Кіріспе
Болеславьец (айтылуы: Bolesławiec, айтылуы: Bunzlau) – Польшаның батысындағы Төменгі Силезия воеводствосындағы Бобр өзенінің жағасында орналасқан тарихи қала. Болеславьец ауданының және Болеславьец коммунасының (өз алдына қалалық коммуна) әкімшілік орталығы болып табылады. 2021 жылғы маусым айының мәліметі бойынша, халық саны 38 280 адамды құрайды. Бунцлауер сазгерлері ыдыстарды су өткізбейтін ету үшін сұйық саз немесе шымшықпен жапқан. Қыздырылғанда, шымшық глазурі шоколадтан қою қоңыр түске дейін өзгерген. Бунцлауер ыдыстарының құрамындағы кезекті қабаттардың болуының арқасында, олар ашық отта немесе пеште пісіруге, сондай-ақ азық-түлік сақтауға қолайлы болды.
Шығу тегі
7 ғасырдың басында аймақта қыш ыдыстардың айналдырылып жасалғанына археологиялық дәлелдер бар. Құжаттамалық деректер Болеславцеде 14 ғасырда қыш ыдыс жасау ісінің болғанын көрсетеді. Болеславцеде 15 ғасырдың соңында қоңыр және сары қорғасын глазурьмен жабылған, жоғары температурада күйдірілген қыш ыдыстар өндірілді. 1473 жылы қалада бес жеке қыш ыдыс шеберханасы жұмыс істеді, ал 1511 жылы олар қыш ыдыс жасау монополиясын сақтау үшін гильдия құрды. 17 ғасырдың соңында «қарбыз құмырасы» деп аталатын, спираль тәрізді қабырғалары бар дөңгелек денелі ыдыс танымал болды және келесі ғасырға дейін жасала берді. Кейбір үлгілер түрлі түсті қорғасын глазурьларын пайдалануға көшті. Осы құмыралар көптеген жағдайда қаптамалармен бірге Пруссия, Богемия, Польша және тіпті Ресейге дейін тасымалданды. 1742 жылы Силезия Пруссия Корольдігінің билігіне өткеннен кейін, пруссиялық үкімет қыш ыдыс өнеркәсібін дамытуға қызығушылық танытып, өндіріс көлемін арттыруға көмектесті. Ұзақ уақыт өтпей, Франкония, Саксония, Лузатия және Бавариядан Бунцлауердің сапалы балшығында жұмыс істеуге құштар көптеген қыш ыдыс шеберлері келді. Жаңа шеберханалар ашылғанда ескі шектеуші гильдия жүйесі ескерілмеді. Соңында, 1762 жылы гильдия жүйесі жойылды. Қалаға көшіп келген неміс қыш ыдыс шеберлерінің арасында 1751 жылы Бунцлауға келген Иоганн Готлиб Йоппе де болды. Екі жылдан кейін ол қалаға «Ұлы Құмыраны» сыйға берді. Биіктігі шамалы болатын, екі тұтқасы бар бұл сақтау ыдысы Бунцлауер қыш ыдыс шеберлерінің техникалық шеберлігінің символы ретінде қала алаңына қойылды. Неміс қыш ыдыс шеберлерінің толқынымен бірге жаңа түрдегі ыдыс та пайда болды. Ол нақты мақсатта жасалған: жаңа танымал сусынды сақтау үшін. Еуропалық элита арасында кофе таңдаулы сусын ретінде танымал болды. Бунцлауер балшығы температураның күрт өзгеруіне төзімді болғандықтан, кофе жасауға өте қолайлы болды. Бұл кофе ыдыстары көбінесе қант сақтайтын ыдыстар, джем құмыралары және сүт құмыраларымен бірге, кофе жиынтығын толықтырып, кофе түсті глазурьмен жабылған. Бастапқыда Бунцлауер кофе ыдыстары сопақ және жұмыртқа тәрізді болды, олардың кішкентай көлемі мазмұнының құндылығын көрсетті (Адлер, 96). Бұл жаңа формалардың көпшілігі ақ глазурьмен жабылған нәзік өрнектермен безендірілді, олар шоколадты қоңыр фонға қарсы керемет көрінді. Гербтер, гүлдер, періштелер, еліктер және неоклассикалық бейнелер осы арнайы ыдыстарға қосылған әдеттегі сәндік элементтер болды. Олардың сыртқы түрі сол кезде Англияда Джозиа Веджвуд жасаған белгілі Жаспер құмыраларын еске салады.
