Кіріспе

Әлеуметтік ғылымдардағы мәселелерді зерттеуге арналған әдістерді қолданатын зерттеу саласы – әлеуметтік симуляция. Бұл сала әлеуметтік ғылымдардағы мәселелерді зерттеу үшін есептеу әдістерін пайдаланады. Зерттелетін мәселелерге есептеу құқығы, психология, ұйымдық мінез-құлық, әлеуметтану, саяси ғылым, экономика, антропология, география, инженерия және тағы да басқа салалар кіреді. Кейбір зерттеушілер мемдерді пайдаланып нормалардың қалыптасуын немесе әлеуметтік нормалар мен эмоциялардың бір-бірін қалай реттейтінін модельдеуге тырысады. Институттарды зерттеу үшін агенттердің үйлесім табу жағдайларын анықтау немесе Роберт Путнемнің азаматтық дәстүрлер туралы еңбектерін модельдеу қолданылады. Мысалы, Пьер Бурдьеден алынған бедел моделін (имидж, әлеуметтік құрмет және бедел) қолданып агенттер жасалып, олардың виртуалды нарықтағы мінез-құлқы бақыланады. Білім тарату және ғылымның әлеуметтік процесі тақырыбына арналған арнайы бөлім «Жасанды қоғамдар мен әлеуметтік симуляция» журналында бар. Сайлаулар: Ким (2011) бұрынғы зерттеулерден (әсіресе, ынталандырылған ойлауды қамтитын) сот үкімі шығарудың психологиялық моделін жасап, симуляцияның статистикалық заңдылықтарын сайлаушылардың мінез-құлқының эмпирикалық байқауларымен салыстырды. Басқа зерттеушілер делегациялау әдістерін салыстырды. Экономика: есептеу экономикасы және агенттік негіздегі есептеу экономикасын қараңыз.

Жүйелік деңгейдегі симуляция

Жүйелік деңгейлі модельдеу (SLS) – әлеуметтік модельдеудің ең көне деңгейі. Жүйелік деңгейдегі модельдеу жағдайды тұтас ретінде қарастырады. Әлеуметтік жағдайларға қатысты осы теориялық көзқарас, белгілі бір факторлар болған жағдайда қоғам мен оның мүшелеріне не болатынын анықтау үшін кең ауқымды ақпаратты пайдаланады. Сондықтан, нақты факторлар берілген кезде, қоғам мен оның мүшелері жаңа жағдайға белгілі бір жауап беруі тиіс. Осы теориялық модельдеуге қатысу зерттеушілерге нақты факторлардың әсерінен не болатыны туралы негізделген болжамдар жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, егер NASA жүйелік деңгейлі модельдеу жүргізсе, бұл ұйымға модельдеу арқылы өтуге мүмкіндік беретін, тиімді зерттеу әдісін ұсыну арқылы пайда келтіреді. Бұл зерттеушіге берілген модельдеудің виртуалды мүмкіндіктерін зерделеуге, қауіпсіздік шараларын әзірлеуге және белгілі бір жағдайдың қалай дамитынын көрсететін нақты фактілерді алуға мүмкіндік береді.

Жүйелік деңгейдегі модельдеу

Жүйелік деңгейдегі модельдеу (SLM) нақты болжауға (симуляциялаудың жүйелік деңгейдегі жалпылауынан өзгеше) және жүйе ішіндегі кез келген адамның, нысанның, құрылымның және т.б. кез келген әрекетін, мінез-құлқын немесе басқа да теориялық мүмкіндіктерін математикалық теңдеулер мен компьютерлік бағдарламалардың үлкен жиынтығы арқылы модельдер түрінде жеткізуге бағытталған. Модель – математикалық теңдеулер арқылы жасалған, нысандар мен адамдардан бастап құрылымдар мен өнімдерге дейінгі нақты бір нәрсенің бейнесі. Олар компьютерлерді пайдалана отырып, зерттеуде аталған нысандардың орнында тұра алатындай етіп жасалады. Модельдер қажеттілікке қарай қарапайым немесе күрделі болуы мүмкін, бірақ олар бейнелейтін нәрседен қарапайым болуға тиіс, сонымен бірге нақты қолдану үшін шынайы ұқсас болуы керек. Олар жүйе туралы мәліметтерді есептеу тілдеріне аударатын деректер жинағын пайдалана отырып құрылады. Бұл модельдер, симуляциялар сияқты, түрлі нысандардың нақты рөлдері мен әрекеттерін жақсырақ түсінуге, мінез-құлықты және басқа да нәрселерді болжауға көмектеседі.

