Явожно: Тарихы мен географиясы

Кіріспе

Яворзно – Польшаның оңтүстігінде, Катовице қаласына жақын орналасқан қала. Ол Силезия жоталарында, Премша өзенінің (Висланың саласы) жағасында жатыр. Яворзно Кіші Польшаға жатады және 1999 жылдан бері Силезия воеводиясының құрамында болғанымен, Силезияның бөлігі емес. Қала 1999 жылғы воеводия реформасынан бері Силезия воеводиясында орналасқан, ал бұрын (1975–1999 жылдары) Катовице воеводиясына қарасты. Яворзно – 2,7 миллион тұрғыны бар Катовице қалалық агломерациясының және шамамен 5,294,000 адам тұратын Үлкен Үстіңгі Силезия-Моравия метрополиялық аймағының бір бөлігі. Қаланың халқы 2021 жылы 89 350 адамды құрады. 2017 жылы қала Metropolis GZM құрамына қосылудан бас тартты (кейін Одақтың орнына келген), негізінен қоғамдық көліктің сапасы туралы алаңдаушылықтарға байланысты.

Климат

Бұл аймақтың климаты континенттік ылғалды. Жылдық орташа температура (қаңтар айының орташа және шілде айының орташа °C құрайды). Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен , ал ең жаңбырлы айы – шілде. Аймаққа тән әлсіз желдер батыстан, Моравия қақпасынан шамамен 2 м/с жылдамдықпен соғады.

Тарих

Орта ғасырларда Гродзиско төбесінде бекініс салынды, оның іздері бүгінге дейін сақталған. Яворзно алғаш рет 1229 жылы айтылады, ал 1335 жылы мұнда Әулие Войцех шіркеуі болған. Яворзно Кіші Польшаның батысында, ірі әрі маңызды Чржанув қаласының жанында орналасқан шағын ауыл болды. 1179 жылдан бастап, жақын орналасқан Пшемса өзені Кіші Польша мен Силезия арасындағы шекараны белгіледі. 1922 жылға дейін ол Польшаның мемлекеттік шекарасы болып табылды. Яворзно аймағы бастапқыда Краков епископтарының билігінде болды. 17 ғасырдың соңында Австрия Силезияны басып алғаннан кейін, Яворзно маңында бірнеше көмір шахталары ашылды. 18 ғасырда мұнда күміс, қорғасын, темір және мырыш кендері табылды. 1767 жылы Шчаковада Польша-Литва одағының алғашқы көмір кені іске қосылды. Польшаның бөлінісінен кейін Яворзно Габсбург империясына қарады. 1809–1815 жылдары Варшава Герцогтығының құрамына кірді, ал 1815–1846 жылдары 1846 жылы Австрия империясына қосылған Краков еркін қаласына қарады. Яворзно 1918 жылдың қараша айына дейін Австрияның Галициясында қалды. 19 ғасырда ауыл үш державаның шекаралары (Германия империясы, Ресей империясы және Австрия-Мажарстан) қиылысқан «Үш император бұрышы» деп аталатын жерімен танымал болды. 1847 жылы жаңа теміржол желісі Яворзноның Шчакова ауданын Краков пен Пруссияның Жоғарғы Силезиясымен байланыстырды. Ауыл индустрияландыру орталығына айналды. 1898 жылы электр станциясы ашылды, ал Яворзноның көмір шахталары Галиция көмірінің 84% -ын өндірді. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында мұнда бірнеше жаңа зауыттар салынды. Осының нәтижесінде 1901 жылдың 21 қыркүйегінде император Франц Иосиф I Яворзноға қала құқығын берді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, 1918 жылы Польша тәуелсіздігін қайтарып алып, қаланы өз бақылауына алды. Екінші Польша Республикасында Яворзно Краков воеводтығына қарасты, және соғыс аяқталғаннан кейін де 1975 жылға дейін сонда қалды. 1939 жылдың қыркүйегінде, Екінші дүниежүзілік соғысты бастарған Германия мен Совет Одағының Польшаға бірлескен шабуылынан кейін, қала Германияның бақылауына өтті. Немістер қалада бірнеше мәжбүрлі еңбек лагерьлерін ұйымдастырды, оның ішінде нацистік түрме/мәжбүрлі еңбек лагері, Аушвиц концлагерінің қосалқы лагері, және Батыс Одақтастарының әскери тұтқындары үшін Сталаг VIII B/344 лагерінің E596 қосалқы лагері Ян Канти көмір кенішінде (окупация кезінде Дахсгрубе деп аталды), сондай-ақ Сталаг VIII B/344 лагерінің E561, E563 және E732 қосалқы лагерлері жергілікті теміржол депосында, Собиески көмір кенішінде (кейін Робертсгрубе деп қайта аталды) және қазіргі Шчакова ауданында орналасқан. Соғыстан кейін қала Польшаға қайтарылды, бірақ Совет Одағы орнатқан коммунистік режим билікте болды, ол 1980 жылдарда коммунизм құлағанға дейін сақталды. Коммунистер бұрынғы нацистік Германияның Аушвиц қосалқы лагерін Яворзно орталық еңбек лагеріне айналдырды. Польша Халық Республикасында Яворзно маңызды өнеркәсіп орталығы ретінде дамыды. Оның халқы тез өсті, өйткені мыңдаған адамдар көмір шахталарында, электр станцияларында және басқа да зауыттарда жұмыс іздеп келді. Сонымен қатар, бірнеше ауылдар Яворзномен біріктірілді. Нәтижесінде Яворзноның ауданы кеңейді. 1975 жылы қала Катовице воеводтығының құрамына кірді. 1975 жылға дейінгі Чржанув округінің көптеген қалалары Кіші Польшаға қайтарылса да, Яворзно 1999 жылы Силезия воеводтығына қосылды.

