Кіріспе
Солтүстік Македонияның валютасы – денар (; көпше түрі: денари / денари; аббревиатурасы: ден / ден; ISO коды: MKD). Денар жүз деніге (дени) бөлінгенмен, бір денардан кіші номиналды монеталар 2013 жылдан бері қолданыста жоқ.
The denar (; paucal: denari / денари; abbreviation: den / ден; ISO code: MKD) is the currency of North Macedonia. Though subdivided into one hundred deni (дени), coins with a denomination of less than one denar have not been in use since 2013.
Тарих
Алғашқы денарий 1992 жылғы 26 сәуірде сол кездегі Македония Республикасында уақытша валюта ретінде құрылды, ол 1990 жылғы югослав динарын 1:1 паритетімен алмастырды. 1993 жылдың мамыр айында валюта реформасы жасалып, жаңа денарий енгізілді, онда бір жаңа денарий 100 ескі денарийге тең болды.
Этимология
Динар атауы ежелгі римдік ақша бірлігі – денарийдің атынан шыққан. Оның қысқартылуы – ден, атауының алғашқы үш кириллица әрпі.
Бірінші динар (1992-1993)
Бірінші денарий 1992 жылғы 26 сәуірде Югославия динарын 1:1 паритетімен алмастырып, Македонияның валюталық тәуелсіздігін құру мақсатымен енгізілген уақытша валюта еді.
Тарих
Македония 1991 жылдың 8 қыркүйегінде Югославиядан тәуелсіздігін жариялады. Ол кезде елде югославиялық динар қолданылып тұрды. Бірақ өз валютасын енгізу үшін құпия дайындықтар басталды, ал 1992 жылдың сәуірінде Македония Югославиядан ақшалай тәуелсіздік алуға дайын болды. 26 сәуірде Македония Ұлттық банкі құрылды және денарий ұлттық валюта деп жарияланды. "Бағалы купондар" түріндегі банкноттар келесі күні айналысқа түсті, ал 1992 жылдың 30 сәуірінде югославиялық динар заңды төлем құралы мәнінен шықты. 1993 жылдың мамыр айында бірінші денарий 100:1 есебімен жаңа, тұрақты денарийге – банкноттар мен монеталардан тұратын валютаға ауыстырылды.
Монеталар
Бірінші динар үшін ешқандай монета шығарылмаған.
Банкноттар
Уақытша банкноттар ("бағалы купондар") 1992 жылдың 27 сәуірінде қолданысқа енгізілді, бірақ оларды дайындау жұмыстары одан да ертерек басталған. Бұл банкноттар 1993 жылы екінші денарының тұрақты банкноттарымен алмастырылғанға дейін айналыста болды.
Өндіріс
Банкноттарды басып шығару 1992 жылдың 15 қаңтарында Прилептегі "11 қазан" баспасында басталды. Жаңа валютаны құпия түрде жасаудың қиындықтары банкноттардың өзінде көрінді. Словениядан сатып алынған қағаз нашар сапалы болып шықты және жеткілікті қауіпсіздік элементтері болмады. Ақша бірлігі туралы заң қабылданғанға дейін басылғандықтан, банкноттар денаримен көрсетілгенімен, валютаның атауы оларда жазылмады. Сондай-ақ, эмитент "Македония Ұлттық Банкі" деп көрсетілді, ал оның ізбасары – Македония Республикасының Ұлттық Банкі емес.
Екінші серия (2020)
Преспа келісімінің аясында ел атауы өзгергендіктен, Солтүстік Македонияның жаңа атауы бар жаңа монеталар жиынтығы 2021 жылдың сәуірінен бастап айналысқа шығарылуда, бастапқыда 1 динар монеталарымен. Екінші серия монеталары (2020 жылдан – қазірге дейін) 23,80 мм, 5,1 г, CuNi3Zn17, тегіс жиек, номиналы, стилдеу арнайы көлденең жолақ және 16 сәулелі күн, «Республика Северна Македонија» жазуы шеңбер бойында; жыл төменгі орталық бөлігінде. Шарпланиндік қойшы иті, 2020, 1 сәуір 2021, қолданыста.
FAO-ның монетасы (1995)
1995 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Азық-түлік және ауыл шаруашылығы ұйымының құрметіне 1, 2 және 5 динарлық айналымдық монеталар соғылды.
