Кіріспе

14-15 ғасырлардағы Бөгемия және Германия королі Венцеслав IV (сондай-ақ Венцелас; ; Венцель, "Бос" деген лақап атымен; 26 ақпан 1361 – 16 тамыз 1419), Люксембургтік Венцеслав деп те белгілі, 1378 жылдан өліміне дейін Бөгемия королі, ал 1376 жылдан 1400 жылы тақтан алынғанға дейін Германия королі болды. Люксембург әулетінен шыққандықтан, 1383 жылдан 1388 жылға дейін Люксембург герцогы да болды.

Өмірбаян

Венцеслав император Карл IV-нің үшінші әйелі Анна фон Швайдництен Нюрнберг қаласында дүниеге келді. Оны Прага архиепископтары Арношт Пардубице мен Ян Очко Влашим тәрбиеледі. Әкесі 1363 жылғы маусымда екі жасар баласына Богемия королінің тағын кигізді, ал 1373 жылы оған Бранденбург сайлау маркграфтығын да алды. 1376 жылғы 10 маусымда Карл IV Венцеславтың Рим патшасы ретінде сайлануын растағанда, жеті дауыстың екеуі – Бранденбург пен Богемия дауыстары император мен оның ұлының өзінде болды. Венцеслав 6 шілдеде Экс-ла-Шапельде тәж кигізілді. Ұлының сайлануын қамтамасыз ету үшін Карл IV көптеген императорлық қалалардың жеңілдіктерін жойды және оларды түрлі дворяндарға кепілге берді. Алайда, қалалар әлсіз болған жоқ, олар қоғамдық тыныштықты сақтаушылар ретінде қуатты әскери күшке айналды. Сонымен қатар, Карл IV қалаларды лигаларға біріктіргендіктен, олардың ірі жобаларда ынтымақтастықпен жұмыс істеуіне жағдай жасады. Шын мәнінде, 1376 жылғы 4 шілдеде Швабияның он төрт қаласы жаңа сайланған патшаға қарсы өз құқықтарын қорғау үшін тәуелсіз Швабия қалаларының лигасына бірігіп, Вюртемберг графы Эберхард II-нің иеліктеріне шабуыл жасады. Бұл қалалар лигасы тез арада басқа да мүшелерді өзіне тартты және 1389 жылға дейін Империя ішінде дербес мемлекет ретінде қызмет етті.

Ереже

Вацлав әкесінің өмір сүру кезеңінде үкімет ісіне белсенді қатысты, ал 1378 жылы Карл қайтыс болғаннан кейін Богемия тәжін мұраға алды және патша ретінде Киелі Рим империясын басқаруды өз мойнына алды. Монца соборында Италия патшаларының Ломбардияның темір тәжін кию рәсімдерін бейнелейтін рельефтер жинағы сақталған. Олардың жетіншісі Вацлавтың алты сайлаушының куәлігінде тәж киюін көрсетеді, ол өзі жетінші болып есептеледі. Бұл бейнелеудің нақтылығы күмәнді, және собордың темір тәжді сақтау құқығын нығайту мақсатында жасалған болуы мүмкін. 1387 жылы Бавария герцогы Фредерик пен Зальцбург архиепискобымен біріккен Швабия лигасының қалалары арасындағы жанжал Швабияда жалпы соғысқа бастады. Оқшауланғандықтан, өзара қызғаныштан және ішкі дау-дамағдарлықтардан әлсіреген қалалар 24 тамыз 1388 жылы Граффенау маңындағы Дёффингенде Вюртемберг графы Эберхард II әскерлерінен жеңіліске ұшырады. Қалалар бірінен соң бірі басылып алып, қиратылды. Көпшілігі 1389 жылы Хеб (Эгер) қаласында патша Вацлав жариялаған екіұшты келісімге наразылық білдірмей келісті, ол қалалар арасындағы барлық одақтарды тыйымдап, олардың саяси тәуелсіздігін растады. Бұл келісім келесі бірнеше онжылдықтарға белгілі бір тұрақтылықты қамтамасыз етті, алайда қалалар орталық Императорлық биліктің негізі ретінде маңызын жоғалтты.

