Кіріспе

Пшчина (Pleß) – Польшаның оңтүстігіндегі қала, 2019 жылғы мәлімет бойынша халқы 25 823 адамды құрайды. Қала сонымен қатар жергілікті гмина (коммуна) мен ауданның орталығы болып табылады. Пшчина Силезия воеводствосында орналасқан және 1975 жылдан 1998 жылға дейінгі әкімшілік реформаларына дейін Катовице воеводствосының құрамына кірген.

Этимология

Пшчина атауының шығу тегі туралы бірнеше түрлі теория бар. Езехиел Зивьер (1868–1925) жерді алғаш рет Плешко иеленді деп болжады (басқаша Leszko, немесе мүмкін Leszek, Рацибуж герцогы). Польшалық ғалым Александр Брюкнер өз кезегінде есімді оның ескі жазылуы Пльщина бойынша түсіндірді, ежелгі поляк сөзі пло немесе плесо «көл» дегенді білдіреді, бұл Пльщинаны көл жанындағы жерге айналдырады. Брюкнердің протославян plszczyna-ға негізделген, батпақты көл жағалауын болжаған тұжырымдамасы әдебиетте жалпы қабылданған. Тағы бір түсіндірме Вроцлав университетінің профессоры Ян Миодек ұсынды, ол қаланың атын жақын маңдағы өзеннің атына, қазір Пшчинка деп аталатын өзенге байланысты деп санайды. Миодек, біріншіден, қала өз атын өзенге борышты емес, керісінше (өзеннің қазіргі атауындағы -ka жұрнағы көрсеткендей), екіншіден, өзеннің бастапқы аты Бльщанина протославян тіліндегі бльскати – «жарықтану, жылтылдау» сөзінен шыққан деп мәлімдейді. Қаланың есімінің ең көне жазылған нұсқалары (Плискин, Плискина, Плискина, Блискина, Блискина, Плесна, Псщина) жоғарыда аталған түзілімдердің ешқайсысын жоққа шығармайды, мүмкін Лешко/Лешек болжамынан басқа, ол қисынсыз көрінеді. Неміс Pleß атауы да жарық бермейді, өйткені ол неміс қоныстануының басталу кезінде поляк атын көрсетеді.

Орта ғасырлар мен жаңа дәуірдің басында

Ең көне қоныс кейін Стара Весь деп аталған шағын бекініс пен ағаш шіркеудің төңірегінде қалыптасқан. Қазіргі қала (Базар алаңы маңында) 13 ғасырдың екінші жартысында құрылған болуы мүмкін. Осы жер туралы алғашқы жазба 1303 жылға жатады. Ерте орта ғасырларда Киев Русі мен Моравия қақпасы арасындағы маңызды сауда жолы Пшчина арқылы өтті, ал шағын елді мекен Пшчинка өзенінің (батыл бойындағы батпақты жерлермен қоршалған) арқылы өтетін саудагерлерге қауіпсіздік шараларын ұсынған болуы мүмкін. Пшчина төңірегіндегі жерлер тарихи тұрғыдан Кіші Польшаның бір бөлігі болған. 1177 жылы Казимир II Әділ, осы жерді Ополе және Рациборц герцогтығының тағы бір Пиаст әулетінен шыққан герцогы Миешко Платоногиге берген. Миешко Платоногиден кейін Ополе-Рациборц әулетінен шыққан басқа герцогтар билік құрды: Ополелік Казимир I, Семіз Миешко II, оның інісі Владислав Опольский, оның екі ұлы – Бытомдық Казимир және Ополелік Болко I, сондай-ақ герцогтік тәуелсіздігін сақтап қалған соңғысы – Рациборцтық Лешек. 1327 жылы ол Богемия королі Янның жоғары билігін мойындауға мәжбүр болды. 1336 жылы Лешек баласыз қайтыс болғаннан кейін, оның жерлері оның күйеуі Николай II-ге, Чехия Премыслид әулетінен шыққан Опава герцогына (Миколай II) көшті. Николай II, оның ұлы Ян I, Опава-Ратибор герцогы және оның немересі Ян II, Опава-Ратибор герцогы (Ян II Железный) жеті он жыл бойы осы жерді биледі. 1407 жылы Ян II қазіргі Плесс аймағын өзінің герцогтығынан жаңа әйелі, Литвалық Еленаға (Польша королі Владислав II Ягеллоның немересі Елена Корюбутовна) қызметтік жер ретінде бөлді. Ян II белгілеген шекаралар 20 ғасырдың соңына дейін сақталды. Қазіргі Плесс округі (повиат) орта ғасырлардағы көлемінен екі есе кішідірек. 1433 жылы Плесс гуситтердің шабуылына ұшырады, олар бекініске қоршау салды, бірақ соңында олардың шабуылына тойтарыс берілді. Литвалық Елена Ян II-ден кейін де өмір сүрді және 1449 жылға дейін билік құрды. Жерді оның ұлы Николай V, Крнов герцогы, содан кейін оның жесірі, Краковтың бай саудагерінің қызы Барбара Рокенберг мұра етті. Ол 1462-1465 жылдары билікті өз қолына алған өгей ұлы Ян IV-тен қуылды. Оның құқықтарына оның інісі, Рыбник герцогы Венцеслав III да таласқан. Агрессивті саясат Венцеслав III пен Венгрия және Богемия королі Матиас Корвин арасында қақтығыс тудырды. Матиас осы жерді басып алып, герцогты өліміне дейін тұтқын ретінде ұстады. 1480 жылы жерді әйелі Жоаннадан қызметтік жер ретінде алған Казимир II, оны 1517 жылы венгр дворяны Элек Турзоға (pl) сатты. Екі жылдан кейін Венгрия, Богемия және Хорватия королі Людовик II "Пшчина еркін мемлекетін" құрды, оның билеушісі тікелей оған емес, Рим императорына бағынышты болды. Жаңа мемлекетке елу ауыл мен төрт қала (оның ішінде Биерунь, Мысловице және Миколув) енді, ал тағы 27 вассалдық ауыл оған адалдық ант берді. Турзо әулеті Польша королі Зигмунд I Ескімен тығыз қарым-қатынаста болды. Королева Бона Сфорца 1518 жылы Краковта Зигмундқа үйлену тойына бара жатқанда бір түнге тоқтады. Уақыт өте келе Турзо иеліктері азайды (Мысловице 1536 жылы алынды), соңында Плесс жерін Вроцлав епископы Балтазар фон Промниц сатып алды, бірақ осы жерді одан әрі бөлу шарты қойылды.

