Кіріспе

Радикалдық партия, ресми атауы Республикалық, Радикалдық және Радикалдық Социалистік партия, – Францияның либералды және әлеуметтік либералды саяси партиясы. 1971 жылдан бастап Солшыл Радикалдық партиямен (PRG) шатастыруды болдырмау үшін, өзінің Валуа көшесіндегі штаб-пәтерінің атымен «Parti radical valoisien» деп те аталады. Партияның атауы әртүрлі қысқартылып PRRRS, Rad, PR және PRV деп жазылады. 1901 жылы құрылған PR Франциядағы ең көне әрекет ететін саяси партия. Радикалдық республикалық дәстүрден келген PR жеке меншік, әлеуметтік әділдік және дін мен мемлекеттің бөлек болуы принциптерін ұстанып келді. Радикалдар бастапқыда солшыл топ болған, бірақ 1905 жылы Жұмысшылардың халықаралық ұйымының (SFIO) француз бөлімі пайда болғаннан кейін, олар біртіндеп саяси орталыққа қарай жылжыды. 1926 жылы партияның оң қанаты бөлініп, Юнионист (немесе Ұлттық) Радикалдар партиясын құрды. 1971 жылы партияның сол қанаты бөлініп, PRG партиясын құрды. Содан кейін PR оң орталыққа жақындасып, 1978 жылы Франция демократиясы үшін одақтың (UDF) негізін қалаушы партияларының бірі болды. 2002 жылы партия UDF-тен бөлініп, Халықтық қозғалыс үшін одақтың (UMP) серіктес партиясы болды және 2011 жылы «Альянс» (ARES) және 2012 жылы Демократтар мен тәуелсіздер одағы (UDI) құрылғанға дейін Президенттік көпшіліктің байланыс комитетінде өкілдік етті. 2017 жылғы президенттік және парламенттік сайлаулардан кейін PR мен PRG партияларын біріктіру бойынша келіссөздер басталды. Партияларды Радикалдық қозғалысқа қайта біріктіруге арналған қайта құру съезі 2017 жылдың желтоқсан айында өтті. Алайда, одақ ұзаққа соқпады және 2021 жылға қарай PR және PRG екі партия да тәуелсіз болды. PR сол кезде «Ensemble Citoyens» коалициясының құрамына кірді.

Партиядан бұрын радикалдар (1830-1901)