Богемия патшасы

Ұзақ билік құрған кезінде Венцеслав билікті шайқап тұрды, себебі ол Розенбергтер әулеті бастаған богемиялық ақсүйектермен үнемі қақтығысқа түсті. Екі рет бүлікші ақсүйектер оны ұзақ мерзімге түрмеге қамады. Бірақ Венцеслав үшін ең үлкен кемшілік – оның өзінің отбасы болды. Карл IV өзінің иеліктерін ұлдары мен туыстарына бөліп берді. Әкесі қайтыс болғаннан кейін Венцеслав Богемияны сақтап қалды, ал кіші жартылай інісі Зигмунд Бранденбургті мұралады, ал Иоанн Жоғарғы Лузатиядағы жаңадан құрылған Герлиц герцогтығын алды. Моравия маркасы оның туыстары Йобст пен Прокопийге бөлінді, ал оның ағасы Вацлав I бұрыннан Люксембург герцогы болып тағайындалған еді. Осылайша, жас патша әкесінің пайдаланған мүмкіндіктерінен айырылды, бірақ 1383 жылы ағасынан Люксембург герцогтығын мұралады. 1386 жылы Зигмунд Венгрия патшасы болды және шығысқа қарайғы істерге қатысты. Венцеслав богемиялық ақсүйектерден, тіпті өз канцлерінен, Прага архиепископы Ян Дженштейннен де күшті қарсылыққа тап болды. Кладруби аббатын тағайындау мәселесіне байланысты туған жанжалдың нәтижесінде 1393 жылы корольдік шенеуніктер архиепископтың викариі Иоанн Непомукты азаптап өлтірді, бұл ақсүйектердің көтерілісіне себеп болды. 1394 жылы Венцеславтың туысы Моравиялық Йобст регент болып тағайындалды, ал Венцеслав Кралув Двурда тұтқындалды. Венгрия патшасы Зигмунд 1396 жылы бітімге келісті, ал оның еңбегі үшін ол Венцеславтың мұрагері ретінде мойындалды. Папалық айқындық кезінде Венцеслав Рим папасы VI Урбанды қолдады. Богемия патшасы ретінде ол діни реформатор Ян Густы және оның ізбасарларын католик шіркеуінің еретиктер ретінде жою талаптарынан қорғауға тырысты. Гус және оның ізбасарлары неміс ғалымдарын Прага университетінен қуды, содан кейін олар Лейпцигте өз университетін құрды. Содан кейін ол Реймсте Франция королі Карл VI-мен кездесті, онда екі монарх бәсекелес папаларды, қазіргі Бенедикт XIII және Бонифаций IX-ты, отставкаға кетуге және жаңа понтифик сайлау арқылы папалық айқындықты тоқтатуға көндіруге келісті. Көптеген княздар Венцеславтың Бонифацийді тастауына ашуланды, ол Германиядан ұзақ уақыт болмауымен және Милан герцогы атағын Джан Галеаццо Висконтиге сатуымен де наразылық тудырды. Гус 1415 жылы Констанцта өлімге кесілді, ал Венцеславтың Богемиядағы билігінің қалған бөлігі оның өлімінен кейін болатын гусит соғыстарының алғышарты болды.