Агентті негіздеген модельдеу

Агенттік негіздегі әлеуметтік модельдеу (АБСС) – жасанды агенттер арқылы әртүрлі қоғамдарды модельдеуден (көлемі бойынша өзгешеліктерді ескере отырып) және агенттердің мінез-құлқына куә болу үшін оларды компьютерде модельделген ортаға орналастырудан тұрады. Осы деректерден жасанды агенттердің реакцияларын зерттеп, оларды нақты емес агенттер мен модельдеулердің нәтижелеріне қолдануға болады. АБСС-тің үш негізгі саласы – агенттік есептеу, әлеуметтік ғылымдар және компьютерлік модельдеу. Агенттік есептеу модель мен агенттерді жобалаумен айналысса, компьютерлік модельдеу модельдегі агенттерді симуляциялау және нәтижелерді алу процесін қамтиды. Әлеуметтік ғылымдар – бұл ғылымдар мен модельдің әлеуметтік аспектілерінің жиынтығы. Онда әлеуметтік құбылыстар дамытылып, теориялық тұрғыдан зерделенеді. АБСС-тің басты мақсаты – әлеуметтік құбылыстарды агенттік модельдеу арқылы зерттеуге арналған модельдер мен құралдарды ұсыну болып табылады. АБСС-тің көмегімен нақты өмірде байқау мүмкін болмайтын құбылыстардың әртүрлі нәтижелерін зерттеуге болады. Ол қоғам туралы және әлеуметтік оқиғалар мен құбылыстардың салдары туралы құнды мәліметтер бере алады.

Агенттік негіздегі модельдеу

Агенттік негізделген модельдеу (ABM) – агенттер жиынтығының желілерде тәуелсіз түрде өзара әрекеттесетін жүйе. Әрбір жеке агент түрлі мінез-құлықтарға жауапты, нәтижесінде ұжымдық мінез-құлық пайда болады. Осы мінез-құлықтардың жиынтығы желінің қалай жұмыс істейтінін анықтауға көмектеседі. ABM адамдардың әлеуметтік өзара әрекеттеріне, олардың бір-бірімен қалай жұмыс істейтініне және қарым-қатынас жасайтынына, біртұтас "топтық санаға" ие болмай, назар аударады. Бұл, негізінен, халықтағы адамдардың (агенттердің) өзара әрекеттесуінің салдарына баса назар аударуды білдіреді. Зерттеушілер осы динамиканы кішкентай, жергілікті деңгейде модельдеу арқылы осы модельдеу түрін жақсырақ түсіне алады. Қысқасы, ABM адамдардың (агенттердің) өзара әрекеттесуін жақсырақ түсінуге көмектеседі, олар өз кезегінде бір-біріне ықпал етеді (осы ықпалға жауап ретінде). Қарапайым жеке ережелер немесе амалдар топтың үйлесімді мінез-құлықтарына әкелуі мүмкін. Осы жеке амалдардағы өзгерістер кез келген халықтың ұжымдық тобына әсер етуі мүмкін. Агенттік негізделген модельдеу – теориялық зерттеулер үшін тәжірибелік құрал. Ол бейімделу сияқты күрделі жеке мінез-құлықтарды зерделеуге мүмкіндік береді. Жалпы, осы модельдеу түрі арқылы автор немесе зерттеуші агенттердің мінез-құлқын және олардың арасындағы қарым-қатынасты модельдеуді мақсат етеді, осылайша осы жеке өзара әрекеттесулердің бүкіл халыққа қалай әсер ететінін жақсырақ түсінуге болады. Негізінде, ABM – әртүрлі жаһандық үлгілерді модельдеу және түсінудің бір жолы.

