Қытай тарихындағы династиялық циклдар

Кіріспе

Классикалық қытай философиясы
Династиялық цикл – Қытай тарихындағы маңызды саяси теория. Осы теорияға сәйкес, Қытайдың әрбір династиясы саяси, мәдени және экономикалық өргежиегіне жетеді, содан кейін моральдық бұзылысқа байланысты құлдырап, Тенгридің мандатын жоғалтып, құлайды, оның орнына жаңа династия келеді. Цикл содан кейін қайталама мотивтердің үстірт үлгісімен қайталанады. Ол Қытай тарихының ерте заманнан бүгінгі күнге дейінгі үзділігін империялар немесе династиялардың кезекпен ауысуы арқылы қарастырады, бұл әлеуметтік немесе экономикалық құрылымдарда елеулі даму немесе өзгерістер болмағанын көрсетеді. Джон К. Фейрбанк көптеген тарихшылардың күмәнін білдіре отырып, "Династиялық цикл тұжырымы Қытай тарихының түпкілікті динамикасын түсінуге үлкен кедергі болды" деп жазды.

Маңыздылығы

Қытай тарихы дәстүрлі түрде династиялық циклдар арқылы бейнеленеді. Ұзақ тарихы бойында қытай халқы бір ғана емес, түрлі династиялардың бірінен кейін бірі билік құрған. Ежелгі тарихи жазбаларда, мысалы, «Ұлы тарихшының жазбалары» мен «Бамбук жылнамаларында» Қытайдың алғашқы ортодоксальды династиясы ретінде сипатталғаны – Ся әулеті, одан кейін Шан әулеті билік еткен. Дегенмен, Ся әулетінің нақты болғаны археологиялық тұрғыдан әлі дәлелденбеген. Осы династиялардың ішінде Хан мен Тан әулеттері ерекше күшті кезеңдер саналса, ал басқа династиялар мәдени және өзге де жетістіктерімен танымал (мысалы, Сун әулеті кейде қарқынды экономикалық дамумен байланыстырылады). Хан мен Тан, сондай-ақ басқа ұзақ, тұрақты династиялардан кейін тәртіпсіздік кезеңдері басталып, Қытай кішкентай мемлекеттерге бөлінетін. Тәртіпсіздіктен соң елді біріктіріп, күшті орталық билікті орнатуға бір көшбасшы қол жеткізген. Мысалы, Хан әулетінен кейін Ян Цзянь Қытайды Суй әулетімен біріктіргенге дейін Қытайдың әртүрлі бөліктерін түрлі династиялар басқарған. Суй әулеті ұзақ және гүлденген Тан әулетіне негіз салған. Тан әулеті құлағаннан кейін Қытайда қайтадан саяси дүрбелең орын алған. 16 ғасырдағы «Үш патшалықтың романсы» романында айтылған атақты қытай мақалы бар: «Ұзақ уақыт бөлінгеннен кейін бірігу болады; ұзақ біріккеннен кейін бөліну болады» (分久必合，合久必分). Әрбір билеуші өзінің билігін заңды ету үшін «Аспанның мандатын» алғанын жариялаған. Қытайдың осы белгілі династиялық кезеңдемесі дәстүрлі қытай-орталық идеологияға негізделгенімен, ол Аспанның мандатын алуға тырысқан жергілікті емес билеушілерге де қатысты. Қытай тарихындағы билік құрған династиялардың көпшілігін хан этносы құрған болса, хан халқының үстемдік еткен дәстүрлі Қытай шекарасынан тыс жерде хан емес халықтар құрған династиялар да болған. Оларға моңғолдар құрған Юань және маньчжурлар құрған Цинь әулеттері жатады, олар кейіннен Қытайды жаулап алып, «Қытай императоры» атағын алған.

Chinese history is traditionally represented in terms of dynastic cycles. Through its long history, the Chinese people have been ruled not by one dynasty, but by a succession of different dynasties. The first orthodox dynasty of China to be described in ancient historical records such as Records of the Grand Historian and Bamboo Annals is the Xia, which was succeeded by the Shang, although concrete existence of the Xia is yet to be archaeologically proven. Among these dynasties the Han and Tang are often considered as particularly strong periods, although other dynasties are famous for cultural and other achievements (for instance, the Song dynasty is sometimes associated with rapid economic development). Han and Tang, as well as other long, stable dynasties, were followed by periods of disorder and the break up of China into small regimes. Out of disorder a leader eventually arose who unified the country and imposed strong central authority. For example, after the Han various dynasties ruled parts of China until Yang Jian reunited China under the Sui dynasty. The Sui set the scene for the long and prosperous Tang. After the fall of Tang, China again saw a period of political upheaval. There is a famous Chinese proverb expressed in the 16th century novel Romance of the Three Kingdoms that says "After a long split, a union will occur; after a long union, a split will occur" (分久必合，合久必分). Each of these rulers would claim the Mandate of Heaven to legitimize their rule. Although this well known dynastic periodization of China is more or less based on traditional Sinocentric ideology, it also applies to non native rulers who sought to gain the Mandate of Heaven. While most ruling dynasties in Chinese history were founded by ethnic Han, there were also dynasties established by non Han peoples beyond the traditional border of China proper dominated by Han people. These include the Yuan founded by Mongols and the Qing founded by Manchus, who later conquered China proper and assumed the title of Emperor of China.