Кіріспе

Генрих Проб (лат. Әділ; Генрих IV Проб немесе Правый; Генрих IV. der Gerechte; шамамен 1258 – 23 маусым 1290) – поляк патшалық Пиаст әулетінің Силезия тармағының мүшесі. Ол 1266 жылдан бастап Вроцлав герцогы, ал 1288 жылдан 1290 жылы қайтыс болғанға дейін Краков ағалық провинциясының билеушісі және Польшаның жоғары герцогы болды.

Өмір

Генрих IV – Сілезия Вроцлав герцогі Генрих III Ақтан алғашқы әйелі Юдиттен, Мазовия герцогі Конрад I-нің қызынан туған жалғыз ұлы.

Ерте өмір және тәрбие

1266 жылы әкесінің ерте қайтысынан кейін Генрих IV әкесінің інісі, Зальцбург архиепископы Владиславтың қамқорлығына берілді. Архиепископ Вроцлав пен Зальцбург арасындағы үнемі сапарлар балаға қолайсыз екенін шешті және 1267 жылы Генриді Богемия королі Оттокар II сарайында тәрбиелену үшін Прагаға жіберді. 1270 жылы Владислав қайтыс болғаннан кейін Оттокар Вроцлавты да иеленді. Көп ұзамай, оның інісінің қайтысынан кейін (ол оны жалпы мұрагері етіп қалдырғаннан соң) Генрих IV Вроцлавқа оралды, онда ол әкесінің ең жақын кеңесшісі Симон Галликустың тікелей қамқорлығында болды. Генрих IV мұқият білім алды, бұл оның кейін мәдениет пен поэзияға деген қызығушылығын түсіндіруге болады (герцогтың ескі поляк тілінде бірнеше өлеңдер жазғаны туралы негізді күдіктер бар). Генрих IV пен король Оттокар II арасындағы ынтымақтастық үлгілі болды. 1271 жылы Генрих IV Венгрияға қарсы қарулы жорыққа қатысты, бұл Арпад князьдері мен олардың одақтастары, Үлкен және Кіші Польша герцогтарының Вроцлавқа шабуыл жасауына себеп болды. 1273 жылы Генрих IV ресми түрде ересек деп жарияланды және Силезияның Вроцлав герцогтігін өздігінен басқаруды өз мойнына алды, бірақ Ополе, Легница және Глогов бөлінгеннен кейін ол Төменгі Силезия жерлерінің шығыс бөлігін ғана қамтыды. Ол Богемиядан тәуелсіз саясат жүргізе бастады, оның ішінде Жоғарғы Силезиялық туысы Ополе герцогы Владиславпен және Ұлы Польша герцогы Пржемысл II-мен достық қарым-қатынас орнатты.

Болеслав II-нің Генрих IV-ті ұрлауы

Генрих 1276 жылы Германияның Рудольф I патшасымен болған қатал қақтығыста король Оттокар II-ді қолдады, богемиялық әскерлерге азық-түлік пен баспана берді. Оттокар императорлық құрылыстан тыс деп жарияланғанда, Легница герцогы Болеслав II Лысый осы мүмкіндікті пайдаланып, өзінің туысы Генрихті Ельцте тұтқынға алып, 1277 жылы түрмеге қамады. Генрих IV-тің бақытына орай, оның тұтқындалуына деген наразылық күшті болды. Оттокардың поляк одақтастары, Глогов герцогы Генрих III және Ұлы Польша герцогы Пржемысл II, Генрих IV-ті босатуға тырысты. Бірақ, богемиялық король тек ыстық шағымдар мен босату туралы өтініштер жіберді. Генрих IV-тің одақтастары герцог Болеслав II-нің ұлы Генрих V Семізбен қанды Столец шайқасында (1277 жылғы 24 сәуірде) жеңіліске ұшырады, онда Пржемысл II мен Генрих III герцогтары тұтқындалды. Генрих IV жыл соңында ғана бостандыққа шыға алды, өзінің басты одақтасы Оттокар II патшасының 1278 жылғы Мархфельд шайқасында императорлық және венгр әскерлеріне қарсы жеңілгенін естігеннен кейін, капитуляциялауға шешім қабылдады. Генрих IV Болеслав II-ге өзінің герцогтығының үштен бір бөлігін, ішінде Срода Сляска және Стрегома қалаларын беруге мәжбүр болды, сондай-ақ 1273–1274 жылдары Глогов герцогтарынан алған Кросно-Одраңскоеге кепілдік беруге мәжбүр болды, осылай ол өзінің құны үшін ақша алды.

