Кіріспе

Тарнобжег – Польшаның оңтүстік-шығысындағы (тарихи Кіші Польша) Висла өзенінің шығыс жағалауында орналасқан қала. 2009 жылдың 31 желтоқсанына қарай халық саны 49 419 адамды құрайды. 1999 жылдан бері Субкарпат воеводиясының (поляк тілінде: Województwo podkarpackie) құрамында, ал бұрын 1975–1998 жылдар аралығында Тарнобжег воеводиясының орталығы болған. Тарнобжег Сандомир ойпатында жатыр және тікелей Святокружиске воеводиясының Сандомир қаласымен шектеседі. Қаланың тарихы 1593 жылға дейін жетеді, сол жылы қалаға Магдебург құқығы берілген және ол Тарновский әулетіне қарасты болған. Ғасырлар бойы Тарнобжег кішкентай қала болып келді, бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін күкірт кен орындарына негізделген өнеркәсіптік аймақтың орталығына айналып дамыды.

Этимология

Тарнобржег атауы қаланың негізін қалаушылар – Тарновский отбасынан шыққан. Басқа атаулар да ұсынылды, мысалы, "Тарнодвор", "Ново Двор" және "Новый Тарнов". Соңында Тарнобржег басым болды, ал Тарновскийлер отбасы құрған басқа қалалар да осыған ұқсас атаулармен аталды, мысалы, Тарногрод және Тарнополь. Бірақ, 20 ғасырға дейін Тарнобржег атауы жергілікті тұрғындар арасында кеңінен танылмады. Көбінесе Дзиков (Дзиков қамалын қараңыз) және Миехоцин атаулары қолданылды, себебі бұл екі жер ескі, ірі және маңыздырақ болды. 1887 жылы Тарнобржег деп аталған теміржол стансасы ашылғаннан кейін, және 1920 жылы Тарнобржег ауданы құрылғаннан кейін, бұл атау қалыптасып, жиі қолданыла бастады. Дегенмен, аймақтың қасиетті қамқоршысы әлі де Дзиковтың Әзіреті деп аталады (Тарнобржегтегі Доминикан шіркеуі мен Марияның Көтерілу монастыры туралы да қараңыз).

Орналасуы мен аумағы

Тарнобржег 9-ұлттық жолының бойында орналасқан, ол Еуропалық E371 бағытының бір бөлігі болып табылады. Қала сонымен қатар теміржол торабы болып табылады, оның шегінде бес станция орналасқан (Оцице, Собов, Тарнобржег, Тарнобржег Васкоторовский және Виеловесь). Теміржол желілері Тарнобржегтен төрт бағытқа қарай өтеді: оңтүстікке қарай Дембицаға, оңтүстік-шығысқа қарай Жешувкаға, шығысқа қарай Сталова Волаға және солтүстікке қарай Сандомиржға. Қазіргі уақытта Тарнобржег Польшаның аумағы бойынша ең ірі қалалардың бірі болып табылады. Ол жабатын аудан және оның ең солтүстік және оңтүстік нүктелері арасындағы қашықтық шамамен тең. Бұл 1975 жылы Тарнобржег күтпеген жерден жаңа құрылған Тарнобржег воеводствосының астанасы болғандықтан болды. Қаланы кеңейту үшін жергілікті билік жергілікті ауылдарды қосып алу саясатын бастады. Нәтижесінде, 1970-ші жылдардың соңында қаланың көлемі жылдам өсті, бірнеше ауылдар мен елді мекендер (Махов, Дзикув, Миехоцин, Виеловесь, Силец, Подлезе, Собов, Мокрышув) Тарнобржегтің аудандарына айналды. Тарнобржегтің ескі қаласы және тарихи орталығы қаланың өте шағын бөлігін құрайды, өйткені Тарнобржегтің 80% соғыстан кейін салынған.

Тарнобржегтің әкімшілік бөліністері

Тарнобржегтің аудандары, елді мекендері мен шағын аудандарына мыналар жатады: Wielowieś, Sielec, Chwałki, Borów, Wymysłów, Zakrzów, Zwierzyniec, Dzików, Podłęże, Serbinów, Nadole, Ескі қала, Wielopole, Biała Góra, Podchoiny, Chomki, Siarkowiec, Skalna Góra, Przywiśle, Mokrzyszów, Piastów, Sobów, Chałupki, Miechocin, Ocice, Kozielec, Kajmów, Machów, Nagnajów.