1815 жылы Наполеон империясы құлағаннан кейін Бурбон реставрациясы орын алды. Солшыл оппозицияның құрамында республикашылдардың кең тобы болды, бірақ олар либералды конституциялық монархистермен ортақ қарсыластарына қарсы ынтымақтастыққа қалай және қаншалықты дайын екендігі мәселесінде екіұштылық танытты. Республикашылдардың оң қанаты (содан кейін саяси спектрдің сол ортасы) әлеуметтік консервативті конституциялық монархияны республикаға қадам ретінде қабылдауға көбірек бейім болды. Республикашылдардың сол қанаты болса, жалпы еркек сайлау құқығы, азаматтық бостандықтар (баспасөз бостандығы, жиналыс құқығы және т.б.) және республикалық конституцияны дереу қабылдау сияқты прогрессивті реформаларды талап етуде қатаң ұстаным танытты. Олар "Орташа" республикашылдарға қарсылық танытып, "радикалды республикашылар" деп аталды. 1830-1848 жылдардағы конституциялық шілде монархиясы орнатылғаннан кейін "республикашыл" термині заңсыз деп жарияланды, ал режимнің қалған республикашыл оппозициясы өздері үшін "радикал" терминін қабылдады. Монархияның консервативтік бетбұрылысынан кейін Александр Ледру Роллен мен Луи Блан радикалдық доктринаны қалыптастырды. Осы кезде радикализм шілде монархиясының либералдық доктринасынан және сол жақтан ерекшеленді. Радикалдар дәстүрлі шаруалар мен ұсақ қолөнершілерді 19 ғасырдың жаңа экономикалық үдерістерінен – социалистік коллективизм мен капиталистік ірі бизнестен қорғады. Радикалдар 1848 жылғы революцияға және Екінші Республиканың құрылысына белсенді қатысты, парламентте "Монтань" заң шығарушы тобы ретінде өкілдік етті. Елу жыл өткен соң Радикалдық Социалистік партия осы топты өзінің тікелей алдағысы деп есептеді. Бірнеше ай бойы Александр Огюст Ледру Роллен уақытша үкіметте Ішкі істер министрі болды. Алайда, консерваторлар 1848 жылғы сайлауда жеңіске жетті, бұл жалпыға бірдей сайлау құқығы бойынша өткен алғашқы сайлау болды. Жаңа режимнің солшыл жақтастары 1848 жылғы маусымдағы жұмысшылардың демонстрацияларын басудан көңілі қалды. Ледру Роллен 1848 жылғы желтоқсан айындағы президенттік сайлауда дауыстардың 5% ғана алды, ал Луи Наполеон Бонапарт жеңіске жетіп, парламенттік демократияны тоқтатып, Екінші Империяны орнатты. Оппозицияда Радикалдар Бонапарттың автократиялық билігін және азаматтық бостандықтарға жасалған шабуылдарды сынады. 1860 жылдардың соңында олар "Бельвиль бағдарламасы" (Леон Гамбетта қолдады) аясында мемлекеттік қызметкерлер мен әкімдердің сайлануын, "үлкен бостандықтар" жариялауды, тегін білім беруді және шіркеу мен мемлекеттің бөлінуін жақтады. 1870 жылғы Франко-прусс соғысынан кейін Екінші Француз Империясы құлап, 1870 жылғы қыркүйекте Үшінші Республика жарияланды. 1871 жылғы ақпандағы алғашқы сайлауда екі түрлі фракцияға жататын монархистердің көпшілігі – консервативті либералды Орлеанистер мен католиктік дәстүрлі Легитимистер жеңіске жетті, бірақ олар қайта орналастыруды қалаған монархияның түрі туралы келісімге келе алмады. Олардың бөлінісі республикашылдарға 1876 жылғы сайлауда жеңіске жетуге мүмкіндік берді, нәтижесінде республикалық республика нығайтылды. Монархистер сияқты, республикашылдар да екі негізгі фракцияға бөлінді: әлеуметтік консервативті, бірақ либералды және зайырлы "Орташа" республикашылдар (пежоративті түрде "Оппортунист республикашылдар" деп аталады) және келісімсіз антиклерикалдық радикалдар. Жорж Клемансо Радикалдық парламенттік топтың басшысы болды, ол отаршылдық саясатты Пруссияға қарсы "құдайға сыйынбау" формасы ретінде сынады және өзінің қабілетімен көптеген үкіметтердің құлауына себепкер болды. 1890 жылдары өсіп келе жатқан еңбек қозғалысының бәсекелестігі және өнеркәсіп жұмысшыларының жағдайына деген алаңдаушылық Леон Буржуаға елу жылдық радикалдық доктринаны жаңартуға, прогрессивті табыс салығы және әлеуметтік сақтандыру схемалары сияқты әлеуметтік реформаларды қамтуға итермеледі, сондықтан "Радикалдық Социалист" термині пайда болды – реформисттік социализм мен дәстүрлі радикализмнің әлеуметтік демократиялық синтезі. Дрейфус ісінен кейін радикалдар консервативті республикашылармен және Пьер Вальдек Руссо кабинетіндегі кейбір социалистермен бірікті. 1901 жылы бірлестік құқығы туралы заң қабылданды және жеке радикалдар өздерінің үкіметтік жетістіктерін католик шіркеуінің ықпалынан және дәстүрлі оппозициядан қорғау үшін саяси партияға бірікті. Алайда, барлық радикалдар доктринадағы және одақтастықтағы өзгеріске келіспеді. Олар өз доктриналарын сақтай отырып, жаңа социал-демократиялық бағытқа және социалистік партиямен серіктестікке қарсы шыққандар бірте-бірте бөлініп, өзін "Тәуелсіз радикалдар" деп атады және "Радикалдық Социалистерден" оң жақтағы өз парламенттік партиясында отырды. Радикалдық Социалистік және Радикалдық Республикалық партия Францияда ұлттық деңгейде құрылған алғашқы ірі саяси партия болды, бұл бұрынғы парламенттік топтардан өзгеше болды, олар таза жергілікті сайлау комитеттері арқылы сайланған ұқсас тәуелсіз заң шығарушылармен спонтанды түрде құрылған. Радикалдық партияның бірінші съезі 1901 жылдың маусымында өтті. Съездіде 476 сайлау комитеті, 215 радикалдық газеттердің редакциялық алқалары және 155 масон ложаларынан өкілдер, сондай-ақ заң шығарушылар, әкімдер және қалалық кеңесшілер қатысты. Алайда, Радикалдық Социалистік партия парламенттік депутаттарына қатаң тәртіп орнатуға 1914 жылға дейін барып жетті, олардың барлығы бір Радикалдық Социалистік заң шығарушы кокусына ғана қатысуын талап етті. Ұлттық партияның болуы саяси жағдайды бірден өзгертті. Бірнеше тәуелсіз радикалдар бұрыннан Кеңес президенттері болған (Фердинанд Буиссон, Эмиль Комбс және Шарль Флоке және т.б.), ал радикалдар ел бойынша күшті өкілдікке ие болды. Партия жеке меншік иеліктерінің, бейресми сайлау клубтарының, масон ложаларының және "Адам құқықтары лигасы" мен "Француз білім лигасы" (тегін, міндетті және діни емес бастауыш білімді енгізуге, кеңейтуге және қорғауға арналған қауымдастық) бөлімдерінен құралған гетерогенді одақ болды. 20 ғасырдың басында Эмиль Комбс кабинеті зайырлылықты жақтады. Олардың саяси қарсыласы ретінде католик шіркеуін, консервативті және монархистердің саяси науқандық құралы ретінде қарастырды.