Индустрияландыру
Пруссия патшаларының қолдауымен, олар Силезия керамика өнеркәсібінің өсуін көтермелеген, Бунцлауер бұйымдары кеңінен танылып, Германия мемлекеттеріне таралды. Бунцлауердің танымалдылығы 1828 жылдан кейін одан да артты, ол кезде құмырашы Иоганн Готтлиб Альтман бұрын ыдыстардың ішкі жағында қолданылған қауіпті қорғасын глазураның орнына фельдспарт өндірді. Альтманн сонымен қатар бідермейер стилінен шабыттанған фарфор ыдыстарды өндіруге назар аударды, олар дөңгелектеудің орнына құймада жасалды. Бунцлауер аймағындағы қыш бұйымдары соншалықты бағалы болғандықтан, олар Германия мемлекеттеріне ғана емес, сонымен қатар Ресей мен Австрияға да экспортталды. Бунцлауер керамикасының 19 ғасырдағы гүлдену кезеңі 1870 жылдары болды, онда Бунцлауда 20-ға жуық отбасылық қыш құмыра шеберханасы, ал көршілес Наумбург-ам-Квейс (Новогродзиец) қаласында 35-ке жуық шеберхана жұмыс істеді. Осы кезеңде көптеген қыш құмырашылар оқуға алынды және олардың көптегені өз шеберханаларын ашуға қол жеткізді. Бұл 1890 жылдардың ортасына дейін Бунцлауда қыш бұйымдарын өндіретін фирмалардың саны екі есеге жуық өсуіне әкелді. Алайда, 19 ғасырдың соңында өмір салтының өзгеруі, урбанизацияның өсуі және эмальдалған металл бұйымдар мен шыны сияқты жаңа өнімдердің бәсекелестігі сатуды шектеуге бастады. Көптеген фирмалар жабылуға мәжбүр болды. Осы қауіпке тап болған Бунцлауердің қалған қыш құмырашылары дәстүрлі, сәнделмеген қоңыр глазурлы ыдыстарға деген аграрлық сұранысты қанағаттандыруды жалғастыра отырып, орта тап тұтынушыларының қонақ бөлмелері мен асханаларында көрсетуге арналған кішкентай бұйымдардың жаңа топтарын енгізді. Олар түрлі-түсті глазурлармен және қолданбалы (губкамен) техникалармен тәжірибе жасауды бастады, бәрі де көбейіп келе жатқан қалалық және қала тұрғындарының назарын аударуға бағытталған. Жергілікті шеберлерге 1898 жылы Бунцлауда құрылған, үкімет демеушілігімен жұмыс істейтін Керамикалық Техникалық Мектептің (Керамика Техникалық Оқу мектебі) профессорлары көмектесті, оның басшысы Берлин керамигі Вильгельм Пукаль (1860–1936) болды. 1880 және 1890 жылдары жасалған қарапайым көк түстегі ақ губкалық және бұрқырауыш бұйымдар бастапқыда сәтті болды, бірақ заманауи тұтынушыларды тарту үшін одан да түрлі-түсті және күшті нәрсе қажет болды. Бұл сұранысқа ғасырдың басында Бунцлауер қыш құмырасы түрлі-түсті өзгеріске ұшырап, оның тарихында жаңа тарау ашылды. ХХ ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Силезия мен көршілес Лузатиядағы қыш құмыра шеберханалары өздерінің бұйымдарын қазіргі заманғы Югендстиль эстетикасынан алынған және щеткамен немесе көбінесе кесілген губкалар көмегімен қолданылатын фантастикалық органикалық мотивтермен безендіре бастады. Гүлдік дизайндар әдеттегі әшекейлер болды, бірақ ең танымал - бұл Pfauenauge (павлиннің көзі) дизайны, ол Югендстиль декораторларының павлиннің бай қауырсындарына қызығушылығынан туындады. Pfauenauge мотиві осы санаттағы неміс губкалық бұйымдарының ресми емес, бірақ жалпыға бірдей танылған қолтаңбалық сауда белгісіне айналды. Жаңа ғасырдың екінші онжылдығының басында бүкіл аймақтағы көптеген қыш құмыра жасау орындары күрделі керамикалық студияларға айналды, әдетте, ескі пайдалы қоңыр түсті шығыр өндірісін жалғастыра берді, бірақ олардың жаңа түстес бұйымдарына үнемі көңіл бөлінеді. Жаңа дизайндар енгізілгенімен, көбісі сол кездегі танымал шығысқа қарайтын нысандарға негізделген, кофе құмыралары, табақтар мен құмыралардың дәстүрлі пішіндері сақталды, бірақ олардың беттері қазір танымал Югендстиль