Қазіргі зерттеулер

Қазіргі уақытта модельдеу және агенттік негіздегі симуляцияға тікелей қатысты бірнеше зерттеу жобалары бар. Олар төменде қысқаша сипаттамасымен келтірілген. "Социокеңістіктік симуляция үшін генеративтік және әлеуметтік ғылым" немесе (GENESIS) – Ұлыбританияның Ұлттық әлеуметтік ғылымдар орталығының ғылыми тобы, оны Ұлыбританияның ғылыми кеңесі (ESRC) қаржыландырады. "Әлеуметтік симуляцияның ұлттық инфрақұрылымы" немесе (NeISS) – JISC қаржылай қолдауымен Ұлыбританияда жүзеге асырылатын жоба. "Желілік модельдер, басқару және ҒЗТК-мен ынтымақтастық желілері" немесе (NEMO) – типтік функциялар үшін қажетті желілік құрылымдарды құру және бағалау жолдарын анықтауға бағытталған ғылыми-зерттеу орталығы; (мысалы, білім, құру, беру және тарату). Бұл зерттеулер барлық саяси деңгейдегі саясаткерлерге Еуропадағы білім экономикасын дамытудағы желілік саясаттың тиімділігін арттыруға көмектеседі. "Агенттік негіздегі нарық және тұтынушылар мінез-құлқының симуляциясы" – Unilever корпоративтік зерттеулерінің қаржылық қолдауымен жүзеге асырылатын тағы бір зерттеу тобы. Қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан зерттеулер тұтынушылар мінез-құлқын модельдеу үшін агенттік негіздегі симуляциялардың тиімділігін және олардың ұзақ жылдар бойы қалыптасқан маркетингтік әдістерге қосымша құндылық пен түсінік беру мүмкіндігін зерттейді. "Жеке, эволюциялық және әлеуметтік оқыту арқылы жаңа және пайда болатын әлем модельдері" немесе (Жаңа байланыстар) – үш жылдық жоба, ол агенттік негіздегі симуляция арқылы жасалған виртуалды қоғамды құруды көздейді. Жоба қоршаған ортаны зерттеуге және өзара әрекеттесу арқылы осы орта мен қоғам туралы өз бейнесін дамытуға қабілетті симуляцияланған қоғамды дамытуға бағытталған. Зерттеу жобасының мақсаты – симуляцияланған қоғамның жеке оқыту, эволюциялық оқыту және әлеуметтік оқытуды көрсетуі. Брух пен Маренің аудандық сегрегация жөніндегі жобасы: Зерттеудің мақсаты – нәсілге негізделген аудандық сегрегацияның себептерін анықтау және адамдар ауданындағы интеграция деңгейіне қанағаттанбағанда, ауданнан көшіп кетуді шешетін бұрылыс нүктесін анықтау. Олар карталар арқылы модель құрып, агенттің үйін ортаға орналастырып, оның төңірегіне әртүрлі нәсілдегі үйлерді орналастырды. Олар адамдардан әртүрлі жағдайларға қалай қарайтынын сұрады. Егер олар бір жағдайға келіссе, аудан толыққанша біріктірілгенше, басқа жағдай туралы сұрады. Брух пен Маренің нәтижелері бұрылыс нүктесінің 50% құрайтынын көрсетті. Аудан халқының 50% аз ұлтты және 50% басым ұлтты болғанда, екі нәсілдің өкілдері де ыңғайсыздық сезіне бастады және басым ұлттың ауданнан көшіп кетуі күшейді. Агенттік негіздегі модельдеудің қолданылуы социология саласында оның тиімділігін көрсетті. Адамдарға неліктен ыңғайсыздық сезінетінін түсіндірудің қажеті жоқ, олар тек қандай жағдайларда ыңғайсыздық сезінгенін көрсетуі жеткілікті. MAELIA бағдарламасы (Multi Agent Emergent Norms Assessment) – табиғи ресурстың (бұл жағдайда су) пайдаланушылары мен басқарушылары арасындағы қарым-қатынастарды