Кіріспе

Богемия королі және Люксембург графы Жон Соқыр немесе Люксембургтік Жон (; link=no; ; 10 тамыз 1296 – 26 тамыз 1346), 1313 жылдан Люксембург графы, 1310 жылдан Богемия королі және Польшаның титулды королі болды. Ол он жыл көзі көрмей қалғаннан кейін, 50 жасында Креси шайқасында қаза тапқанымен әйгілі. Туған елі Люксембургте ол ұлттық батыр саналады. Ал Чехияда (бұрынғы Богемия Корольдігінде) Ян Люксембургский IV Карлдың әкесі, қасиетті Рим императоры, Богемияның ең маңызды патшаларының және қасиетті Рим императорларының бірі ретінде танылады.

Ерте өмір

Джон – Киелі Рим императоры Генрих VII және Брабант герцогы Иоанн I-нің қызы Маргарет Брабанттың үлкен ұлы. Люксембургте туып, Парижде өскен Джон білімімен француз болғанмен, Германия саясатына терең араласты. 1310 жылы әкесі 14 жасар Джонның Богемияның Елизаветасына үйленуін ұйымдастырды. Той Шпайерде өтті, содан кейін жас жұбайлар тәжірибелі дипломат және чех мәселелері бойынша сарапшы, Майнц архиепискобы Петер Аспельт басшылығымен Прагаға бет бұрды. Императордың императорлық чех полктері жұбайларды Нюрнбергтен Прагаға дейін сүйемелдеп, қорғағандықтан, Джон әйелі Елизаветаның атынан Богемияға жорық жасауға мәжбүр болды. Чех әскерлері Праганы басып алып, 1310 жылдың 3 желтоқсанында Богемия королі Генрих Горицкийді тақтан түсірді. Ол әйелі Анна Богемиялықпен (Джонның әйелінің қарындасы) бірге өзінің герцогтығына (Каринтия герцогтығына) қашып кетті. Джон мен Елизаветаның Богемия тағына отыруы 1311 жылдың 7 ақпанында болды, осылайша олар Богемияның патшасы мен патшайымы атанды. Прагадағы қамал тұруға жарамсыз болғандықтан, Джон Ескі қала алаңындағы үйлердің бірінде тұрып, кеңесшілерінің көмегімен Чехия мемлекетіндегі жағдайды тұрақтандырды. Осылайша ол Киелі Рим империясының жеті сайлаушы ханзадасының біріне айналды және қайын інісі Венцеслав III-нің орнын басып, Польша мен Венгрия тағына талапкер болды. 1314 жылы Баварияның Людовик IV патша болып сайлануымен, әкесінің Рим патшасы ретінде билікке таласу әрекеті сәтсіз аяқталды. Дегенмен, Джон кейін Людовик IV-ті Германия королі Фридрих Кереметпен бәсекелесуде қолдады, бұл 1322 жылғы Мюльдорф шайқасында жеңіспен аяқталды, нәтижесінде ол Чехияның Эгерланд аймағын сыйлық ретінде алды.