Тарновскийлер отбасы

Тарнобржег тарихы 16 ғасырда атын Тарновскийге өзгерткен Леливита әулетімен тығыз байланысты. 1349 жылы Рафаль Тарновский Дзержка есімді әйелге үйленді, ол Wielowieś иесі болды және үйленген соң сонда көшіп барды. Олардың иеліктері біртіндеп кеңейді: 1365 жылы Трезн мен Рзоховты, 1375 жылы Силец пен Собовты сатып алды, ал 1397 жылы Ян Тарновский бірнеше ауылды сатып алды. 15 ғасырдың соңында Ян Спайтек Тарновский, басқалармен қатар, Дзиковты және оның бекінілген қамалын сатып алды. Король Стефан Батори мен Зигизмунд III-нің сарай адамы болған Станислав Тарновский (1541–1609) соңғысын Новый Тарновқа, кейіннен Тарнобржег деп аталған қала құқығын беруге көндірді. Оның ұлы Михаль Станислав (1590–1654) 1620 жылдары қаланы кеңейту және жаңғыртуды бастады, қала әкімдігімен бірге базар алаңы бар көше жүйесін жоспарлады. Бұдан бөлек, ол Дзиков қамалын және Миехоциндегі шіркеуді кеңейтті. Новый Тарновтың дамуы Польшаға жасалған швед шапқыншылығы кезінде (1655–1660) тоқтап қалды, осы шабуылда қала шведтермен қиратылды. Шапқыншылықтан кейін Ян Станислав Тарновский Доминикан монастырын қаржылады, және Дзиков қамалынан осы жерге көшірілген Дзиковтың Әйенінің (1678) суреті монастырьде сақталды. 1734 жылы Дзиков қамалында Дзиков конфедерациясы құрылды, оның құраушыларының бірі Жозеф Матеуш Тарновский болды. 18 ғасырдың соңында қамал кешкі барокко стилінде қайта жаңартылды, ал Дзиковтың соңғы иелері Ян Здислав Тарновский (1862–1937) және Артур Тарновский (1903–1984) болды.

Яһуди қауымы

Холокостқа дейін Батыс Галициядағы штетл Тарнобржег гүлденген дәстүрлі еврей қауымының отаны болды. Тарнобржег Польшадағы Варшава, Краков, Люблин, Львов және Вильно сияқты ірі еврей қауымдастықтарынан қашықтықта орналасқан. Дегенмен, Польшадағы еврейлердің тарихы қала тарихымен тығыз байланысты. Тарнобржегтің еврей тұрғындары мен олардың ұрпақтары галициялықтар немесе Галиция еврейлері деп есептеледі. 1772–1918 жылдары (Польшаның бөлінісіне қараңыз) Тарнобржег Венадағы Австро-Венгрия империясының құрамындағы Галиция провинциясында болды. 1815 жылдан кейінгі 19 ғасыр, Еуропа бойынша, Наполеон соғыстарының аяқталуынан кейін салыстырмалы бейбітшілік пен тұрақтылық кезеңі болды. Наполеоннан кейінгі прогрессивті шаралардың арқасында Тарнобржег азаматтары, оның ішінде еврей қауымы, Австрия императорының міндетті тегін мемлекеттік білім алуынан үлес алды. Бұл Галициядан тыс жерлердегі (мысалы, Данциг немесе Варшава) басқа поляк еврейлері үшін тән емес еді. Кейбір еврей дін қызметкерлері міндетті білім беруге қарсы болды, олар дәстүрлі еврей Торасы мен Талмудының оқуларын секулярлық біліммен тіпті жартылай алмастыруға болмайды деп сенді. Бірінші дүниежүзілік соғыстың нәтижесінде Австрия империясының құлауымен аяқталған Тарнобржег және айналасындағы аймақтардағы саяси тұрақтылық Тарнобржег еврейлері үшін қиын болашақты болжады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қасіреттер мен халықтың қоныс аударулары Тарнобржег еврейлерінің тарихында басымдық алғанмен, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Орал Ресейіне депортация жасау да ауыр салдарға әкеліп, қалыптасқан қауымның көп бөлігін жойды. Көптеген адамдар Америка Құрама Штаттарына немесе Палестинаға эмиграциялады. Жақын маңдағы штетлдар (мысалы, Розвадов және Уланов) Тарнобржегпен көптеген саудалық және отбасылық байланыстарға ие болды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін гүлденген еврей халқының арасында хасидтік, сионистік, бундтық және басқа да бірнеше жақындық топтар болды. Тарнобржегтің көптеген еврей азаматтары Палестинаға, кейіннен Израильге эмиграциялады. Тарнобржегтің көрнекті азаматы, еврей Мұса Хаузер жүз жылға жуық өмір сүрді, өмірі 19 ғасырмен дәл келіп жатты. Хаузер Наполеон дәуірінен бастап Австрия императоры Франц Иосифтің билігіне дейінгі бай кәсіпкер, саудагер және жер иесі болды. Оның өмірі Холокосттан кейін Тарнобржег қарттары жариялаған «Изкор» (Естелік) кітабында сипатталған. Хаузердің он екі баласы және АҚШ, Израиль және басқа елдерде тұратын көптеген ұрпақтары бар.