II Отокардың өлімі және Богемия регентшілігі

Генрих Марчфельд шайқасына қатыспағанымен, король Оттокар II-ге күштер жіберді, оның өлімі Вроцлав герцогы үшін ауыр соққы болды. Оттокардың қазасы туралы хабарды естігеннен кейін Генрих IV Прагаға барып, корольдің ұлы Венцеслав II-нің қамқорлығын алуға тырысты, өйткені ол оның ең жақын туыстарының бірі (Генрих IV-нің әкесінің әжесі Богемиялық Анна, марқұм король Оттокар I-нің қызы) және одақтасы болған. Бірақ Германия королі Рудольф I-нің іс-әрекеттерінің салдарынан ол мұнда сәттілікке жете алмады, ол Рим королі ретінде Богемия билігін Аскания әулетінен шыққан маркграф Отто V-ге, Бранденбург-Зальцведель маркграфына тапсырды. Өтеу ретінде, Германия королі Генрих IV-ке Кладско округін феод ретінде берді.

1280 жылы король Рудольф І-ге құрмет

Богемиялық одақтасы қайтыс болғаннан кейін Генрих IV Рудольф I патшамен келісіп, 1280 жылы Венадағы Австрия сарайына барды, онда Генрих Польша патшалық тәжін алуға тырысты. Кейбір тарихшылар Вроцлав герцогы Рудольф I патшаға бейлеу мүмкіндігін пайдаланып, оған Польша патшасы болу мүмкіндігін ұсынды деп санайды. Сол кезде ол Ополь герцогы Владиславпен одақ құрды, ол Генрих IV-ке көмектесуге уәде берді, егер ол патшалық құқығын алса, оның жақында үйленген қызы (мүмкін Констанса аталған) онымен бірге Польша патшайымы болып таж кигізілсін деген шарт қойды.

Силезия мен Польшаға билік құрып алу әрекеттері

Генрих IV-тің Сілезия туыстарымен қарым-қатынасы, жалпы алғанда, жақсы болған жоқ. 1280 жылы ол тағы да Легница герцогы Генрих V Семіздің шабуылына ұшырады, оған Бранденбург маркграфы қолдау көрсетті, оған қарсы тұру өте қиын болды. Жағдайды қалыпқа келтіру үшін Генрих IV келесі жылдың ақпан айында Вроцлав герцогтығында орналасқан Садовель ауылында Силезия герцогтарының өзара ынтымақтастық жолдарын табу мақсатында кездесу ұйымдастырды. Бірақ Генрих IV-тің басқа жоспарлары болды: ол ұзақ жылдар бойы жауы болған Генрих V Семізді, сондай-ақ оның одақтастары Глогов герцогы Генрих III және Ұлы Польшаның герцогы Пржемысл II-ні тұтқындап, олардан саяси жеңілдіктер алуға тырысты. Пржемысл II стратегиялық маңызы бар Кіші Польшаның Велюнь (Руда деп те аталады) жерін беруге және Генрих IV-тің үстемдігін мойындап, оған адалдық серт беруге мәжбүр болды. Кейінгі жылдары Генрих IV-тің саясатының нәтижесінде Силезия герцогтары Пржемко Сцинава мен Болко I Ополе ерікті түрде бағынды, Силезияның қайта бірігуі мүмкін болып көрінді. Дегенмен, барлық Силезия герцогтары оның билігін қабылдаған жоқ: герцогтар Болко I Қатаң, Конрад II Дөңгелек және Ополелік Владславтың төрт ұлының үшеуі – Битомдық Казимир, Циэшиндық Миешко I және Рациборцтік Пржемыслав Генрихтің саясатына мүлдем қарсы болды. Ополе герцогтарымен жағдай күрделірек болды: 1287 жылы Генрих IV олардың әпкесімен жасаған некесін жойды, оны туған жеріне қайтарды. Владславтың төртінші ұлы Болко I Генрих IV-тің саясатына адал қалды. Генрих IV-тің Краковтағы Ағалық провинцияны басып алуға жасаған алғашқы әрекеті 1280-1281 жылдары Польшаның Жоғары герцогы Лешек II Қара Вроцлавқа жасаған шабуылға жауап ретінде болды. Бірақ бұл жорық сәтсіз аяқталды.

