блюменталь мен Зитцевиц өздерінің шағын күштерін шаршы тәрізді құрып, үнемі атып тұрды. Жаудың атты әскері, алайда, алты рет жылдамдықпен біздің әскерлерімізге он қадамға дейін жетті, бірақ олардың көптегені жараланып, олардың арасында бірнеше офицерлер болғандықтан, үлкен тәртіпсіздікпен кері шегінді. Австриялықтардың жоғалтуы біздің жоғалтуымыздан әлдеқайда көп болды; олар әртүрлі жерлерге 300-ден астам адамды жерледі және 500 жараланғандарды Нойштадтқа жіберді. Сонымен қатар, біз 25 тұтқынға алдық, олардың ішінде бірнеше офицерлер бар. Мантейфель полкінде 35 адам қаза тапты, төрт офицер мен 65 сарбаз жараланды, сондай-ақ Барейх полкінде бір лейтенант және үш драгун жараланды. Біздің әскерлер тұтқынға алған офицерлер осы жағдайда Мантейфель полкінің батылдығын жоғары бағалады». Кейінгі жылдары аймақ қолөнердің маңызды орталығына айналды, әсіресе мата өндірісі мен аяқ киім жасау салаларында. 19 ғасырда айналасындағы фабрикалар жергілікті қолөнер дәстүрін жалғастырды. Жергілікті поляк белсендісі, публицист және мұғалім, «Gazeta Toruńska» газетінде (Пруссиялық Польшаның бөлігіндегі ірі поляк газеті) осы практика туралы жазғаны үшін жергілікті пруссиялық әкімшілік пен полиция тарапынан тергелді. 1937 жылдан бастап нацистік Германия жергілікті поляк белсенділерін күшті қудалауға ұшыратты және 1939 жылдың тамыз және қыркүйек айларында жаппай тұтқындаулар жасады. 1938 жылдың 7 қыркүйегінде Адольф Гитлер, Герман Геринг, Генрих Гиммлер, Герд фон Рундштедт, Эрхард Мильх, Ханс Юрген Штумпф, Йозеф Вагнер және Хеллмут Кёрнер Прудникке келді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде немістер төрт мәжбүрлі еңбек лагерін және британдық және советтік әскери тұтқындары үшін төрт жұмыс бөлімін құрды. Негізінен Германия басып алған Венгриядан келген 400-ге жуық әйел қосалқы лагерьде тұтқындалды, олардың кейбіреуі қайтыс болды. Соғыстың соңғы айларында қала Освенцимнің басқа бірнеше қосалқы лагерьлерінен келген мыңдаған тұтқындардың өлім шерулерінің тоқтау орны болды. 1945 жылдың 18 наурызында Қызыл Армия Нойштадтты басып алды.
In 1562, the Austrian ruled Duchy of Opole and Racibórz passed a resolution that obligated Jews to sell their houses, pay their debts, and leave the duchy in a year. On the basis of this resolution, in 1564, Jews were ordered to leave Prudnik, but Krzysztof Prószkowski, who leased the land there, let them stay until 1570. The town was captured and plundered by the Swedes in 1632, during the Thirty Years' War. In 1645 along with Opole and Racibórz it returned to Poland under the House of Vasa, and in 1666 it fell to Austria again as part of Austrian Silesia. In 1742 the town was in the large area of Silesia annexed by Prussia. During the Seven Years' War it was the scene of a bloody surprise attack on 15 March 1760 upon the Prussians as they were marching out of the city. The London Magazine of April 1760 reported "General Laudohn, who had set out from his Quarters on 14th with Palfy's Regiment of Cuirassiers, Lowenstein's Dragoons, 500 Hussars of Nadaski, 500 of Kalnocki, 2000 Croats and 14 Companies of Grenadiers, marched all Night with a View to surprise our Troops at Neustadt. The latter were scarce out of the Gates, when they were surrounded by those of the Enemy. General Jacquemin was posted with the Regiment of Lowenstein near Buchelsdorff on the road to Steinau, General Laudohn followed with the Regiment of Palfy and 2000 Croats, supported by 14 Companies of Grenadiers; a thousand of their Hussars were upon our right flank, the advanced Guard of which consisted of 100 Men under Capt. Blumenthal of the Regiment of Manteuffel. Capt. Zitzewitz commanded the Rear Guard, consisting of the same number; and the rest of the aforesaid regiment, with a Squadron of Dragoons of Bareith under Capt. Chambaud, followed with the Baggage. General Laudohn summoned out Troops twice, by Sound of Trumpet, to lay down their Arms; which they not complying with, he ordered all his Cavalry to advance: Whereupon General Jacquemin fell upon the advance Guard, while General Laudohn himself attacked the Rear, and the Hussars, in Platoons, flanked the Baggage. The Captains Blumenthal and Zittzwitz formed their small Force in a Kind of Square, from whence they kept a continual fire. The enemy's Cavalry nevertheless advanced six Times on a Gallop, to within ten Paces of our Troops; but perceiving many fall on their Side, among whom were several Officers, they retreated in great Disorder The Loss of the Austrians however greatly exceeds ours; they buried above 300 Men, in different Places, and sent 500 Wounded to Neustadt. Besides which we have taken 25 Prisoners, amongst whom are several Officers. We had 35 men killed, and four Officers and 65 private Men wounded, in Manteuffel's Regiment, as also one Lieutenant, with three Dragoons in Bareich's The Officers, taken Prisoners, by our Troops, commend highly the Bravery of the Regiment of Manteuffel upon this Occasion." In the subsequent years, the area developed into a significant centre of handcraft, in particular cloth production and shoe making. In the 19th century, the surrounding factories continued the local tradition of handicraft. Local Polish activist, publicist and teacher , was investigated by the local Prussian administration and police for writing about this practice in the Gazeta Toruńska, a major Polish newspaper in the Prussian Partition of Poland. Nazi Germany increasingly persecuted local Polish activists since 1937, and carried out mass arrests in August and September 1939. On 7 September 1938, Prudnik was visited by Adolf Hitler along with Hermann Göring, Heinrich Himmler, Gerd von Rundstedt, Erhard Milch, Hans Jürgen Stumpff, Josef Wagner and Hellmut Körner. During World War II the Germans established four forced labour camps and four working units for British and Soviet prisoners of war. Around 400 women, mostly from German occupied Hungary, were imprisoned in the subcamp, and some died. During the final months of the war, the town was also a stopping place of death marches of thousands of prisoners of several other subcamps of Auschwitz, The Red Army captured Neustadt on 18 March 1945.