Алғашқы жылдары: Радикалды республика (19011919)

1902 жылғы заң шығарушы сайлауда Радикалдық социалистер мен Тәуелсіз радикалдар консервативті либералдардан құралған Демократиялық Альянспен (олардың тікелей оң жағында) және социалистермен (олардың сол жағында) бірігіп, «Сол жақтар блогы» (Bloc des gauches) коалициясын құрды. Нәтижесінде радикалдар басты саяси күшке айналды. Эмиль Комбс «Сол жақтар блогының» басшылығын қабылдап, клерикализмге қарсы қатаң саясатты жүргізді, ол 1905 жылғы зайырлы заңмен аяқталды. Бұл заң, бұрынғы Жюль Ферри заңдарымен бірге, мемлекеттік білім беру жүйесінен діни ықпалды алып тастап, Францияның дінсіздік саясатының (laïcité) негізін қалады. Осыдан кейін Радикалдық социалистік партияның ішкі саясаттағы басты мақсаты – олардың ауқымды реформаларының діни оңшылдардың қайта билікке оралуымен күшін жоғалтуына жол бермеу болды. 1904 жылы Амстердамда өткен Халықаралық социалистік конгреске қатысқаннан кейін социалистік министрлер үкіметтен кетіп, коалиция тарады. Радикалдар 1906 жылғы заң шығарушы сайлауға жеке күшпен қатысты. Дегенмен, Радикалдық социалистік партия парламенттік көпшілік пен үкіметтердің тірегі болып қала берді. Тәуелсіз радикал Жорж Клемансо басқарған үкімет (1906–1909) табыс салығы мен жұмысшылар зейнетақысын енгізді, бірақ өнеркәсіптік ереуілдерді қатыгездықпен басуымен де есте қалды. Үшінші республиканың соңғы кезеңінде (1918–1940) радикалдық социалистер, әдетте шаруалар мен ұсақ буржуазия сайлаушыларының антиклерикалдық бөлігін ұсынып, парламенттегі ең ірі партия болып табылды. Бірақ антиклерикалдық мақсаттарына жеткен соң партия өзінің күшінен айырылды. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін партияның басшысы Жозеф Кайо Германиямен жақсы қарым-қатынас орнатуды жақтауымен, реформалық бағдарламасынан гөрі көбірек танылды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914–1918) Радикалдық социалистік партия «Қасиетті одақтың» (Sacred Union) негізгі тірегі болды, ал ең белгілі Тәуелсіз радикал Жорж Клемансо 1917 жылдан 1919 жылға дейін үкіметті қайта басқарды. Ол «жеңістің архитектор» ретінде танылды, бірақ Радикалдық социалистік партиямен арақатынасы нашарлады. Радикалдық социалистер мен Тәуелсіз радикалдар 1919 жылғы заң шығарушы сайлауға қарсы коалициялармен қатысты, нәтижесінде Клемансоның оңшылдар одағы жеңіске жетті.