Вроцлав епискобы Томас II-мен қақтығысы

1282-1287 жылдары Генрих IV Вроцлав епискобы Томас II Зарембамен ұзаққа созылған дауға түсіп қалды. Даудың алғашқы кезеңі 1274-1276 жылдары байқалды, ол тараптардың ешқайсысын қанағаттандырмаған төрелік сот отырысымен аяқталды. 1282 жылы даулар қайтадан жанданды; бұл жолы конфликт Ленница шайқасынан кейін туған қиын жағдайда шіркеу тартып алған жерлер мен мүліктерге, сондай-ақ сот процестерінде шіркеу иерархиясының тиісінше құқықтарын бұзуға қатысты. 1282 жылдың басында епископ өзінің шағымын Папаның Фернский Филиппке жіберді, ол дауды реттеуге тиіс болды. Оның шешімі шіркеу басшыларына пайдалы болды, ал Генрих IV оған шағым түсірді. 1283 жылы Генрих IV Нысада ірі епископтар кеңесін ұйымдастырды, оның басты көрінісі – рыцарьлар турнирі болды. Дегенмен, шиеленіс сақталды және Томас II Папаның легатының қолдауымен, Генрих IV-тің қарсылығын басуды көздеп, 1284 жылдың наурызында оны және бүкіл герцогтықты анафемаға ұшыратты. Алайда, Вроцлав герцогы епископтың еркіне бағынудан бас тартып, сол жылы папа Мартин IV-ке жүгінді. Бірақ Римнен жақсы жаңалық күтуге болмайтыны көп ұзамай белгілі болды. Томас II жергілікті дін қызметкерлерін өзінің билігіне бағындыруға тырысқанына қарамастан, бірнеше діни ордендер Генрих IV-ке адал болды, олардың ішінде францискандар да бар. Конфликт Гнезненің архиепискобы Якуб Свинканың араласу әрекеттері сәтсіз аяқталғаннан кейін де жалғасты. 1285 жылы Генрих IV дін қызметкерлеріне қатысты билігін пайдаланып, Ниса-Отмухов епископтығына тиесілі бірнеше жерді тартып алды. Абыройсыз епископ Томас II Рациборц герцогтығына көшіп кетуге мәжбүр болды. Даудың соңғы кезеңі 1287 жылы Генрих IV Рациборцқа кірген кезде болды. Томас II қашуға мүмкіндік таппады және ақырында Вроцлав герцогына бағынуға келісті. Бірақ Генрих IV жеңісімен жомарт болды: ол епископтан бұрын тартып алған бай жерлерді қайтарды және Киелі Крест құрметіне арналған коллегиялық шіркеуді (коллегиата) құрды. Осы уақытта сыртқы саясатта Генрих IV басқа Силезия герцогтарын бағындыруға тырысты, бұл оған патшалық тәжді әкелуі мүмкін еді. 1284 жылы ол Ұлы Польшаның абыройлы Заремба (Томас II-нің туыстары) әулетінің сатқындығын Калиш қаласын басып алу үшін сылтау ретінде пайдаланды. Бірақ Ұлы Польша герцогтары бұл шығынды қабылдамағаны көп ұзамай белгілі болды, сондықтан бірнеше келісімдерден кейін Калиш герцог Пржемыслав II-нің Олобок қаласына айырбасталды.

Генрих IV, Польшаның жоғары герцогы

1288 жылдың 30 қыркүйегінде Сиерадз герцогы және Польшаның жоғары герцогы II Лешек Қара мұрагерсіз қайтыс болды. Бұл оқиға Генрих IV-ке Краковты және жоғары герцог атағын алудың амбициялық жоспарларын іске асыруға мүмкіндік берді. Осы мақсатта ол 1287 жылдан бастап, Пржемысл II-мен келісіп, оған Вилуньді қайтарып бергеннен кейін, тиісті одақтастар іздеуге кірісті. Профессор және тарихшы Освальд Балцердің сөзіне сәйкес, Польшаны біріктіруді мақсат еткен Лешек II Қара, Генрих IV, Пржемысл II және Генрих III Глогов бастаған Пяст герцогтарының бірінші коалициясына дайындық жұмыстары басталды. Бұл теорияның растығына қарамастан, Лешек II-нің қазасы туралы хабарды естіген соң Генрих IV әрекет етуге дайын болды. Генрих IV-тің Краков тағына басты талапкерлері – Лешек II-нің жартылай бауыры Владислав I және Плоцк герцогы Болеслав II болды, олар Кіші Польша ақсүйектерінің қолдауына үміттенеді. Алайда, Плоцк герцогы қала басшысы болған кастелян Сульк Медведьдің (Sułk z Niedźwiedzia) шешуші қолдауын ала алмады. 1289 жылдың 26 ақпанында Сиверцте Плоцк және Куявия герцогтарының әскерлері мен Генрих IV әскерлері арасында қанды шайқас болды. Бұл шайқас Мазовия-Куявия коалициясының жеңісімен аяқталды; Генрих IV-тің екі одақтасы – Счинава герцогы Пржемко шайқаста қаза тапты, ал Ополе герцогы Болко I ауыр жарақат алып, Владислав I Биік шынтақпен тұтқынға алынды. Осы жетістікке қарамастан, Плоцк герцогы Болеслав II күтпеген жерден талаптарынан бас тартып, Краков мұрасын Владислав I-ге қалдырды. Соғыс оның пайдасына бұрылғандықтан, Владислав I Краков епископы Пауль Полкожицтің (кейін оған қарсы көтерілгені үшін түрмеге қамалған) көмегімен Вавель қамалын қоршап алып, жаулап алды және Силезия әскерлерін Скалаға шегінуге мәжбүр етті. Алайда Генрих IV күштерін қайта жинап, 1289 жылдың тамызында әскерінің басында Краковқа қарсы жорыққа шықты. Краков тұрғындарының сатқындығы мен францискан монахтарының (олар тіпті оны монастырьда жасырды) көмегі арқасында Генрих IV қаланы басып алып, жоғары герцог ретінде танылды. Жеңіске қарамастан Генрих IV Сандомирде қалуды жөн көрді.