үлгілерінің алуан түрлілігімен, әсіресе, Пфауэнаугтың әшекейленді. Тіпті студиялық бұйымдарда да халықтық өнер мен жоғары өнердің араласқандығы қызықты және сүйкімді, көптеген жаңа және сәндік элементтер айқын "ауылдық" көрініске ие. Бұл көркемдік керамиканың өндірісі үшін шындық, Фридрих Фестерсен (1880–1915), солтүстік Шлезвигте туылған, ол өзінің Kunsttöpferei Friedrich Festersen-ін 1909 жылы Берлинде ашты, шамамен сол уақытта павлиннің көзі мотиві Бунцлау керамикасын әшекейлеуге кірісті. Фестерсеннің Бунцлауер қыш құмырасымен байланысы белгісіз, бірақ оның студиясының барлық өндірісінде тауға қара көз мотиві кездеседі. Фестерсеннің өзі бас тартқанына ешқандай дәлел жоқ және ол жұмыс істеген қыш құмырашылар Бунцлаудан келіп, өздерімен бірге жаңа сәнді дизайндарды әкелген болуы мүмкін. Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан Фестерсеннің керамика өнері 1922 жылға дейін жесірі Соняның басшылығымен сақталған. Көп ұзамай, жеке қыш құмырашылар мен шеберханалар өздерінің бұйымдарын таңбалауды бастады. Белгілі есімдердің қатарында Роберт Бурдак (керамикалық инкрустацияның бірегей әдісін енгізген), Юлиус Пауль, Гуго Райнхольд және Эдвин Вернер Бунцлаудан, ал айналасындағы Тиллендорф (Болеславице), Уллерсдорф (Олдржихув) және Наумбург-ам-Квейс қалаларынан Карл Вернер, Герхард Зейлер, Гуго Райнвальд, Макс Лахманн, Бруно Фогт және Герман Кюн болды. Жаңа Бунцлауер стилі соншалықты танымал болды, бірнеше фирмалар Бунцлау Керамикалық Техникалық Мектебі ұсынған техникалық кеңестерді пайдаланып, өздерінің қыш құмыра шеберханаларын ірі масштабты, құйма керамикалық фабрикаларға айналдырды. Осы өндірістік өзгеріске бастамашы болған фирма Юлиус Пауль & Зон компаниясы болды, ол 1893 жылы құрылған және 1945 жылға дейін жұмыс істеді. Бұл компания Гуго Райнхольд және Эдвин Вернер фирмаларымен сапасы және инновациялық дизайны жағынан бәсекелестікке түсті. Бунцлаудағы және айналасындағы қауымдастардағы көптеген қыш құмыра шеберханалары Бунцлауер бұйымдарына дәстүрлі болған пішіндерді пайдалана берді, бірақ осы үш "жоғары стильді" фирма Югендстиль эстетикасымен және алтын жалату сияқты сәндік қосымшалармен тәжірибе жасады. Осы коммерциялық дамулар Бунцлауер қыш құмырасының Еуропаның барлық бөліктеріне және АҚШ-қа экспортталатын гүлденген саудасына ықпал етті, онда ол көршілес Саксония және Лузатиядағы Пол Шрайер сияқты қыш құмырашылар өндірген ұқсас, бірақ анық ерекшеленетін бұйымдармен бәсекелестікке түсті. АҚШ-та Бунцлауер бұйымдары көбінесе "Blue Mountain Pottery" немесе "Erphila" деген атаулармен сатылды, "Erphila" Филадельфиядағы Eberling & Reuss саудагерінің аббревиатурасы болды. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Германияның экономикалық құлдырауы Бунцлауердің қыш құмырашыларына қиындықтар келтірді. Олар жалпы шығындарды азайту және өздерінің бұйымдарын тиімдірек сату үшін бірігіп жұмыс істеуге тырысты. 1921 жылы Vereinigte Topfwarenfabrikanten Bunzlau (Бунцлауер қыш құмыра шеберханаларының бірлестігі) құрылды және 1929 жылға дейін сақталды. Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін алты қыш құмыра шеберханасы аймақтың қыш құмыра жасау тарихын жаңарту миссиясын қабылдап, Aktion Bunzlauer Braunzeug (Бунцлауер қоңыр қыш құмыра әрекет тобы) деген атпен ынтымақтастыққа келісті. Өндірілген көптеген бұйымдар 19 ғасырдың басындағы тамаша мысалдарына негізделген. 