Кіріспе

Индонезиядағы Малуку аралдарының бірі – Амбон аралындағы қала. Амбон аралы Индонезияның Малуку аралдарының құрамына кіреді. Аралдың ауданы – және таулы, суы мол, құнарлы. Амбон аралы екі бөлікке бөлінген: оңтүстікте Амбон қаласы және солтүстікте Орталық Малуку ауданының (кекаматан) әртүрлі аймақтары. Басты қала және теңіз порты – Амбон (2020 жылғы халық санауы бойынша 347 288 адам), ол Малуку провинциясының да астанасы болып табылады. Ал Амбон аралында орналасқан Малуку Тенгах ауданының аймақтарында 2020 жылғы санақ бойынша 128 069 адам тұрды. 2023 жылдың ортасына қарай бұл көрсеткіштер тиісінше 354 052 және 128 754 адамға жетеді деп есептелді, нәтижесінде аралдың жалпы халқы 482 806 адамды құрады. Амбонда әуежай бар, сондай-ақ Паттимура университеті, Ашық университеті (Universitas Terbuka) – мемлекеттік университеттер, және Дар-Уссалам университеті (Universitas Darussalam, UNDAR) мен Universitas Kristen Indonesia Maluku (UKIM) сияқты бірнеше жеке университеттер орналасқан.

География

Амбон аралы Серам аралының оңтүстік-батыс жағалауында орналасқан. Ол Банда теңізінің солтүстік жағында, теңізді айнала қоршаған жанартау аралдарының тізбегінің бір бөлігі. Арал ұзын, пішіні өте ретсіз және үлкен шығанақ (Амбон шығанағы) арқылы шамамен екіге бөлінген. Оңтүстік-шығыс, кішірек бөлігі (соның нәтижесінде Лейтимур деп аталатын жартыарал құрайды) тар жер тілкесі арқылы үлкен солтүстік бөлігімен (Лейхиту немесе Хитоэ деп аталады) қосылған. Осылайша қалыптасқан Амбон шығанағы аралға тереңінен еніп, солтүстік жағалауда әуежаймен, ал Амбон қаласы солтүстік, шығыс және оңтүстік жағында орналасқан. Амбон қаласы Лейтимурдың барлық аумағын қамтиды, оның орталығы Лейтимурдың солтүстік-батыс жағалауында, сонымен қатар Лейхитудің оңтүстік-орталық бөлігін де қамтиды және Амбоина шығанағында қауіпсіз порты бар. Ең биік таулары – Уавани және Салахутуда ыстық сулар мен солфатаралар кездеседі. Бұл жанартаулар, ал көршілес Лиз аралдарының таулары – сөнген жанартаулар. Гранит және серпентин тау жыныстары басым, бірақ Амбоина шығанағының жағалауы әктас және сталактиттер бар үңгірлерден тұрады. Амбон аралының жабайы жерлері тропикалық жаңбырлы орманмен жабылған, ол көршілес Сераммен бірге Серам жаңбырлы орманды экологиялық аймақтың бөлігін құрайды. Серам, Амбон және Малуку аралдарының көп бөлігі Уоллея тобына жатады, бұл Индонезия аралдарының тобы Азия және Австралия құрлықтарынан терең сулармен бөлінген және ешқашан құрлықпен байланыспаған. Осы оқшауланудың нәтижесінде Амбонда туа біткен сүтқоректілердің саны аз, ал құстар көп. Дегенмен, аралдағы жәндіктердің, әсіресе көбелектердің әртүрлілігі өте бай. Теңіз қабықшалары көптеген түрлерде және санында кездеседі. Тасбақа панцирі де экспортталады. Амбон жағалауы Корал үшбұрышында теңіз биоәртүрлілігінің ең маңызды орталықтарының бірі ретінде анықталған. 2010 жылғы халық санауы бойынша арал халқы (Кота Амбон, Кекаматан Лейхиту, Кекаматан Лейхиту Барат және Кекаматан Салахуту басқаруындағы) және солтүстікке қарай орналасқан шағын, сирек қоныстанған аралды қоса алғанда, 441 000-нан аспады, бірақ 2020 жылға қарай 475 000-нан асты.