Екінші дүниежүзілік соғыс

1939 жылдың қыркүйегінде Польшаға нацистік Германия мен Кеңес Одағының басып кіруіне дейін Тарнобржекте 3800 еврей тұрғыны болды. Қала 1939 жылдың 17 қыркүйегінде немістер басып алды. Үрей тудыру үшін қала алаңында бес танымал еврейді атып өлтірді. Германия-Кеңес Одағы шекаралық келісіміне қол қойылғаннан кейін 1939 жылдың 2 қазанынан бастап еврейлер Сан өзенінен арғы жаққа, Кеңес Одағының оккупациялық аймағына қуылды, ал көптегендері Миелец және Сандомиерге депортацияланды. Холокост кезінде неміс басқыншылары еврейлерге және басқа поляк азаматтарына жасаған қатыгездіктер еврейлерді өлімге қауіпті қашуды немесе қалу арқылы қырылуды таңдауға мәжбүр етті. Қалада аман қалған еврейлердің саны өте аз, олар көп жыл бойы адал бейкүнә адамдардан жасырынуға мәжбүр болды. Шығысқа, Ресейге көшіп келгендер тұрақты кеңес азаматтығын алуға, Вермахтқа қарсы күресте Қызыл Армияда қызмет етуге және кейін Ресейден кету құқығынан айырылуға немесе көші-қоншы (DP) болуға мәжбүр болды. Көші-қоншылар Ресей үкіметі тарапынан уақытша Сибірдегі еңбек лагерлеріне жіберілді, соғыс аяқталғанша күтіп отырды. Олардың көптегені соғысқа дайын емес, өте қиын жағдайлар мен соғыс кезіндегі Оралдан тыс Ресей Азиясындағы нашар жабдықталу салдарынан қайтыс болды. Аман қалғандарға Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Ресей жерін тастауға рұқсат берілді.

Экономика

Қала күкірт пен күкірт қышқылын өндіру және өңдеудің маңызды орталығы болды. Дегенмен, пайдалылығы төмендегендіктен, оның кен орындары жабылды. Бірінші болып Пясеццондағы кеніші жабылды, одан кейін Махов кеніші (40 жыл бойы жұмыс істегеннен кейін – ол Еуропадағы ең ірі ашық күкірт кеніші болды), және соңында 1990 жылдары Жезиорко кеніші жабылды. Жезиорко кеніші күкіртті өндірудің заманауи Фраш әдісін енгізудің арқасында ұзақ уақыт бойы ашық болды. 1980 жылдардан бері кен өндіру аймақтарындағы жерлер кезең-кезеңімен қайта жаңартылуда. Махов кеніші сумен толтырылып, демалысқа арналған суқоймаға айналды, ал Жезиорко кеніші де осы бағытта жұмыс істеуде – ол жақын орналасқан Висла өзенінен баяу толтырылуда.