Асыл-азаматтықпен проблемалар

Ол өзінің алдыңғысы Генрих сияқты, көптеген чех ақсүйектері тарапынан ұнатпады. Иоанн "шет елдік король" деп есептелді және біраз уақыттан соң Богемияны басқарудан бас тартып, саяхатқа шықты. Ол әйелінен ажырасып, Чехияны барондарға қалдырып, Люксембургте және француз сарайында уақыт өткізді. Иоаннның саяхаттары оны Силезияға, Польшаға, Литваға, Тирольге, Солтүстік Италияға және Папалық Авиньонға жеткізді. Польша тағына таласқан король Владислав I Эльбоудың қарсыласы Иоанн 1326-1332 жылдардағы Польша-Тевтон соғысында Тевтон орденін қолдады. Ол сондай-ақ бірнеше Силезия герцогтарынан өзіне адалдық серт берді. 1335 жылы Вишеград конгресінде Польшаның патшасы Казимир III Иоаннның Польша тағына талабынан бас тартуы үшін үлкен сомада ақша төледі. Иоаннның корольдік билікке келудегі алғашқы қадамдары – елдегі билікті қайта орнату және бейбітшілікті сақтау болды. 1311 жылы ол Богемия және Моравия аристократиясымен келісімге келді, бұл келісім "игурациялық грамоталар" деп аталды, оның арқасында Иоанн билеуші мен аристократияның қарым-қатынасын шектеді. Алайда аристократияға корольді сайлау, ерекше салық салу мәселесін шешу, меншік құқығы және шетелдік соғыстарда королге әскери қолдау көрсету немесе көрсетпеу құқығы берілді. Бірақ елдегі бейбітшілікке қауіп төнген жағдайда аристократия әскер жинауға міндетті болды. Ал корольдің шетелдік шенеунікті қызметке тағайындау құқығы жойылды. Иоанн бұл келісімдерді Богемия корольдығында билікті консолидациялауға негіз жасау үшін жасады. Бірақ келісімдер Иоаннның күткендей нәтиже бермеді. Аристократия Венцеслав II қайтыс болғаннан кейін алған мүлкін және ықпалын бергісі келмеді. Аристократиядағы шиеленіс күшейіп, Иоаннның Богемияда үнемі болмауынан байланыс үзілгендіктен, чех ақсүйектерінің екі тобы арасында бәсеке пайда болды. Липалық Йиндрих басқарған топ Иоаннның сенімін жеңіп алды. Ал Вилем Заик Вальдек (латынша: Wilhelmus Lepus de Waldek; немісше: Wilhelm Hase von Waldeck) басқарған екінші топ королеваны Лорд Липаның Иоаннды құлатуға ниеттенгеніне көндірді. Осыдан кейін 1315 жылы Иоанн Йиндрихті түрмеге қамады. 1318 жылға қарай Иоанн аристократиямен келісіп, олардың құқықтарын мойындады, содырлардың дуализмін және король мен дворяндар арасындағы үкіметтік бөліністі одан әрі нығайтты.

Халықаралық саясат

Джон чех тіліне емес, шетел саясатына көбірек бейімділік танытты, өйткені ол осы салада қабілетті болды. Әкесі Генрихтің көмегімен Джон Габсбургтерді Моравия мәселесінде келісімге келуге мәжбүр етті. Ол сондай-ақ Саксония князьдері Веттиндер әулетінен Чехияның солтүстік шекарасына жақын жерлерді беруге қол жеткізді. Джон Богемия мен Моравияға жақын Силезия княздықтарымен экономикалық және саяси қарым-қатынастарды жақсартуды да жөн көрді. Әкесі оны Империяның басқарушы орынбасары – императорлық викарий еткенде Джонның халықаралық беделі арта түсті. Бұл Джонға одан әрі ізденіс жасауға мүмкіндік берді, ол императордың тәж кию рәсіміне көмектесті және Италиядағы аумақтық соғыстарды аяқтауға атсалысты. 1313 жылы Генрих күтпеген жерден қайтыс болды, осылайша олардың арасындағы ынтымақтастық аяқталды. Бірақ Генрихтің өлімінен кейін императорлық тәжге үміткер болуға мүмкіндік туды, Джон, Фредерик Габсбург және Людовик Бавариялық осы лауазытқа талапкер болды. Фредерикті қолдамау үшін Джон сайлаушылар кеңесінде Людовикке дауыс берді. Қолдауының орнына Людовик, жаңа император ретінде, Чехия мемлекетінің Силезия мен Мейсендегі, сондай-ақ Чеб және Жоғарғы Пфальц аймақтарындағы аумақтық талаптарын қолдауға уәде берді. Кейін, 1319 жылы Бранденбургтің Аскания әулетінің жойылуынан кейін Джон Баутцен аймағын, ал 1329 жылы Гёрлиц аймағын қайта бақылауға алды. 1322/23 жылдары король Джон Людовиктің күшінің артуынан алаңдап, оған қарсы Франция және Австриямен одақтасты. Бұл дау оның ұлы Карлдың Людовикке қарсы императорлық тәжді талап етуімен одан әрі ушықты.