Соңғы заманауи кезең

Плесс отыз жылдық соғыс кезінде қиратылып, тоналды. Австрия мұрагерлік соғысы кезінде Пруссия Корольдігі Австриямен Силезия үшін шайқасты, ал Пруссияның королі Ұлы Фридрих 1741–1742 жылдардағы Бірінші Силезия соғысында Силезияның көп бөлігін басып алды. Жеті жылдық соғыс кезінде қала тағы да тоналды. Ұзақ уақыт өткен соң, соңғы Промниц жерді өзінің немере інісі Фредерик Эрдманға берді. Эрдманның әулеті, Аналттар, Плессті 19 ғасырдың ортасына дейін иеленді, содан кейін ол қазіргі Валбжихтің маңында кең аумақтарға ие болған күшті Хохбергтер әулетінен Ханс Генрих X-ке өтті. Хохбергтер 19 ғасырда зор бедел мен байлыққа ие болды. 1816 жылдан 1922 жылға дейін қала [дерексіз]. 1863 жылғы қаңтар көтерілісі кезінде поляктар қала арқылы Польшаның Ресей бөлігіне көп мөлшерде оқ-дәрі жеткізді. 1871 жылдан бастап Плесс Германияның құрамына кірді, алайда 20 ғасырдың басында округ халқының 80 пайызынан астамы поляк тілінде сөйледі; 1910 жылғы халық санауы бойынша 86 пайызы өзін поляк тілінде сөйлейтін деп атады, бірақ қаланың өзінде поляк тілінде сөйлейтіндердің үлесі 33 пайызды құрады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, Хохбергтер мүлікті Германия мемлекетіне әскери мақсаттар үшін ұсынды. Германия штабының бастығы Плесс сарайында штабын орналастырды, оған император Вильгельм II жиі келіп тұратын. Соғыс аяқталғаннан кейін, жаңадан құрылған Екінші Польша Республикасы мен Германияның Веймар Республикасы аймақты бақылау үшін күресті. Ханс Генрих XV тәуелсіз Силезия Республикасын немесе кем дегенде тәуелсіз Жоғарғы Силезияны құруды жақтады. Соңғысы Жоғарғы Силезия одағы (1919–1924) тарапынан қолдау тапты, оны ол қаржыландырды. Силезия көтерілісі басталғанда, Хохбергтер Германия тарапына берік тұрып, мүлікті неміс жарымәскери ұйымдарына, соның ішінде поляк көтерілісшілеріне арналған түрмеге де ұсынды. Ханс Генрих XV өз қаражаты есебінен, ұлы Ханс Генрих XVII басқарған бөлімдерді жабдықтады; олар 1921 жылы Гура Святей Анна үшін болған қаһарлы шайқастарға қатысты. Сол жылдың басында аймақтың болашағын анықтау үшін референдум өтті. Плесс округінде 53 мың адам Польшаға, ал 18 мың адам Германияға дауыс берді. Ал Плесс қаласында Германия жеңіске жетті, 2843 дауыс 910 дауысқа қарсы болды. Референдум нәтижелерін ескере отырып және Үшінші Силезия көтерілісінің салдарынан Версаль шарты Плесс жерін Екінші Польша Республикасына берді. 1922 жылдың 29 мамырында поляк әскері ресми түрде қалаға кірді және поляк әкімшілігі билікті өз қолына алды, Ян Фигна алғашқы поляк мэрі болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғысты басталған Польшаға неміс шабуыл жасағанда, Пшчинаның төңірегінде шайқастар болды, оны қала маңындағы бетон бекіністерінің қалдықтарынан көруге болады. Осы аймақта 1939 жылдың 1-2 қыркүйегінде Пшчина шайқасы өтті, онда неміс әскерлері Силезия аймағын қорғайтын поляктардың қорғаныс шебін бұзды. 4 қыркүйекте жергілікті саябақта неміс фрейкорптары жақын орналасқан Катовице қаласын қорғауға қатысқан 14 полякты өлтірді (13 скаут және бір мектеп мұғалімі). Олар жақын жердегі орманға белгісіз жаппай қабірге көмілді. Польша интеллигенциясын жою мақсатындағы «Интеллигенция акциясы» кезінде тұтқындалған поляктар жергілікті соттың түрмесіне қамалып, кейіннен концлагерлерге жер аударылды. 