Геология

Амбон аралы – Тынық мұхиты, Үнді-Австралия және Еуразия тақталарының жақындасуынан туындаған тектоникалық процестерге ұшыраған көптеген аралдардың бірі. Банда теңізінің солтүстік-шығыс аймағында Тынық мұхит тақтасының батысқа қарай жылжуы басым, нәтижесінде үлкен қиылысқан жарықтар аймағы қалыптасқан. Аймақта плитаның шөгуінен кері қайту белгілері де бар, олар Вебер тереңдігі сияқты ойыстарда көрінеді. Бұл қозғалыс Амбон аймағында созылуға байланысты қалыпты жарықтар арқылы да білінеді. Аралдың шығанақтарында бірнеше теңіз террасалары табылды, олар Индо-Австралия тақтасының астыға түсуіне байланысты Банда теңізінің көтерілу теорияларын растайды. Бұл террасалар кейінгі плейстоценнен голоценге дейінгі кезеңге жатқызылады, аралдың көптеген жарықтарымен тілінген және тік бойда 100 метрге дейін көтерілген. Террасалар, жарық тілімдері және тіркелген сейсмикалық белсенділік жарықтардың әлі де активті екенін көрсетеді және аралдағы сейсмикалық қауіптің болашақта жоғары болатындығын көрсетеді.

Климат

Орташа температурасы - 0,7 градус, сирек жауын температурасының төмендеуі байқалады. Жауын-шашын мол болуы мүмкін, әсіресе шығыс муссонынан кейін, және арал күшті тайфундарға осал. Жаңбырлы маусым (қазаннан сәуірге дейін) батыс муссонының кезеңімен сәйкес келеді.

Экономика

Кассава мен саго – негізгі егістер, оларға нан жемісі, қант қамысы, кофе, какао, бұрыш және мақта кіреді. Бұған қоса, аң аулау мен балық аулау жергілікті диетаны толықтырады. Мускат жаңғағы мен гвоздика бұрынғыда басты экспорттық өнімдер болған, бірақ қазір олар шектеулі мөлшерде өндіріледі. Копра да экспортталады. Ангсана ағашынан алынатын амбоина ағашы әсемдік үшін жоғары бағаланады және қазір көбінесе Серамда өсіріледі. Амбон аралындағы негізгі жұмыс берушілер – Губернатор кеңсесі (PEMDA), Мэр кеңсесі (PEMKOT), Raiders 733 (Индонезия әскери бөлімі). Амбон аралының экономикасы "Ескі қаладан" ("Кота Лама") арал аймағының жаңа орталық бизнес ауданы болып табылатын Пассоға қарай жылдам ауысуда. Амбон аралының экономикасы жақында Сипутра тобының Латериде, Котамадия Амбон, Малукуде жаңа спутниктік қала құруға жасаған инвестициясы арқасында жанданды: Citraland Bay View City. 2012 жылы жаңа халықаралық стандарттағы сауда орталығы – Амбон Сити Центр ашылды.

Демография

Амбонездер малай және папуалық тектің қосындысынан пайда болған. Олардың көпшілігі христиан немесе мұсылман. Аралдағы басты тіл – амбон малай тілі, оны амбон тілі деп те атайды. Бұл тіл Малуку аймағының орталық бөлігіндегі сауда тілі ретінде қалыптасып, Малукудың басқа аймақтарында екінші тіл ретінде қолданылады. «Португис» деп аталған ежелгі креол сауда тілі жойылып кетті. Амбон қаласының маңында индонезия тілін білушілердің саны көп. Аралда мұсылмандар мен христиандар арасында діни шиеленістер, ал жергілікті амбонездер мен Сулавесиден келген көшпенділер, әсіресе бутондықтар, бугистер және макассарлықтар арасында этникалық шиеленістер болған.

