Кіріспе

1355–1378 жылдар аралығында Киелі Рим империясының императоры Карл IV (; Карл IV. ; Carolus IV; 14 мамыр 1316 – 29 қараша 1378), сондай-ақ Люксембургтің Карлы деп те аталады, туған аты Венцеслав (Венцель), 1355 жылдан 1378 жылы қайтыс болғанға дейін Киелі Рим императоры болды. Ол 1346 жылы Германияның (Римдіктердің) патшасы болып сайланды және сол жылы Богемияның патшасы атанды. Ол әкесі тарапынан Люксембург әулетінің, анасы тарапынан Премислид әулетінің мүшесі болды. Өмір бойы мұрасының Богемия жағына деген құрметінің арқасында және Премислид әулетінен шыққан екі қасиетті әулиенің тікелей ата-бабасы болғандықтан, соңғысын баса көрсетті. Ол Богемия королі және Люксембург графы Иоаннның үлкен ұлы және мұрагері болды, ол 1346 жылғы 26 тамызда Креси шайқасында қаза тапты. Оның анасы, Богемия патшайымы Елизавета, Богемия және Польша патшасы Вацлав III-тің қарындасы, Богемияның соңғы ер Премислид билеушісі болды. Карл әкесінен Люксембург графтығын мұра етіп алды және Богемия Корольдігінің патшасы болып сайланды. 1347 жылғы 2 қыркүйекте Карл Богемияның патшасы болып таж кигізілді. 1346 жылғы 11 шілдеде сайлаушы князьдер оны Киелі Рим императоры IV Людовикке қарсы Рим патшасы (rex Romanorum) етіп таңдады. Карл 1346 жылғы 26 қарашада Боннда таж кигізілді. Оның қарсыласы қайтыс болғаннан кейін, ол 1349 жылы қайта сайланды және Рим патшасы атанды. 1355 жылы ол Италияның патшасы және Киелі Рим императоры болып таж кигізілді. 1365 жылы Бургундия королі болып таж кигенде, ол Киелі Рим империясының барлық корольдіктерінің жеке билеушісі болды. Богемия Корольдігінің саяси және мәдени тарихында маңызды рөл атқарған ол Чехия Республикасындағы танымал тарихи тұлға болып қала береді. 1356 жылғы Алтын бұқа Киелі Рим империясының саясатындағы құрылымдық өзгерісті белгіледі. Дегенмен, оның мұрасының бірнеше аспектілері әлі де даулы мәселе болып табылады. Карлдың дана, ізгі, бейбітшілік сүйгіш патша ретіндегі бейнесі (жартылай Карлдың өзі құрастырған) бүгінгі күнге дейін әсерлі болып табылады және Карлдың билігі кезінде немесе одан кейін жасалған бірнеше көркемдік немесе ғылыми жобалармен қолдалады.

Туу және балалық шақ

Карл Люксембург әулетінен Богемия королі Иоанн мен Богемия королевасы Елизаветаның Прагада дүниеге келді. Оның анасының әкесі Богемия королі Вацлав II болды. Карл Франция королі Карл IV-нің құрметіне, оның сарайында жеті жыл тұрғаннан кейін, өз атын Карл деп таңдады. Карл француз тілінде білім алып, латын, чех, неміс, француз және итальян тілдерінде жетік білді.

Италия мен Моравия

1331 жылы ол әкесімен бірге Италияда соғыс тәжірибесін алды. 1333 жылдың басында Карл өзінің билігін бекіту үшін Луккаға (Тоскана) барды. Қаланы қорғау мақсатында Карл жақын жерде қамал және Монтекарло (Карл тауы) қаласын салды. 1333 жылдан бастап ол әкесінің жиі сапарда болуы мен көру қабілетінің нашарлауына байланысты Богемия тағының жерлерін басқарды. 1334 жылы Карл Моравияның маркграфы атанды, бұл тақ мұрагері үшін дәстүрлі атақ. Екі жыл өткен соң, ол ағасы Джон Генрихтің тапсыруымен Тирольді басқарды және осы округті иелену үшін күреске белсенді түрде қатысты. Осы тілектерге құлағын біткен Карл Коланы бір жыл түрмеде ұстады, содан кейін оны Авиньондағы Климентке тұтқын ретінде тапсырды. Карл IV подагра (метаболикалық артрит) ауруынан зардап шекті, бұл сол кезде жиі кездесетін ауыр сырқат.

