Кіріспе
Люблин воеводствосындағы қала, Польша, сондай-ақ осы атпен аталатын Любартов ауылы. Любартов – Польшаның шығысында орналасқан, 23 000 тұрғыны бар (2004 жылғы мәлімет бойынша) қала. Люблин воеводствосында орналасқан. Любартов округі мен Любартов коммунасының орталығы. Тарихи тұрғыдан Кіші Польшаға жатады. Любартов 1543 жылы Пётр Фирлей король Зигмунд I-нің жарлығымен құрылған. Қала Люблиннің солтүстігінде, Вепрж өзенінің жағасында, Польшаның екі географиялық аймағы – Люблин жотасы мен Оңтүстік Подлясье жазығының шекарасында орналасқан. Любартовқа жақын жерде Козловец ландшафт паркі (Kozłowiecki Park Krajobrazowy) орналасқан. Қала воеводствоның 10-шы ірі қалалық орталығы болып табылады.
the village of the same name
Lubartów is a town in eastern Poland, with 23,000 inhabitants (2004), situated in Lublin Voivodeship. It is the capital of Lubartów County and the Lubartów Commune. Historically it belongs to Lesser Poland. Lubartów was established in 1543 by Piotr Firlej under a founding order issued by King Sigismund the Old. The town is located north of Lublin, on the Wieprz river, on the border between two geographical regions of Poland Lublin Upland, and South Podlasie Lowland. Near Lubartów, the Kozłowiec Landscape Park (Kozłowiecki Park Krajobrazowy) is located. The town is the 10th largest urban center of the voivodeship, and its area is .
Атауы
Қаланың бастапқы поляк тіліндегі атауы 1744 жылға дейін Левартов (айтылуы [lɛ'vartuf]) болған, кейін Любартов деп өзгертілген. Дегенмен, идиш тілінде бұл күнге дейін Левартов атауы қолданылып келеді (бірақ ['lɛvatof] деп айтылады).
Тарих
Любартовтың тарихы 1543 жылғы 29 мамырда басталады, сол кезде король Зигмунд Ескі жергілікті дворян Петр Фирлейге Левартóв деп аталатын қала құруға рұқсат берді (алғашқы атауы Леварттан, Фирлейлер әулетінің гербінен шыққан). Любартов жеке қала болып, әкімшілік жағынан Кіші Польша провинциясының Люблин воеводствосына қарасты. Қала Петр Фирлейдің ұлы Николай Фирлейге тиесілі болған кезде танымал болды. 1559 жылы Войцех Калиссий қалада протестант мектебін ашты, ол 16 ғасырдың соңында Кіші Польшада кальвинизмнің маңызды орталықтарының біріне айналды. Николай Фирлей Франция, Германия және Голландиядан көптеген шеберлерді, сондай-ақ мал өсірушілерді шақырды. Левартóв жиі қожайындарын ауыстырды. 18 ғасырдың басында қала Сангушко әулетіне тиесілі болды, олар сарайды қайта жаңартып, екі барокко шіркеуі мен тұрғын үйлер салды. Павел Кароль Сангушконың өтініші бойынша 1744 жылғы 22 қарашада Польша королі Август III қаланың атын Любартовқа өзгертті (Литва князі Ґедиминастың ұлы Любарт Лиубартас құрметіне; Сангушко Лиубартастың өз әулетінің негізін қалаушы болғанына сенді). Август патша қалаға жаңа герб тағайындады. 1795 жылы Польшаның үшінші бөлінісінде қала Австрияның құрамына қосылды. 1809 жылғы поляк-австрия соғысынан кейін ол қысқа ғана уақытқа Польшаның Варшава Герцогтығына енді. 19 ғасыр Любартов үшін сәтті болмады, өйткені 1815 жылдан 1915 жылға дейін Ресей бақылауындағы Польша Конгресіне қарасты қала бірнеше рет (1831, 1838, 1846) өртенді. 1830-1831 және 1863-1864 жылдардағы поляк көтерілістері кезінде қала аумағында поляк көтерілісшілері мен орыс әскерлері арасында екі шайқас болды. 