Ішкі саясат

Өзінің билігі тұсында Генрих герцогтығында орталық билікті күшейтіп, экономикасын жақсартуға жетістікке қол жеткізді. Ол кен өндірісінің және қалалардың дамуын қолдады, олардың көптегеніне неміс қалалық құқығы мен түрлі жеңілдіктер берілді. Генрих білімді адам болды, бірнеше тілді ағымды меңгерді және батыс сарайының мәдениетін, сондай-ақ рыцарлық дәстүрлерін белсенді түрде қолдады. Генрихтің өзі де талантты ақын болған, оның екі өлеңі "Кодекс Манесседе" тіркелген.

Өлім

Генрих IV 1290 жылы отыз екі жасқа толмай кенеттен қайтыс болды. Оның өлімі туралы мәліметтерді штириялық Отокар баяндаған. Тарихшылардың кейбіреуі оның мәліметтерін өте сенімді деп санайды, ал енді біреулері күмәнді деп қарастырады. Оның қай жылы қайтыс болғаны кеңінен қабылданған, және оны көптеген дереккөздер растайды. Дегенмен, нақты күні әртүрлі дереккөздерде әртүрлі көрсетілген. Көптеген дереккөздерде ең көп қолдауға ие болған және Киелі Иоанн Баптист шіркеуі берген дерек бойынша, ол 23 маусымда қайтыс болған. Бірақ, басқа да ұсыныстар бар: 24 маусым, 22 шілде және тіпті сәуір айында.

Улану

Генрих IV-тің өлімінің нақты себебі туралы бірнеше тәуелсіз дереккөздер бар: Силезия герцогтарының қабірлері, Ян Длугоштің жылнамасы, сондай-ақ Пулкавының богемиялық жылнамасы және Штириялық Оттокардың жылнамасы сияқты кейінгі жылнамашылар. Штириялық Оттокардың айтуынша, Генрих IV Польша королі атағына ұмтылып, Рим папасынан тәж киюге рұқсат сұраған. Келіссөздер сәтті аяқталды, ол Папаға сыйлық ретінде 12 000 гривна жіберді. Бірақ елші Италияға жеткенде, сапар жолында 400 гривна ұрланғаны анықталды, сондықтан Папа ашуланып, Генрих IV-пен барлық келіссөздерді тоқтатты. Өлтіруші Папаның қаһарынан және Венеция дожының әділетті жазасынан құтылса да, Генрих IV оны жазалауды қалаған. Герцогтың кек алуынан сақтану үшін одан құтылуға шешім қабылданды: Вроцлав сотында жалған заңгер (герцогтың дәрігерлерінің бірінің інісі) жұмысқа алынып, Генрих IV-ті ақырындап улады. Ал тағы бір дәрігер, Гунцелин, улану белгілерін танып, герцогты өлімнен құтқарып, күшті құсуды және организмді тазартуды қамтамасыз етті; бірақ кім улады анықталмады, бұл жолы Генрих IV нанын кесуге қолданған пышаққа у салды. Улы зат соңында анықталды, бірақ герцогты құтқару үшін кеш болды. Генрих IV өзінің өлтірушілерін қудаламауға және жазаламауға шешім қабылдап, католик дінінде қайтыс болды. Бұл герцогтың өлімі туралы ұзақ әңгіме, және оның кейбір бөлімдері ғана басқа дереккөздермен расталған. Оттокар Штирия оқиғаны Kronika Zbrasławska-да келтірілген мәліметтермен үлкен сәйкестікпен көп егжей-тегжейлі баяндады. Басқа дереккөздерде Алексей есімді капеллан, Богемия королі Венцеслав II-нің өкілі ретінде Генрих IV-тің мүддесін сатқандығы және тәжді "Калиш патшасы" Пржемысл II-ге беруге тырысқандығы айтылады. Бұл оқиғада Римге жіберілген елшінің ұрлығы да айтылады, бірақ эпилог сәл өзгеше: мұнда қарақшы Рим көшелерінде өз қызметшілерімен өлтірілді.