Колониялық дәуір

1512 жылы португалдықтар Амбонға алғашқы болып қоныс тепкен еуропалықтар болды, және Тернатеден қуылғаннан кейін Тимормен бірге Малукадағы португалдықтардың іс-әрекеттерінің орталығына айналды. Алайда, португалдықтар аралдың солтүстік жағалауындағы жергілікті мұсылмандардың, әсіресе Хитудың шабуылдарына жиі ұшырады. Хиту Яваның солтүстік жағалауындағы маңызды портымен сауда және діни байланыстарға ие болған. Олар 1521 жылы сауда бекетін құрды, бірақ 1580 жылға дейін оны толыққанды иелене алмады. Португалдықтар ешқашан жергілікті дәмдеуіштер саудасын бақылай алмады және мұскат жаңғағы өндірісінің маңызды орталығы болған Банда аралдарына билік орнатуға тырысып, сәтсіздікке ұшырады. Дегенмен, креолдық сауда тілі – португал тілі 19 ғасырға дейін кеңінен қолданылды, және көптеген отбасылар әлі де португалдық есімдерді сақтап, португалдық тегін мойындайды, мысалы, Мускита және Де Фретес. 1605 жылы Стивен ван дер Хаген ешқандай қақтығыссыз бекініске иелік еткен кезде голландтар португалдықтарды ығыстырды. Амбон 1610-1619 жылдар аралығында Голланд Ост-Инд компаниясының (VOC) бас штабы болды. 1615 жылы ағылшыздар Камбелода қоныс құрды, бірақ 1623 жылы голландтар оны жойғанға дейін сақтап қалды. Қаланың жойылған кездегі тұрғындары қорқынышты жазалауларға ұшырады. 1654 жылы көптеген сәтсіз келіссөздерден кейін Оливер Кромвель Біріккен провинцияларды "Амбон қырғынында" зардап шеккендердің ұрпақтарына, Манхэттенмен бірге 300 000 гульден өтемақы төлеуге мәжбүр етті. 1673 жылы Джон Драйден "Амбойна" трагедиясын жазды. 1796 жылы адмирал Питер Рейниер басшылығындағы британдықтар Амбонды басып алды, бірақ 1802 жылы Амьен бейбіт шарты бойынша голландтарға қайтарып берді. Олар 1810 жылы аралды қайта басып алды, бірақ 1814 жылы оны тағы да голландтарға қайтарды. Амбон бұрынғыдағыдей, құрылтай өндірісінің әлемдік орталығы болды. 19 ғасырға дейін голландтар Амбонның монополиясын сақтау үшін өздерінің билігіндегі басқа аралдарда құрылтай ағашын өсіруге тыйым салды. Голланд империясы кезінде Амбон қаласы Голланд резидентінің және Молукка аралдарының әскери қолбасшысының резиденциясы болды. Қала Виктория бекінісімен қоршалған және 1902 жылғы энциклопедияда "жақсы жоспарланған, кең көшелері бар таза шағын қала" деп сипатталған. Халық екі топқа бөлінді: оранг бургер, яғни азаматтар және оранг негри, яғни ауыл тұрғындары. Бірінші топ – бұл байырғы голландтықтардан артықшылық алған жергілікті текті азаматтар. Голландтардан басқа, қалада арабтар, қытайлар және бірнеше португалдықтар да тұрды. Амбон қаласы 1942 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Амбон шайқасында жапондықтардың одақтастардан басып алған голландтық ірі әскери базасы болды. Шайқастан кейін Лаха қырғынында 300-ден астам одақтас әскери тұтқындары жазаланды. Солтүстіктегі Лянға жақын үлкен алыс шығыс әскери тұтқындар лагері орналасқан. Онда 77-ші ХАА бригадасы, 3-ші Корольдік гусарлар және RAF еріктілерінен құралған британдық әскерилер болды. 1943 жылдың сәуір айында шамамен 1000 адам келді және Амбон қаласынан екі күн бойы тамақ пен сусыз жүріп өтті (толық мәліметтер үшін "Лиангтың 1000 адамы" деген тақырыпты қараңыз). FEPOW әскери тұтқындары лагерьді, соның ішінде су құбырын салды. Оларға жағажай бойында әуежай мен ұшу жолағын салу және осы мақсатта кокос пальмаларын кесу тапсырылды. Олар құрылысқа кедергі келтіруге бар күштерін жұмсады. Жағдайлар қорқынышты болды және көптеген адамдар ауру, аштық және жапондықтардың қатыгездігінен қайтыс болды. Батырмадағы жұмыстардан соқырлыққа ұшырағандар да болды.