1942 жылдың қарашасынан 1943 жылдың сәуіріне дейін немістер қазіргі Стара-Виш ауданында Аушвиц концлагерінің мәжбүрлі еңбек лагерін ұстады. Соғыстың соңғы кезеңінде, 1945 жылдың қаңтарында нацистік немістер Аушвиц концлагерінің көптеген тұтқындарын өлтірді, олар өлім маршы кезінде қашуға тырысқан. 1945 жылдың қаңтар соңы мен ақпан басында Пшчина қаласына айтарлықтай зиян келтірмей, соғыс қиындықтары басып өтті. Өкінішке орай, 1939 жылы ағаштан салынған тарихи Киелі Ядвига шіркеуі өртеніп кетті. Қала 1945 жылдың 10 ақпанында азат етілді.

1945 жылдан кейін

Жоғарғы Силезияның қалған бөлігінен өзгеше, Пшчинада қарқынды индустриялау болған жоқ. ELWO зауыты кеңейтілді, сондай-ақ жаңа май өндіру және ұн тарту зауыттары ашылды. Бұл, тарихи ескі қала мен қала орталығындағы сарайды сақтауға мүмкіндік берді.

Пшчинадағы еврейлер

1780 жылы Одер өзенінің шығысындағы Силезия қалаларына еврейлердің қоныстану құқығын берген жарлыққа дейін еврей қауымы шағын болды. 1787 жылы еврей халқының саны 85 адамға жетті. 1812 жылы Фридрих Вильгельм III қабылдаған ережелерде еврейлер мемлекеттің толық құқықты азаматтары деп жарияланды. Олардың саны арта келе, діни қажеттіліктерін өтеу үшін синагог құру туралы талаптар көтерілді. 1834 жылы ағаштан жасалған, ал 1852 жылы кірпіштен салынған синагогтар бой көтерді. Синагог 21-ші ғасырға дейін сақталған, бірақ ішкі жағында тарихи құндылығы қалмаған: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол кинотеатр ретінде пайдаланылды. Қауымның білім беру қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін 1812 жылы хедер (еврей мектебі) ашылды. 1820 жылдан бастап еврейлерге протестант және католик мектептеріне баруға рұқсат берілді. 1873 жылы жаңа, біріккен протестант және еврей мектебі құрылып, 1893 жылы қалалық мектепке айналды. Еврей қауымы 1885 жылы ең көп санына – 341 мүшеге жетті. Сол кезеңде Пшчинада еврей теологы және тарихшысы, болашақта Бреслау еврей теологиялық семинариясында лекция оқитын Маркус Бранн белсенділік танытты. 1922 жылы Польша қаланы бақылауға алған кезде еврейлердің саны күрт азайды, себебі өзін неміс деп санаған еврейлердің көпшілігі Германияға кетіп қалды. Қаланың бұрынғы еврей халқының болғандығын көрсететін аз ғана іздер қалды – зират, еврей қауымының бұрынғы тұрағы және синагог. Пшчинадағы зират 1814 жылы Катовицкая көшесінде негісталды. Соңғы жерлеу 1937 жылы жасалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде зират қиратылмады. Ең көне қабір тасы 2009 жылдың маусым айында табылған. Ол 1814 жылдың 10 қыркүйегінде қайтыс болған Гитл Гутманға тиесілі. Зиратты Славомир Пастушка тұрақты түрде күзетіп, зират және жергілікті еврей қауымы туралы ақпарат береді. 2012 жылдың 8 мамырында еврей зиратына қарақшылық шабуыл жасалғаны хабарланды. Зираттың ескі бөлігінде 19 қабір тасы, олардың кейбіреулері 19 ғасырдың басына дейін сақталған, зақымдалды. Жергілікті тұрғындар тарихи құндылығы бар 150 қабірді қалпына келтіруге көмектесті.