1920 жылдары Бунцлауер қыш құмырашылары соғыстан кейінгі Арт-Деко стилінен де дизайн элементтерін қарыздай бастады. Арт-Декода Югендстильдің табиғи қисықтары геометриялық пішіндерге және машина дәуіріне және жаппай өндіріс концепциясына сәйкес келетін ағымдағы аэродинамикаға жол берді. Германияда дамыған Арт-Деко стилі Кубизмге және оның тармағы Супрематизмге айтарлықтай әсер етті. Таза геометриялық абстракцияның Супрематист стилі Ресейде дамыды және 1920 жылдары Дессаудағы танымал Баухаус дизайн мектебіне енгізілді. Бұл модернистік эстетика, ең алдымен, Баухаустан Бунцлаудағы Керамикалық Техникалық Оқу мектебіне, содан кейін екі дүниежүзілік соғыс арасында Бунцлауер қыш құмырасын безенгендердің дизайнына жеткен болуы мүмкін. Осы жаңа дизайндардың геометриялық пішіндері жаңадан ойлап табылған аэрозольді баллондарды және үлгілерді пайдалануға өте ыңғайлы болды. Алайда, Бунцлауер қыш құмыра шеберханалары губкамен жасалған және бұрқырауыш өндірісін жалғастыра берді.
Ceramic Technical Training in Bunzlau and then into the design repertoire of those decorating Bunzlauer pottery in the years between the two world wars. The geometric patterns of these new designs were well suited to application utilizing the newly invented airbrush canister and stencil patterns. The Bunzlauer potteries, however, continued to use the ever popular peacock's eye motif on their spongeware production; they simply added new design lines offering an alternative to a new generation of buyer. The Bunzlauer style also has survived in the continuously functioning pot shops of former East Germany in the potting communities of Neukirch/Lausitz, Bischofswerda, Pulsnitz, and Königsbrück. The Upper Lusatian town of Königsbrück is home to the Frommhold Pottery, founded in 1851, the last survivor of 21 potteries once active in the community. The town of Neukirch has contained three active potteries to continue the tradition, that of the Kannegiesser family begun in 1824, that of Karl Louis Lehmann established in 1834, and the Heinke Pottery producing ware since 1866. Pulsnitz is the home of the Juergel Pottery, thought to have been responsible for first introducing the sponging technique and the peacock eye motif into Lusatia. Meanwhile, back in Bolesławiec, a new and Polish chapter in the pottery's history was opening, after the city had been severely damaged in the war and its German population expelled. The Polish population that moved in found the surviving ceramic manufacturies stripped of machinery and equipment. Nevertheless, despite the lack of technical expertise in ceramic production in post war Poland, one of the old factories was back in operation as early as 1946. But it was not until two years later that the first simple pots were being turned out. Ceramic specialist Professor Tadeusz Szafran was dispatched to oversee the reconstruction of the potteries which also received guidance from the Wrocław Academy of Fine Arts. Szafran supervised the reopening of one of the most significant of the old factories, that of Hugo Reinhold and in 1950 the former firm of Julius Paul reopened under the name Center of Folk and Artistic Industry 'Cepelia'. In 1951, Izabela Zdrzalka became the artistic director of Cepelia, holding that position until 1957. During her tenure, the pottery produced ware decorated with traditional spongeware designs but also experimented with more contemporary forms and decorations, but always with the intent of preserving an aesthetic memory of the old Bunzlauer folk pottery tradition, known now as "bunzloki". By the 1960s production was once again flourishing. In 1964, Bronislaw Wolanin joined the Cepelia