Банкноттар
1993 жылы жаңа денарий 10, 20, 50, 100 және 500 денарийлік банкноттармен шығарылды. 20 денарийлік банкнота тек осы бірінші серияда ғана шығарылды. 1996 жылы 1000 және 5000 денарийлік банкноттар қосылды. 2016 жылы 200 және 2000 денарийлік банкноттар шығарылды, сонымен қатар Ұлттық банк айналыстағы банкноттардың құрылымын қайта теңгеру үшін 5000 денарийлік банкнотты айналымнан шығара бастады. 2017 жылы Ұлттық банк қазіргі полимерлік банкноттарын – 10 және 50 денарийлік банкноттарды таныстырып, 15 мамырда айналымға шығарды. 1993 сериясы (1993 жылдың қазанында шығарылды) 10 DEN көк Крушеводағы Македония ескерткіші Крушево панорамасы 20 DEN қоңыр-қызыл Скопьедегі Даут Паша моншасы Скопьедегі сағат мұнарасы 50 DEN қызыл Скопьедегі Әулие Пантелеймон монастыры Скопьедегі Македония Ұлттық банкінің ғимараты 100 DEN қоңыр Охридтегі Әулие София шіркеуі Охридтегі Ұлттық мұражай ғимараты 500 DEN қоңыр-жасыл Охридтегі Әулие Иоанн Канео монастыры Охридтегі Самуил бекінісі 1996 сериясы Беткі жағы Артқы жағы Номиналы Түсі Беткі жағы Артқы жағы 10 DEN лилак Египет құдайы Исида (Изида, б.з.д. 2 ғасыры), Охрид; алтын сырға (б.з.д. 4 ғасыры), В. Беранци, Битола Стобидегі мозаика (б.з.д. 4-5 ғасырлары) 50 DEN көк Нерезидегі Әулие Пантелеймон шіркеуіндегі фреска; Фоллис монетасы Курбиноводағы Әулие Георгий шіркеуіндегі Архангел Гавриил 100 DEN лилак-қоңыр Скопье гравирасы бойынша Якобус Харевин көрінісі Албан үйінен Скопье көрінісі 500 DEN қызыл-қоңыр Охридтегі Требеништадан (б.з.д. 6 ғасыры) алтын маска Көкнәр гүлі 1,000 DEN қоңыр Охридтегі Әулие Врачи шіркеуінен 14 ғасырлық Мадонна Эпискепис иконасы Охридтегі Әулие София шіркеуіндегі 14 ғасырлық Григорий галереясы 5,000 DEN қызыл-қоңыр-жасыл Тетеводан (б.з.д. 6 ғасыры) Маэнадтың қола мүсіні Битоладағы Гераклея Линкестис (б.з.д. 5-6 ғасырлары) мозаикасы, иттің және ағаштың бейнесі 1996 сериясын жаңарту Беткі жағы Артқы жағы Номиналы Түсі Беткі жағы Артқы жағы 500 DEN қызыл-қоңыр Охридтегі Требеништадан (б.з.д. 6 ғасыры) алтын маска Көкнәр гүлі 1,000 DEN қоңыр Охридтегі Әулие Врачи шіркеуінен 14 ғасырлық Мадонна Эпискепис иконасы Охридтегі Әулие София шіркеуіндегі 14 ғасырлық Григорий галереясы 2014 сериясы (2016 жылдың желтоқсанында шығарылды) 200 DEN Прилеп маңынан табылған ерте ортағасырлық қола фибула; Виницадан (терракотта иконасы) Ескі өсиет кітабының 41-затының бейнесі Тетеводағы түрлі түсті мешіттің (Шарена Джамия, Алача Ками) фасадындағы көркемдік элементтер; Битоладағы Исаак мешітінің (Исак Джамия) гүлдік суреттері бар мраморлық плиткалар 2000 денарий Сува Рекадан (Гевгелия) табылған тостаған тәрізді қола артефакт; Прилептен македондық келіншектің киімі "Өмір көзі", тауысқұстар, алтын тостағанның ішкі бөлігіндегі әшекей 2018 "Полимерлік серия" (2018 жылдың наурызында шығарылды) 10 DEN лилак Египет құдайы Исида (Изида, б.з.д. 2 ғасыры), Охрид; алтын сырға (б.з.д. 4 ғасыры), В. Беранци, Битола Стобидегі мозаика (б.з.д. 4-5 ғасырлары) 50 DEN көк Нерезидегі Әулие Пантелеймон шіркеуіндегі фреска; Курбиноводағы Әулие Георгий шіркеуіндегі Архангел Гавриилдің фоллис монетасы
Валюталық бағамдар
Де-факто денарий 1 ЕУР=61,3644 МКД +/- 1% шамасындағы тұрақтандыру келісімі арқылы евроға бекітілген.