Туризм

Тарнобжегтегі туристік тартымдарОрын:Сурет:Ақпарат:Ескертулер: Доминикан шіркеуі және монастыры Дзикувтағы Біздің Анамыздың қасиетті орындағы шіркеуі, 17 ғасыр соңындағы барокко монастыры, Санкт-Яков кіші Польша жолы, Ескі қаланың Гловацкий алаңының жанында орналасқан. Ашылу уақыты: таңғы 6:00 – кешкі 7:00, құлшылық кезінде туристерге кіруге тыйым салынған. Доминикан қарындастарының шіркеуі және монастыры, сондай-ақ Святого Михаила мен Святой Гертруды шіркеуі, Виеловиестегі 19 ғасырдың бірінші жартысында салынған ғимараттар кешені. Монастырьда ассамблеяның негізін қалаушы Рожа Колумба Бялецьканың қабірі орналасқан, оның тамырлары 13 ғасырға дейін жетеді. Дәстүр бойынша, алғашқы ағаш шіркеу Доминикан – Святого Гиацинтаның қызметімен байланысты болған. Шіркеу ішінде консервациялық жұмыстар жүргізілуде. Дзикув қамалы, саябақ және бақ кешені. Қала тарихы мұражайын ауыстыру жұмыстары. Мұқият қалпына келтіру және жөндеу жұмыстары, подвалды аралау мүмкіндігі, сейсенбі – жұма күндері сағат 10:00 – 16:00; жексенбі сағат 12:00 – 16:00, жұмыстың аяқталуы және 2011 немесе 2012 жылы қайта ашылу. Еврей зираты 1930 жылы негісталған, келушілерге жабық. Тарнобжег синагогы 19 ғасырдың екінші жартысында салынған, қазірде қалалық қоғамдық кітапхана ретінде пайдаланылуда. Ашылу уақыты: дүйсенбі – жұма сағат 10:00 – 18:00, сенбі сағат 8:00 – 15:00. Миехочиндегі Мария Магдалина шіркеуі. 14 ғасырдан қалған готикалық шіркеу, оның тамырлары Польша аумағындағы христиандықтың бастауына дейін жетеді. Құлшылық уақытынан басқа уақытта жабық, апта ішінде сағат 18:00, жексенбі және мерекелерде сағат 7:30, 10:35, 17:00. Тарнобжег Мокржишувтағы Шиндлердің аң аулау сарайы. 19 ғасырдан қалған нео-готикалық ғимарат, қазірде Педагогтар білімін жетілдіру орталығының қажеттіліктеріне бейімделген. Сербиновтағы Әбді мәңгілік көмек шіркеуі. Үлкен мозаикалық алтарь, қасиеттілер мен құдастардың реликвиялары: Эдмунд Бояновский, Ян Боско, Альберт Хмелевский, Зыгмунт Гораждовский, Ана Тереза, Фаустина Ковальска, Джанна Беретта Молла, Падре Пио. Мәңгілік құлшылық шіркеуі тәулік бойы ашық, жоғарғы шіркеу құлшылық уақытында ашылады, апта ішінде сағат 6:00, 8:00, 15:00, 18:00, жексенбі және мерекелерде сағат 7:00, 8:30, 10:00, 11:30, 13:00, 16:00, 17:00, 19:30. Тарнобжег Нагнажувтағы Падевич сарайы. Вислострадаға жақын орналасқан классикалық ғимарат. Жабық. Звежинецкий орман. Сандомирская дикілігінің қалдығы. Звежинецкая көшесі Дзикув қамалынан Сербинов арқылы орманға дейін жетеді. Маховский суқоймасы. Бұрынғы күкірт кенінің аумағында салынған жасанды суқойма, Вислострадаға жақын орналасқан. 2010 жылы ашылды. Тарнобжегтегі бұрынғы астық қоймасы, Вымысловта 1843 жылы салынған, қазірде қала тарихы мұражайы ретінде пайдаланылуда. Ашылу уақыты: сейсенбі – жұма сағат 8:00 – 15:00; сенбі сағат 12:00 – 16:00. Бартош Гловацкий ескерткіші 1904 жылы салынған, қаланың басты алаңында, Доминикан монастырының қарамағысында орналасқан. Тарнобжег қалалық әкімдігі. 1910 жылғы эклектикалық ғимарат, бұрынғы округтік әкімдігі, қазірде Тарнобжег мэрінің кеңсесі, Суровиецкого алаңының жанында орналасқан. Ашылу уақыты: таңғы 7:30 – 15:30. Бұрынғы буржуа казиносы. 20 ғасырдың басында салынған, қазірде Мәдениет орталығы, Сокола көшесінің жанында орналасқан.