firm as its artistic director. It was Wolanin who largely was responsible for establishing the designs typifying today's production; this is based upon the continued use of the popular peacock's eye motif. The Cepelia operation moved into greatly enlarged and modernized quarters in 1989 in keeping with increasing demand throughout Europe, the United States and Australia. The largest producer of Bolesławiec Polish pottery is Bolesławiec Artistic Ceramic. Most of its production is destined for export. It can be recognized by its trademark stamp based upon the three tower Bolesławiec coat of arms below the letter "B". This mark was used until 1996, when it was replaced by the letter "B" enclosed within the outline of a typical Bunzlauer coffee pot set above the castle. Bolesławiec pottery shipped to the United States will have "Hand Made in Poland" stamped on the base of each piece of crockery. With the collapse of Communism, the two large state owned ceramic manufacturies on the outskirts of Bolesławiec were privatized and several smaller private potteries were opened. In these smaller workshops, the potters turn each piece on the wheel but the larger manufacturies mold cast their ceramics which are then hand finished, fired, hand decorated using either brush or sponge stamp, glazed and refired. The shapes and patterns found in the ceramic showrooms of Bolesławiec today and which are offered for sale, worldwide, at a number of outlet stores and internet sites, are staggering in variety: coffee pots, tea pots, cups, mugs, pitchers, platters, breakfast and dinner services, sets of bowls, candle holders, butter dishes cast in the shape of full skirted peasant women, Christmas tree ornaments, all painted or sponge decorated in cheerful and colorful, folkloric patterns. The Bolesławiec pottery that is most recognizable today is the white or cream colored ceramic with dark blue, green, brown, and sometimes red or purple motifs. Some of the designs used in this modern Polish pottery rendition of the older Bunzlauer ware harkens back to the German decorative motifs of the pre war period but the new ceramic artisans of Bolesławiec have not hesitated to invent their own decorations, many of which are designed to have an especial appeal to the pottery's growing international clientele. The most common designs in today's production include sponge stamped dots, abstract florals, speckles, windmills, and, of course, the famous "peacock's eye". A growing appreciation for this ceramic category has been stimulated by a number of public exhibitions. The initial one, in which more than900 pieces were on display, was entitled "Bunzlauer Geschirr: Gebrauchsware zwischen Handwerk und Industrie" was held at three venues in Germany in 1986–88: the Museum fuer Deutsche Volkskunde in Berlin, the Hetjens Museum in Düsseldorf and the Altonaer Museum in Hamburg. The catalogue to this exhibition has become the standard reference work for those interested in Bunzlauer pottery. Additional presentations of Bunzlauer pottery in Germany have included "Guter Ton aus Bunzlau" on view in 2004–05 at the Germanisches Nationalmuseum in Nuremberg featuring examples from that institution's extensive collection; "Bunzlauer Keramik: Schlesisches Kunsthandwerk" at the Keramik Museum Berlin in 2008; "Bunzlauer Tippel nach 1945" at the Bunzlauer Heimatstube in Siegburg in 2009; and "Bunzlauer Keramik – Gestern und Heute" at the Haus des Deutschen Ostens in Munich in 2011