In the Middle Ages, a gord was established on the Grodzisko hill, traces of which can still be found. First known mention of Jaworzno comes from the year 1229, and in 1335, a parish church of St. Wojciech existed here. Jaworzno remained a small village, located in western Lesser Poland, near the much larger and more important town of Chrzanów. From 1179, the nearby Przemsza river marked the border between Lesser Poland and Silesia. It also became a state border of Poland until 1922. The area of Jaworzno was originally under the rule of the bishops of Kraków. After Austria seized Silesia at the end of the 17th century, several coal mines were developed near Jaworzno. In the 18th century, deposits of silver, lead, iron and zinc were found here. In 1767, first coal mine in the Polish–Lithuanian Commonwealth was opened in Szczakowa. After the Partitions of Poland Jaworzno belonged to the Habsburg Empire. In 1809 – 1815 it was part of the Duchy of Warsaw, and in 1815–1846, it belonged to the Free City of Krakow, which in 1846 was annexed by the Austrian Empire. Jaworzno remained in Austrian Galicia until November 1918. In the 19th century, the village became famous for the so called Three Emperors' Corner, where borders of three powers met (German Empire, Russian Empire and Austria Hungary). In 1847 a new railway line connects Jaworzno's Szczakowa district with Kraków and Prussian Upper Silesia. The village became a center of industrialization. A power plant was opened in 1898, and Jaworzno's coal mines extracted 84% of Galician coal. Several new factories were established here in the late 19th and early 20th century. As a result, on September 21, 1901, Emperor Franz Joseph I granted a town charter to Jaworzno. Following World War I, in 1918, Poland regained independence and control of the town. In the Second Polish Republic, Jaworzno belonged to the Kraków Voivodeship, in which it also remained after the war, until 1975. Following the joint German Soviet invasion of Poland, which started World War II in September 1939, the town was occupied by Germany. The Germans operated several forced labour camps in the town, including a Nazi prison/forced labour camp, a subcamp of the Auschwitz concentration camp and the E596 subcamp of the Stalag VIII B/344 prisoner of war camp for Western Allied POWs at the Jan Kanty Coal Mine (under occupation named Dachsgrube), and the E561, E563 and E732 subcamps of Stalag VIII B/344, located at a local railway depot, at the Sobieski Coal Mine (then renamed Robertsgrube) and in the present day district of Szczakowa, respectively. After the war, the town was restored to Poland, although with a Soviet installed communist regime, which stayed in power until the Fall of Communism in the 1980s. The communists converted the former Nazi German subcamp of Auschwitz into the Central Labour Camp Jaworzno. In the People's Republic of Poland Jaworzno developed as an important center of industry. Its population quickly grew, when thousands of migrants came here in search of work at coal mines, power plants and other factories. Furthermore, several villages were integrated with Jaworzno. As a result, Jaworzno's area reaches In 1975 the city became part of Katowice Voivodeship. Despite the fact that most towns of pre 1975 Chrzanów County returned to Lesser Poland, Jaworzno was attached to the Silesian Voivodeship in 1999.

Қоршаған орта

Қаланың 60 пайызын жасыл кеңістіктер, ормандар және игерілмеген жерлер құрайды. Жаворцно экологиялық құнды аймақтарға ие, олардың жиынтығы әртүрлі ландшафттар мен өсімдік жамылғысын, сондай-ақ флора мен фаунаның байлығын ұсынады. Оларға Долина Забника табиғи қорығы, Добра Вилкошин ландшафтық қорғау аймағы, Сасанка табиғи ескерткіші, Гродзиско төбесі және Сосина көлі кіреді. Жаворцно шегінде 41 өсімдік түрі қатаң қорғауға алынған, ал 11 түрі жартылай қорғауға алынған.

Спорт және мәдениет

Яворзно қаласында Еуропа көлеміндегі көптеген спорттық жабық және ашық кешендер бар, сонымен қатар білім беру және мәдени шаралардың алуан түрлілігі ұсынылады. Қаланың негізгі аренасы – "Хала Видовисково Спортова" 2500 көрерменді қабылдай алады. Сосина су спорты орталығы жыл сайын Польшаның су шаңғысы чемпионатының өтетін орны болып табылады.