Бағалау

Карл IV билігі империя табиғатының өзгеруімен сипатталды және Богемияның алтын ғасыры ретінде есте қалды. Ол 1356 жылғы Алтын бұйрықты жариялады, онда императорлық тақтың мұрагерлік тәртібі белгіленді, ол келесі төрт ғасыр бойы күшінде болды. Ол сондай-ақ империя құрамындағы мемлекеттерді бейбітшілікті сақтау жөніндегі конфедерацияларға біріктірді. Осындай конфедерациялардың ішінде императорлық қалалар маңызды рөл атқарды. 1370 жылғы Швабиялық жерлік бейбітшілік конфедерациясы негізінен императорлық қалалардан тұрды. Сонымен қатар, лигалар патша және оның өкілдері тарапынан ұйымдастырылып, басқарылды. Сайлаушылармен қатар, осы лигаларда қызмет еткен қалаларға бейбітшілікті сақтауға көмектесу үшін жеңілдіктер берілді. Ол Габсбургтармен жасалған мұрагерлік келісімдер арқылы империяның шығыс шекараларындағы үстемдігін нығайтты және Бранденбургты сатып алды. Ол сондай-ақ Пруссия және Ливония крестшілер мемлекеттеріне императорлық билігін жүргізуді талап етті. 2005 жылы Карл IV «Největší Čech» телешоуында бірінші орынды иеленді, бұл BBC «Greatest Britons» шоуының чехтік нұсқасы еді.

Мәдениет пен өнердің қамқорлығы

Прага Карл IV билік құрған кезде Киелі Рим империясының астанасы болды. Корольдік негізін қалаушының және қамқоршының есімі көптеген ескерткіштер мен мекемелерде сақталған, мысалы, Карл университеті, Карл көпірі, Карл алаңы. Биік готикалық Прага сарайы және Пётр Парлер салған Санкт-Витус соборының бір бөлігі де оның қамқорлығымен салынды. Сонымен қатар, Прагада қолжазба суреттерінің алғашқы дамуы Карл патшалық құрған кезеңге жатады. Қазіргі Чехияда ол әлі де Pater Patriae (елдің әкесі немесе otec vlasti) деп есептеледі, бұл атауды алғаш рет Адалбертус Ранконис де Эрикинио оның жерлеу рәсімінде айтқан. Карл Нюрнбергпен де тығыз байланыста болды, қаланың қабырғалары ішінде 52 рет тұрып, оның неміс қалалары арасындағы беделін арттырды. Карл 1352 және 1362 жылдар аралығында салынған Нюрнберг фрауенкирхесінің қамқоршысы болды (архитекторы, болжам бойынша, Пётр Парлер), императорлық сарай Нюрнбергте болғанда онда құлшылық ететін. Карлдің империялық саясаты династиялық салаға бағытталды және империяның христиан әлемінің жалпы монархиясы ретіндегі биік идеалдарынан бас тартты. 1353 жылы ол Люксембург герцогтігін өзінің жартылай бауыры Вацлавқа сыйлады. Ол Богемияның экономикалық және рухани дамуына күшін жұмсады, онда 1348 жылы университет құрды және алғашқы гуманистерді қолдады. Ол Петраркамен хат алмасып, оны Прагадағы патша резиденциясына шақырды, ал итальяндық Карлдың резиденциясын Римге көшіріп, Рим империясының дәстүрін қайта жандандыруын үміттене білді. 1335 жылы Карлдың әпкесі Бона Францияның Филипп VI-ның үлкен ұлы, болашақ Иоанн II-ге тұрмысқа шықты. Осылайша, Карл Францияның Карл V-нің аналық ағасы болды, ол 1356 жылы Париж көтерілісі кезінде Мецте туысынан кеңес сұрады. Бұл туыстық байланыс 1378 жылы, Карл қайтыс болғаннан бірнеше ай бұрын, немересіне салтанатты сапар жасаған кезде көпшілік алдында тойланды. Оқиғаның егжей-тегжейлі сипаттамасы, көптеген әдемі миниатюралармен толықтырылған, Карл V-нің Grandes Chroniques de France нұсқасында кездеседі.