1866 жылы қала уезд орталығына айналып, бірте-бірте жаңаруды бастады. 1912 жылы қалада жеті өндіріс кәсіпорны, оның ішінде диірмендер мен сыра зауыты болды, ал 1922 жылы шыны зауыты ашылды. 1939 жылғы қыркүйекте Польшаға Германияның және Кеңес Одағының бірлескен шабуылынан Екінші дүниежүзілік соғыс басталды, содан кейін қала Германияның оккупациясына түсті. 1939 жылғы қазан айында қару-жарақ сақтаған деген айыппен тоғыз поляк немістер тарапынан өлімге кесілді. 1939 жылғы 23 желтоқсанда неміс полициясы қалада 48 полякты атып тастады. Любартов уезінің старостасы Тадеуш Илюкевич 1939 жылғы қазан айында Люблин замгына қамалды, ал 1939 жылғы желтоқсанда Люблинде 10 полякпен бірге өлімге кесілді (бұл "Интеллигенцияға қарсы операцияның" бөлігі болды). 1941 жылы еврейлер геттоға қамалды, ал 1942 жылы олар жойқын лагерлерге депортацияланды, гетто таратылды. 1944 жылғы шілдеде қала Польшаның Отандық Армиясы тарапынан азат етілді. Любартов маңындағы аудандарда үлкен мөлшердегі янтарь кен орындары табылды. Stellarium атты компания қазірдің өзінде осы кен орындарын қазып шығаруда, бұл "жаңа янтарь жолы" деп аталуда. Польшаның Ұлттық геологиялық институтының 2019 жылғы мәліметтері бойынша Люблин облысының Любартов ауданындағы янтарь кен орындары Солтүстік Померания аймағындағы кен орындарынан 25 есе үлкен болуы мүмкін (1500 тоннаға қарсы 59 тонна). Аймақтағы янтарь кен орындары елдің солтүстігіндегідей тереңде жатпайды, бұл кен өндіруді экономикалық тұрғыдан тиімді етеді.
Любартов еврейлері
Құрылғаннан бастап Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін қалада халықтың шамамен жартысын құрайтын үлкен еврей қауымы болды. Бірақ, Холокост кезінде осы қауымның дені құрылыс жолына түсті. Любартов тарихының көп бөлігінде екі тілді қала болды, поляк және идиш тілдері кеңінен қолданылды. Еврей емес тұрғындар поляк тілін қолданса, еврейлер мен еврей емес тұрғындар арасындағы байланыс та осы тілде жүзеге асырылды, ал идиш қаланың еврей тұрғындарының күнделікті тілі еді.
Қызықты орындар
Ең қызықты көрікті жерлердің бірі – Сангушко сарайы (18 ғасыр). Алғашқы сарай 16 ғасырдың ортасында Петр II Фирлейдің нығайтылған резиденциясы ретінде салынған. 1693 жылы сәулетші Тайлман ван Гамерен Жозеф Карол Любомирски үшін сарайды қайта жаңарту жоспарын жасады, ал 1705 жылы кешен Ұлы Солтүстік соғысы кезінде жартылай өртенді. Сарай Пауэл Кароль Сангушконың қаржысына қайта салынды, бірақ 1933 жылы тағы да өртенді. 1950–1970 жылдары қайта жаңартылған, қазір Любартов ауданының әкімі орналасқан. Тағы бір қызықты нысандар: барокко стиліндегі Киелі Анна базиликасы (1733–1738) және Киелі Лоренс шіркеуімен бірге Капуцин орденінің монастыры (1737–1741). Сонымен қатар, тарихи үйдің ішінде Любартов жерінің мұражайы (Muzeum Ziemi Lubartowskiej) орналасқан.
Көлік
Лубартов – жол торабы, мұнда 19-шы республикалық трасса (Ржешув–Бялысток) 815-ші воеводтық трассасымен қиылысады. Сонымен қатар, Лубартов 30-шы теміржол желісінің (Лукув–Люблин) бойында орналасқан.
Спорт
Жергілікті футбол клубы – Леварт Лубартов, ол 1923 жылы құрылған. Клуб төменгі лигаларда өнер көрсетеді.