Тақтан айыру

Богемиядағы қиындықтарды ескере отырып, Венцеслав Киелі Рим императоры ретінде тәж кию рәсімін өткізуге тырыспады. Осының салдарынан ол Нюрнберг (1397) және Франкфурт (1398) рейхстагтарында наразылыққа ұшырады. Төрт Рейн сайлаушысы, Палатин графы Руперт III және Майнц, Кельн және Трир архиепископтары оны қоғамдық тәртіпті сақтамағаны және Ғақпаны шеше алмағаны үшін айыптады. Олар Венцеславты 1400 жылдың маусым айында айыптауларға жауап беру үшін олардың алдына келуге талап етті. Венцеслав, негізінен Богемиядағы жаңадан басталган соғысқа байланысты, бұған қарсылық көрсетті. Ол келмегендіктен, Ланек қамалында жиналған сайлаушылар 1400 жылдың 20 тамызында оны «бос сөзділік, жалқаулық, немқұрайлылық және арсыздық» үшін тақтан түсірді. Ертесі күні олар Рупертті Рейн қаласында өздерінің патшасы етіп сайлады. Венцеслав осы мұрагердің он жылдық билігін мойындамаса да, Рупертке қарсы ешқандай әрекет жасаған жоқ. 1402 жылдың 29 маусымында Зигмунд Венцеславты тұтқынға алды, ол бастапқыда оны Римге алып барып, император етіп тәж кигізуді жоспарлаған, бірақ Руперт бұл жоспарды естіп, Италияға өтуге тырысты. Сондықтан Зигмунд Венцеславты тұтқынға алды, алдымен Шаумбергте, ал 16 тамыздан бастап Венада Австрия герцогы Вильгельмтің қарауында қалды. 20 қарашада Венцеслав Зигмунд пен Австрия герцогтарына барлық билігінен бас тартуға мәжбүр болды. Оның түрмедегі жағдайы жеңілдетілді. 1403 жылдың басында Руперт Зигмундтан императорлық тәжді алуға тырысуын тоқтатуын сұрап, дипломатиялық әрекеттер жасады, бірақ Зигмунд венгр әскерлерімен Богемияға басып кірді, олжалады, ауыр салықтар салды және Венцеславтың жақтастарын қуғынға түсті. Сондай-ақ ол Руперт пен Моравиялық Йобсттың жақтастарына қарсы әскери науқандарын қаржыландыру үшін патшалық қазынаны тонады. Зигмунд пен Йобст арасындағы келісім 14 сәуірден 20 мамырға дейін күшіне енді. Бұл Зигмундтың қарсыластарына дайындалуға уақыт берді, ал келісім аяқталғаннан кейін Зигмунд одан әрі табысқа жете алмады және 24 шілдеде Богемиядан Братиславаға қайтып келді. 1403 жылдың 1 қазанында Папа Бонифаций IX Венцеславтың тақтан түсірілуін және Руперттің Рим патшасы болып сайлануын мойындады. Венцеславтың тәж киюі енді мүмкін болмады, және ол әлі де Венада тұтқын болғанмен, қатаң күзетте болмады және 11 қарашада қашып құтылуға қол жеткізді. Ол Дунайды кешіп, Лихтенштейннің Иоанн II Микулов арқылы Богемияға қайтып келді, Прагаға барар алдында Кутна-Горада өзінің жақтастарымен кездесті. Руперт бұрынғы патшаның тақтан түсірілуіне негіз ретінде келтірген айыптардың бірі Папалық Ғақпа болды. 1409 жылы король Руперт Пиза кеңесін шақырды, онда екі папалық партиядан да бас тартқандар қатысты. Олар Александр V антипапасын сайлады, бұл жағдайды нашарлатты, өйткені оны екі қарсыласы мойындамады, және 1409 жылдан 1417 жылға дейін үш папа болды. Руперт 1410 жылы қайтыс болғаннан кейін оның мұрагерлігі қиындық туды, өйткені Венцеславтың туысы Моравиялық Йобст және Венцеславтың інісі Венгриялық Зигмунд Рим патшасы болып сайланды. Венцеслав өзінің тақтан түсірілуін ешқашан мойындамады және сол себепті әлі де патшалыққа талапкер болды. Йобст 1411 жылы қайтыс болды, және Венцеслав Богемияны сақтап қалу шартымен тәжден бас тартуға келісті. Бұл мәселені шешті, және 1411 жылдан кейін Зигмунд патша болып биледі, кейіннен ол Киелі Рим императоры болды. Ұлы Ғақпадан шаршаған епископтар мен дүниежүзілік басшылар 1414 жылы Констанц кеңесін шақыру үшін Зигмундты қолдады. Кеңестің мақсаты шіркеуді басшылары мен мүшелері бойынша реформалау болды. 1417 жылы кеңес үш папаны да тақтан түсіріп, жаңасын сайлады. Ғақпаны шешу арқылы Зигмунд императорлық атақтың құрметін қайта қалпына келтірді және өзін Батыс елдерінің ең ықпалды монархы етіп көрсетті.

Жеке өмір

Венцеслав екі рет үйленді, алғаш рет 1370 жылдың 29 қыркүйегінде Виттельсбах әулетінен шыққан Бавариялық Иоаннаға. Оның 1386 жылдың 31 желтоқсанында қайтысынан кейін (дәлелсіз аңыз бойынша "Венцеславтың сүйікті итінің бірімен шарланған"), 1389 жылдың 2 мамырында оның бір туысы, Бавариялық Софияға үйленді. Оның екі әйелінен де баласы болған жоқ. Венцеслав зор білімді адам ретінде танымал және 1390-1400 жылдар арасында жасаған, көркем суреттермен безендірілген "Венцеслав Киелі кітабымен" белгілі. Алайда, оның билігі белгісіз болып қалды, Непомук Иоаннның жағдайындағыдай, жарамсыздық пен қатыгездік арасында ауытқып тұрды. Әкесінен өзгеше, Венцеслав жақсы көрушілікке сүйенді, бұл оны көптеген ақсүйектерге ұнатпады және оқшаулануға әкелді. Сонымен қатар, ол алкоголизмнен зардап шеккен болуы мүмкін, бұл 1398 жылы Франция королі Карл VI-ның Реймстегі қабылдауына шақыруын қабылдамауы себебімен анықталды, ол мас күйде болған. Венцеслав 1419 жылы Кунратицедегі (қазіргі Праганың бір бөлігі) Nový Hrad қамалының маңындағы орманда аң аулау кезінде жүрек талмасынан қайтыс болды, елді терең саяси дағдарысқа қалдырды. Оның өлімінен кейін Ян Густың діни реформа талаптары мен оның өліміне байланысты халықтың наразылығынан туған шамамен екі онжылдыққа созылған Хусит соғыстары басталды.

Танымал мәдениетте

2018 жылғы Kingdom Come: Deliverance видеоойыны 1403 жылы король Венцеслав IV үкім сүрген Богемияда өтеді.