Өлім

1336 жылы Литвадағы крест жорығы кезінде 39 немесе 40 жасында Иоанн көзінен айырылды. Атақты дәрігер Гай де Шоляк жасаған емнің нәтижесі болмады. 1337 жылы Жүз жылдық соғыс басталғанда, ол Франция королі Филипп VI-мен одақтасып, тіпті 1338 жылдың 30 қарашасынан 1340 жылдың қарашасына дейін Лангедок губернаторы болып тағайындалды. 1346 жылы Креси шайқасында Иоанн Филипптің алдыңғы жасағын басқарды және Карл II Аленсонский мен Фландрия графы Людовик I-нің үлкен күштерін үйлестірді. Иоанн 50 жасында шайқаста ағылшындарға қарсы күресте қаза тапты. Орта ғасырлық шежіреші Жан Фруассар Иоаннның соңғы сәттері туралы былай деп жазды:

Ол көзі нашар болғанымен, шайқастың барысын түсінгенде, жанындағыларға: «Менің ұлым, лорд Карл қайда?» деді. Олар: «Біз білмейміз, сірә, шайқасып жатыр», - деді. Сонда ол: «Мырзалар, сендер менің адамымсыңдар, осы жолда менің серіктерім және достарымсыңдар. Мен сендерден мені алға қарай жеткізуіңдерді өтінемін, мен қылышыммен бір рет соққы беруге мүмкіндік беріңдер», - деді. Олар оның тілегін орындауға келісті, оны қақтығыста жоғалтпау үшін, барлық аттың жетектерін бір-біріне байлап, патшаны алға қойып, оның қалауын орындады. Осылайша олар жауға шабуылдады. Оның ұлы, Богемияның лорды Карл, өзін Алмания королі деп жариялап, қаруын дайындады. Ол шайқасқа жақсы дайындықпен келді, бірақ олардың жағындағы жағдайдың нашарлағанын көргенде, ол қайда кеткенін білмей, шайқастан шығып кетті. Әкесі, патша, алға жылжып, қылышымен төрттен астам соққы берді, өте батыл шайқасты және оның жасағы да солай істеді. Олар соншалықты алға жылжыды, олардың барлығы қаза тапты. Ертесі күні олар патшаның төңірегінде, аттары бір-біріне байлаулы жатыр. Cronica ecclesiae Pragensis Benesii Krabice de Weitmile бойынша, оның көмекшілері Кресидегі ағылшындарға қарсы шайқастың ұтылғанын және өмірін сақтау үшін қашу керектігін айтқанда, Соқыр Иоанн былай деп жауап берді: "Бөгемия патшасы қашқанға лайық емес, керісінше, мені шайқастың ең қатты қызылы естілетін жерге жеткізіңдер. Құдай бізбен болсын, қорықпайық, тек ұлымды сақтаңдар." Иоанннан кейін Богемия тағына ең үлкен ұлы Карл отырды. Люксембургте оның орнын екінші әйелінен туған ұлы Венцеслав басты.

Жерлеу

Иоанн Соқырдың денесі Люксембургтегі Альтмюнстер («Ескі Минстер аббаттығы») монастырына көшірілді. 1543 жылы аббаттық қиратылған кезде, оның мәйіті Люксембургтегі Ноймюнстер («Жаңа Минстер аббаттығы») монастырына көшірілді. Француз төңкерісінің басталған шаруашылығында, Бох өнеркәсіпшілер отбасы (Villeroy & Boch компаниясының негізін қалаушылар, 1892 жылы абыройлы атаққа ие болған) оның мәйітін құтқарып, Саар өзенінің жағасындағы Меттлахтағы шатырлы бөлмеге жасырды. Аңыз бойынша, аббаттық монахтары Пьер Жозеф Бохтан осы қызметті сұраған. Оның ұлы Жан Франсуа Бох 1833 жылы Рейн аймалынан саяхаттап келе жатқанда Пруссияның болашақ королі Фредерик Вильгельм IV-пен кездесіп, оның қалдықтарын сыйға беруді ұсынды. Фредерик Вильгельм Иоанн Соқырды өз ата-бабаларының бірі санағандықтан, Карл Фридрих Шинкельге оның жерленуі үшін қабір салуды бұйырды. Қабір 1834 және 1835 жылдары Кастель-Штадттың жанында, қаланың үстіндегі тасқа салынды. 1838 жылы, оның қайтыс болған күнінің еске алуында, Иоанн Соқыр қара мәрмәрдан жасалған саркофагқа қойылды. 1945 жылы Люксембург үкіметі сүйектерді алуға мүмкіндік алды. Жылдам және құпия операцияда, оның қалдықтары Люксембургтегі Нотр-Дам соборының криптына көшірілді. Мазардағы жазу: ""