Қазіргі Польшада
1945 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Нойштадт қаласы Потсдам конференциясы шешімімен Германиядан Польшаға берілді және оған алғашқы полякша атауы – Прудник берілді (1946 жылы Прудникке өзгертілді). Көптеген поляк қоныс аударушылары мен босқындары Совет Одағының аннексиялаған бұрынғы польшалық шығыс территорияларынан, яғни Крессиден мұнда көшірілді. Бірақ кейінгі жылдары олардың көптегені коммунистік Шығыс блогынан қашу үшін Батыс Германияға кетіп қалды (Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Польшадан Германияға эмиграция қараңыз). Бүгінде Прудник және оны қоршаған аймақ Польшадағы неміс азшылығының орталығы болып табылады, олар негізінен тексерілген жергілікті тұрғындардың ұрпақтарынан құралады. Алайда, 2002 жылғы соңғы халық санауы бойынша қала тұрғындарының бар болғаны 1% өзін неміс ұлтынан санаған. 1980 жылдың қыркүйегінде 1500 "Фротекс" ЗПБ жұмысшысы және Прудник қалалық өрт сөндіру бригадасының өрт сөндірушілері Ополе воеводалығындағы ең ірі антикоммунистік ереуілге шықты. Ереуіл 5 күнге созылды (5-10 қыркүйек).
After the end of the Second World War in 1945, Neustadt was transferred from Germany to Poland according to the Potsdam Conference, and given its original Polish name of Prądnik (changed to Prudnik in 1946). Many Polish settlers and refugees were transferred here from the Kresy in the former Polish eastern territories annexed by the Soviet Union. In the later years however many of them left to West Germany to flee the communist Eastern Bloc (see Emigration from Poland to Germany after World War II). Today Prudnik, along with the surrounding region, is known as a centre of the German minority in Poland that recruits mainly from the descendants of the positively verified autochthons. In the city itself however only 1% of the inhabitants declared German nationality according to the last national census of 2002. In September 1980, 1500 workers of ZPB "Frotex" and firefighters from Prudnik's fire brigade went on the biggest anti communist strike in Opole Voivodeship. The strike lasted 5 days (5–10 September).
Неміс азшылығы
Неміс және поляк тілдерімен қатар, 1945 жылға дейін Прудник қаласының көптеген азаматтары неміс тілінің күшті ықпалында болған Силезия тілін (кейде wasserpolnisch немесе wasserpolak деп аталды) қолданған. Осы себепті, 1945 жылы Силезияны аннексиялаудан кейін Польша мемлекеттік басқаруы, мысалы, тұрғындары негізінен неміс тілінде сөйлейтін Төменгі Силезияда болғандай, Прудник қаласының барлық бұрынғы тұрғындарын бірден қууға кіріспеді. Олар "автохтонды" (поляк) деп есептелгендіктен, вассерполак тілінде сөйлейтіндер өздерін поляк деп жариялағаннан кейін өз отандарында қалуға құқық алды. Кейбір неміс тілінде сөйлейтіндер де осы шешімді пайдаланып, тіпті өздерін неміс ұлтынан санаса да, Силезияда қалуға мүмкіндік алды. Қазіргі уақытта қала төңірегінде Польшадағы ең ірі неміс және Жоғарғы Силезия азшылықтары шоғырланған. Дегенмен, Прудник қаласының өзінде неміс халқы тек 1% құрайды.
Alongside German and Polish, many citizens of Prudnik before 1945 used a strongly German influenced Silesian language (sometimes called wasserpolnisch or wasserpolak). Because of this, the post war Polish state administration after the annexation of Silesia in 1945 did not initiate a general expulsion of all former inhabitants of Prudnik, as was done in Lower Silesia, for instance, where the population almost exclusively spoke the German language. Because they were considered "autochthonous" (Polish), the Wasserpolak speakers instead received the right to remain in their homeland after declaring themselves as Poles. Some German speakers took advantage of this decision, allowing them to remain in Silesia, even when they considered themselves to be of German nationality. The city surroundings currently contain the largest German and Upper Silesian minorities in Poland. However, Prudnik itself is only 1% German.