Тәуелсіздік алғаннан бергі қақтығыстар

Индонезия 1945–49 жылдары тәуелсіздік алды. Этникалық және діни шиеленістердің салдарынан, сондай-ақ президент Сукарно Индонезияны біртұтас мемлекет еткендіктен, Амбон Индонезия үкіметіне қарсы көтерілістің ошағы болды, нәтижесінде 1950 жылы Оңтүстік Малуку Республикасы көтерілісі болды. 1958 жылдың сәуір және мамыр айларында Солтүстік Сулавесидегі Перместа көтерілісі кезінде АҚШ көтерілісшілерді қолдап, жабдықтады. Тайваньда орналасқан ЦРУ-дың жасырын ұйымы – «Азаматтық әуе көлігі» ұшағының ұшқыштары ЦРУ-дың B-26 Invader ұшақтарымен Амбондағы нысаналарды бірнеше рет бомбалады және автоматтан оқ жаудырды. 27 сәуірден 18 мамырға дейін Амбон қаласына ЦРУ әуе шабуылы жасалды. Сонымен қатар, 1958 жылдың 8 мамырында ЦРУ ұшқышы Аллен Поуп Индонезия әуе күштерінің Лиангтағы базасын бомбалады және автоматтан оқ жаудырды, ұшу-қону жолағына зақым келтіріп, Consolidated PBY Catalina ұшағын жойды. Индонезия әуе күштері Амбон аралында тек бір жұмыс істейтін ұшаққа ие болды, ол Лиангтағы North American P-51 Mustang болды. Поуптың соңғы әуе шабуылы 18 мамырда болды, сол кезде Лиангтағы индонезиялық ұшқыш капитан Игнатиус Деванто P-51 ұшағына көтерілді. Деванто оны ұстап алуға үлкермес бұрын Поуп Амбон қаласына шабуыл жасады, бірақ Деванто Поуп Амбон аралының батысындағы индонезиялық флоттың екі әскерлік кемесінің біріне шабуыл жасағанда оны тоқтатты. B-26 ұшағы Деванто мен кемедегі зениттік артиллерияның атысынан құлады. Поуп пен оның индонезиялық радио операторы парашютпен секіріп, тұтқындалды, бұл ЦРУ-дың Перместа көтерілісіне көрсеткен қолдауының деңгейін дереу ашты. Ұялғандықтан, Эйзенхауэр әкімшілігі ЦРУ-дың Перместаға көрсеткен қолдауын дереу тоқтатып, агенттерін және қалған ұшақтарын қақтығыстан шығарды. 1999 және 2002 жылдар аралығында Амбон Малуку аралдарындағы діни қақтығыстардың орталығы болды. 2007 жылы Амбон тұрғыны Леонард Джони Синай президент Сусило Бамбанг Юдхойононың сапарына қарсылық білдіргені үшін, би билеп, тыйым салынған аймақтық туды көтергені үшін он бес жылға бас бостандығынан айырылды. Human Rights Watch және Amnesty International оның босатылуын талап етті, соңғы ұйым оны жанқиярлық тұтқын деп атады.