Пшчинадағы протестанттар

Лютерандық дін 1568 жылы герцог Карол Промниц арқылы Пшчинаға енгізілді. Келесі 20 жылдың ішінде лютерандық дін жергілікті халық арасында тарады. 1569 жылы округке протестант пасторы келді, одан кейін алғашқы протестант мектебі ашылды. 1649 жылы контрреформация кезінде протестанттық құлшылық тойлау Пшчина қамалымен шектелді. 1709 жылдан бастап Эрдман Промниц протестант шіркеуі салмаққа рұқсат алды. Шіркеумен бірге, протестант мектебі қайта ашылды. 1905 жылы шіркеу өртеніп, екі жылдан кейін қайта салынды. Ол әлі күнге дейін жұмыс істеп келеді және 1500 мүшеден тұратын протестант қауымдастығының орталық нүктесі болып табылады.

Топография

Пшчина шығысқа қарай көтеріліп жатқан құмды жазықтарда орналасқан. Жері көлбеу, бірақ айтарлықтай биіктігі жоқ. Ең жоғары нүктелері теңіз деңгейінен төмен.

Климат

Пшчина орташа климаттық аймақта орналасқандықтан, климатқа мұхиттық және континенттік ауа массаларының қақтығысуы тікелей әсер етеді. Көбінесе мұхиттық ауа массалары басымдық танытса да, температураның айырмасы көп болмайды. Ауыр немесе ұзақ қыстар сирек болады. Бұған Моравия қақпасы (Судет және Карпат таулары арасындағы төмендік) арқылы келетін жылы тропикалық ауа ықпал етеді. Жылдық орташа температурасы – . Ең ыстық ай – шілде (орташа), ал ең суық ай – қаңтар (орташа). Р. Гуминский Пшчина төңірегіндегі жердің климатын зерттеді. Ол үш ерекше субклиматтық аймақты анықтады: батыс "podsudecka", шығыс "tarnowska" және солтүстік "kielecko-częstochowska". Шығыс бөлігі өсімдіктер мен вегетация үшін ең қолайлы жағдайды ұсынады, 220-дан астам күнге созылатын өсу маусымы және жауын-шашын мөлшері бар. Пшчинада жауын-шашын қыс айларында ең аз, ал шілдеде ең көп болады. Қар жауу қарашаның ортасында басталып, 50-70 күнге созылады және көбінесе тереңдігі аспайды. Желдің бағыты көбінесе батыстан соғып, орташа жылдамдығы – . Желсіз ауа райы да жиі кездеседі, ол Бескид Шлёнски тауларынан келетін құрғақ және жылы фён желдерінің әсерінен туындайды. Оңтүстік Польшадағы ең ірі су қоймасы – Гочалковице суқоймасы, Пшчина климатына ерекше сипат береді, қыстар мен жазды жұмсартады.

Жерді пайдалану

Жалпы аумағы ауыл шаруашылығы жерлерін (егістік жерлер, жеміс баулары, шабындықтар, жайылымдар) және ормандық жерлерді (орман, ағаш отырғызылған және бұта отырғызылған жерлер) қамтиды.

Спорт

Жергілікті футбол клубы – МКС Искра Пшчина. Ол төменгі лигаларда өнер көрсетеді.

Туған қалалар мен бауырлас қалалар

Пшчина муниципалитетінің (Gmina Pszczyna) туыс қалаларын қараңыз.