12. Polish museums also have contributed to the increasing public awareness of Bunzlauer pottery. In 1995, the Ceramics Museum in Boleslaweic collaborated with the Muzeum Narodowe, Wrocław (National Museum, Wrocław) in presenting "Artystyczna Kamionka Bolesławiecka", utilizing the holdings of both museums. In 2008, Bolesławiec's Ceramic Museum organized a show centered around one of the most prominent of the town's pre war potteries, that of Hugo Reinhold. "Vom Kunsthandwerk zur Kunst – Bunzlauer Keramik aus dem Haus Reinhold" was also exhibited in Germany at the Schlesisches Museum in Görlitz. Another of Bunzlau's accomplished ceramic producers was celebrated in Austria when "Art Deco Keramik Bunzlau: die Feinsteinzeugfabrik Julius Paul & Sohn 1893–1945" was presented at the Oesterreiches Postsparkasse in Vienna. In addition to these European exhibitions, there have been three showings of Bunzlauer ceramics in the United States. The first took place at the McKissick Museum of the University of South Carolina in Columbia, South Carolina in 1998 as part of an exhibit called "Two Traditions in Transition: Folk Potters of Eastern Germany and the American South". This was followed by "Bunzlauer Style: German Pottery from Jugendstil to Art Deco", presented in 2002 by the Georgia Museum of Art in Athens, Georgia. Bunzlauer Pottery also was featured in an exhibit at the Columbia Museum of Art in Columbia, South Carolina in 2005–06. Older, pre war examples of Bunzlauer pottery are avidly sought by collectors today. Private collections abound, especially in Germany but also abroad, including the United States where some individuals have amassed collections of more than 100 pieces of the pre 1945 pottery, most of which had been imported during the period between the two world wars. Extensive public collections of Bunzlauer ceramics are to be found in Poland at the Muzeum Ceramiki in Bolesławiec (with over 2000 pieces) and the National Museum in Wrocław; in Germany at the Schlesisches Museum in Görlitz, the permanent exhibition Keramik des Bunzlauer Töpfergebietes at Antik Leonhardt, Görlitz, at the Germanisches Nationalmuseum in Nuremberg, at the Keramik Museum and at the Museum Europäischer Kulturen in Berlin, at the Haus der Begegnung of the Bundesheimatgruppe Bunzlau in Siegburg, at the Heimatmuseums in Neukirch/Lausitz and Pulsnitz, at the Museum für Sächsische Volkskunst in Dresden, and at the Sorbian Museum in Bautzen; and in the United States at the Columbia Museum of Art in Columbia, South Carolina which houses a collection of 110 pieces.
Тарих
Болеславьецте темір жолдың тарихы 19 ғасырдың бірінші жартысына дейін жетеді. 1846 жылдың 1 қыркүйегінде 102,4 км ұзындығындағы Мильковице – Болеславьец – Жары қос рельсті темір жол желісі ашылды. 1900 жылдың 30 наурызында бұл желі Жарыдан Ясеньге дейін 21 км-ге дейін ұзартылды. Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін 63 км-лік Вэнглинец – Ясень учаскесіндегі екінші жол бұзылды. 1985 жылдың желтоқсанында Мильковице – Болеславьец – Вэнглинец учаскесінің 61,5 км-і электрлендіріліп аяқталды.
Темір жол желілері
Темір жол желісі № 282
Темір жол желісі № 323 (жабық)
Railway line No. 323 (closed)
Қоғамдық көлік
Қалада автобус депосы бар.
Қоғамдық көлік
Болеслав аймағына Болеслав қалалық көлік компаниясы қызмет көрсетеді. 2018 жылдың маусым айында қалада тегін қоғамдық көлік пайда болды.
Әуе көлігі
Қаладан солтүстік-шығысқа қарай шамамен 17 км қашықтықта, бұрынғы әуежай орнында Крыва ұшу-қону жолағы орналасқан.