және олармен байланысты нормалар мен заңдарды (конвенциялар) зерттейтін жоба, немесе оларға басқа қатысушылар (институттар) жүктейтін заңдарды зерттейді. Жобаның мақсаты – су мәселелеріне қатысты мәселелерді шешуге бағытталған көп деңгейлі жалпы платформа құру. Mosi Agil жобасы – Мадрид автономиялық облысының MOSI AGIL CM бағдарламасы арқылы қаржыландырылатын төрт жылдық бағдарлама (S2013/ICE 3019 гранты, ЕО Құрылымдық қорларының FSE және FEDER қаржыландыруымен бірлесіп). Оның мақсаты – үлкен ғимараттардың тұрғындарының мінез-құлқын тиімдірек басқару үшін қажетті білім мен практикалық құралдар жиынтығын құру. Сондықтан жоба агенттік негіздегі әлеуметтік модельдеуді қолдану арқылы қоршаған ортаның ақылдылығы мен ақылды ортаны дамытуды зерттейді. Агенттік негіздегі модельдеу микро және макро деңгейлер арасындағы байланысты қамтамасыз етуде өте тиімді, бұл социологияның зерттеулерінің маңызды бөлігі. Агенттік негіздегі модельдер орталықтандырылған басқару жоқ процестерді зерттеу үшін, соның ішінде жоғарыдан төменге қарай тәртіп орнататын институттардың пайда болуын зерттеу үшін өте қолайлы. Модельдер қарапайым және болжамды жергілікті өзара әрекеттесудің таныс, бірақ егжей-тегжейлі жаһандық үлгілерді, мысалы, нормалардың пайда болуын және ұжымдық әрекетке қатысуды қалай тудыратынына назар аударады. Майкл В. Мейси мен Роберт Виллердің жақындағы зерттеулерінде агенттік негіздегі модельдеуде екі негізгі мәселе анықталды: әлеуметтік құрылымның өзін-өзі ұйымдастыруы және әлеуметтік тәртіптің пайда болуы. Мейси мен Виллердің пікірінше, бұл мәселелердің қысқаша сипаттамасы төменде келтірілген: "Пайда болатын құрылым. Бұл модельдерде агенттер әлеуметтік ықпал немесе таңдау қысымына жауап ретінде орналасқан жерін немесе мінез-құлқын өзгертеді. Агенттер бастапқыда ерекшеленбеуі мүмкін, бірақ олар өзгеше немесе оқшауланған болудан (немесе кейбір жағдайларда, тым көп адамнан) қашу үшін орналасқан жерін немесе мінез-құлқын өзгертеді. Бірақ біртектілікті тудырудың орнына, осы конформистік шешімдер мәдени дифференциация, стратификация және жергілікті желілерде гомофилиялық кластерленудің жаһандық үлгілерін құрайды. Басқа зерттеулер процесті кері бағытта жүргізеді, гетерогенді халықтан бастап және үйлесімділікке, нормалардың, конвенциялардың, инновациялардың және технологиялық стандарттардың координациясы, таралуы және кенеттен құлауымен аяқталады." "Пайда болатын әлеуметтік тәртіп. Бұл зерттеулер эгоистік бейімделудің альтруизм немесе жоғарыдан төменге қарай басқарудың қажеті болмастан, табысты ұжымдық әрекетке қалай әкелуі мүмкін екенін көрсетеді. Көптеген зерттеулердің маңызды нәтижесі – сенімнің, ынтымақтастықтың және ұжымдық әрекеттің тиімділігі өзара әрекеттесудің енгізілуіне тікелей байланысты екендігін көрсетеді." Бұл мысалдар қоршаған ортаның күрделілігін көрсетеді және агенттік негіздегі модельдер белгілі бір әлеуметтік құбылыстың жоғары деңгейде пайда болуы үшін қажетті ең төменгі шарттарды, адам мінез-құлқы туралы ең қарапайым болжамдарды зерттеуге арналған.