Қатерлі заттар

Оттакар Стирияның нұсқасына сәйкес, Вроцлав қала тұрғындары арасында (Генрих IV-нің әкесі сияқты) екі бауыр іздеу керек, олардың бірі заңгер, екіншісі дәрігер болған. Бауырлар ретінде анықталатын жалғыз екі адам – Джон (Герцогтық кеңесшісі және заңгер) және Якоб (Магистр атанған, демек, дәрігер болған), Генрих III Ақтың сарайында дәрігер болған Гоцвинаның ұлдары. Олар Генрих IV қайтыс болған кезде де лауазымдарында болды. Олардың Краковты және осымен Жоғары Герцог атағын алуды қалаған Генрих V Семіздің атынан әрекет еткені болжанады, бірақ мұны қолдайтын ешқандай дәлел жоқ. Герцогтің өлімінен пайда көретін және Генрих IV-нің өліміне байланысты болуы мүмкін басқа ешкім жоқ.

Генрих IV өсиеттері

Хроника жазушыларының айтуынша, өлмекші болған Генрих IV екі құжат жасады. Бірі – Вроцлав шіркеуіне (ол епископқа Ниса-Отмухов герцогтігіне толық билік алуға қажетті рұқсаттарды берді), екіншісі – саяси құжат (оның мұрагерлік мәселесін реттеді). Осы өсиет бойынша ол Вроцлав герцогтігін Глогов герцогы Генрих III-ге, ал Краковты Жоғары герцог атағымен Пржемысл II-ге қалдырды. Егер князьдердің бірі қайтыс болса, екіншісі оның жерін иеленуге және әдет-ғұрып бойынша басқа да шаралар қабылдауға құқылы болды. Бірақ көптеген тарихшылар үшінші құжат болған деген сенімде. Егер ол рас болса, бұл Польшаның қайта бірігуіне жасалған қадам болар еді, ал бұрынғы әдебиеттерде жиі сынға ұшыраған Генрих IV шын мәнінде Польшаның мүдделерін ойлаған және адал патриот болған (орта ғасырдағы этникалық және тілдік әртүрлілік мәселелеріне назар аударғаны үшін де). Тек Силезия істеріне араласу үшін сылтау ретінде Клодзконың Богемия королі Венцеслав II-ге қайтарылуы ескерілмеген шіркеуге арналған өсиет толық орындалды. Генрих IV өзі құрған Вроцлавтағы Қасиетті Крест және Святой Варфоломей шіркеуіне жерленді. Генрих V Семитолстый Богемия королі Венцеслав II-нің қолдауымен Вроцлавты басып алды, себебі жергілікті ақсүйектер Генрих III Глоговтың билігін қабылдаудан бас тартты. Венцеслав II өзі Сеньорат провинциясын алды, бірақ герцог Пржемысл II Жоғары герцог атағын сақтап қалды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс антропологтары Генрих IV-тің «неміс сыртқы түрін» дәлелдеуге тырысты. Осы мақсатта оның денесінен қалдықтар алынып, зерттелуге жоспарланған. Айыққаш, олар соғыс кезінде жоғалып кетті. Саркофаг қазір Вроцлавтағы Ұлттық мұражайда сақталуда.

Некелер

1280 жылдың наурыз айы шамасында Генрих IV Ополе герцогы Владиславтың қызымен (шамамен 1256/65 – 1287/88 жылдары қайтыс болған), мүмкін Констанция есімді әйелмен бірінші рет үйленді. Шамамен жеті жыл баласыз болғаннан кейін, Вроцлав герцогы өзінің некесін тұрпайылыққа байланысты бұзды, бірақ бұл факт қазіргі тарихшылар тарапынан даулы. 1288 жылға қарай Генрих IV Матильдамен (шамамен 1270 – 1 маусым 1298 жылға дейін қайтыс болған), Бранденбург-Сальцведель маргравы Отон V "Ұзын"тың қызымен екінші рет үйленді. Профессор және тарихшы Ева Малечинская Генрих IV-тің ажырасуының нақты себебі Матильдамен байланыста болғандықтан оған үйленгісі келгендігін айтты. Олардың балалары болмады.