Дүниежүзілік соғыстар арасында (19191946)

Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңында, қазір Эдуард Эррио басқаратын Радикалды социалистік партия, көбінесе оң жақтағы әлеуметтік консервативті либералдық партиялардың үкіметтік басымдығымен (қараңыз) және сол жақтағы Жұмысшылар интернационалының француз социалистік бөлімі (SFIO) мен француз коммунистік партиясының (PCF) қолдауының артуымен бетпе-бет келді. Осы саяси күштермен радикалдық социалистер клерикализмге қарсы күрес пен «әлеуметтік прогресс» үшін күресті бөлісті, бірақ басқа солшыл партиялардан айырмашылығы, радикалдық социалистер қатаң парламенттік әрекеттер принципін және жеке меншікті, кем дегенде шағын шаруалар мен шағын бизнесті қорғауды жақтады. Сонымен қатар, Радикалды социалистік партия 1914 жылға дейін католик, монархист және дәстүрлі оңшылдар арасындағы ескі қарсыластарының толығымен әлсірегенін ойлаған, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін олар қайта жанданды. 1924 жылы радикалдық социалистер SFIO-мен сайлау одағын құрды. «Сол жақтар коалициясы» (Cartel des Gauches) 1924 жылғы заң шығарушы сайлауда жеңіске жетті және Эррио үкімет құрды. Алайда, радикалдық социалистер 1926 жылға қарай оңға қарай жылжыды, сол жақтан қолдауды жоғалтып, 1926 жылы оң орталықтан тәуелсіз радикалдармен және консервативті либералдық партиялармен «Республикалық шоғырлану» коалициясын құрды. Екі жылдан кейін Анжер съезінде партияның сол қанаты радикалдық социалистердің кабинеттен шығуына және социалистермен одақтасу саясатына оралуына қол жеткізді. Эдуард Даладье партия басшысы болып сайланды. Алайда, партияның оң қанатының бір бөлігі екінші оң орталықтан тәуелсіз радикалдық партияны (әлеуметтік және радикалдық солшылдар) құру үшін бөлінді, бұл партия социалистік партиямен одақтасуға қарсы болды және оң орталық либералдармен жақын ынтымақтастықты қалады. Партия 1930 жылдары 120 000 мүшесі бар екенін мәлімдеді, бірақ бұл көрсеткіштер партия ішіндегі дауыстарға ықпал ету үшін партия мүшелігін жаппай сатып алған бәсекелестермен көбейтілді. «Сол жақтар коалициясының» екінші құрамы 1932 жылғы заң шығарушы сайлауда жеңіске жетті, бірақ оның екі негізгі құрамы ортақ бағдарламаны қалыптастыра алмады, сондықтан SFIO қатысусыз Эррио басқарған екінші үкіметті қолдады. Коалиция 1934 жылдың 7 ақпанында, алдыңғы күні түнде оңшыл лигалар ұйымдастырған тәртіпсіздіктерден кейін құлады. Радикалды социалист Камиль Шотемп үкіметінің орнын оның танымал қарсыласы Эдуард Даладье басқарған үкімет алмастырды. Бұл үлгі – социалистік партиямен белсенді үкіметке қосылуға дайын емес алғашқы одақ, содан кейін көңілсіздік пен оң орталықпен одақтасу 1936 жылы бұзылған сияқты көрінді, өйткені социалистермен және коммунистермен сайлауалды одақ социалистік көшбасшы Леон Блумды коалициялық үкіметте Кеңес президенті ретінде қабылдады. Радикалды социалистік партия тарихында алғаш рет SFIO-ға қарағанда аз дауыс алды. Коалицияның қызыл дауылды өмірінде радикалдық социалистер коалициялық серіктестерінің радикализміне алаңдады. Сондықтан олар Блумның Испаниядағы азамат соғысы кезінде республикашыларға көмектесу ниетіне қарсы шығып, оны араласпау саясатын ұстануға мәжбүр етті. Блумның екінші үкіметі 1938 жылдың сәуір айында сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Даладье либералдық және консервативті партиялармен коалиция құра отырып, жаңа үкімет құрды. 1938 жылдың 29 қыркүйегінде Мюнхен келісімінен кейін Судет аймағын нацистік Германияға уақытша бейбітшілікке алмастырғаннан кейін, Даладье Парижге оралғаннан кейін соғыстан сақтаған адам ретінде құрметке ие болды. Алайда, 1939 жылдың 1 қыркүйегінде Польшаға шабуылдан екі күн өткен соң, Даладье басқарған француз үкіметі Польшаға берген кепілдіктерін орындап, Ұлыбританиямен бірге соғыс жариялады. 1939 жылдың 23 тамызында нацистік Германия мен Кеңес Одағы арасындағы Молотов-Риббентроп келісімінен кейін Даладье коммунистердің қызметіне және партияның газеті «L'Humanité»-ге тыйым салып, антикоммунистік саясатты ұстанды. Сонымен қатар, Даладье оңға қарай жылжыды, әсіресе халықтық фронттың ең маңызды жетістігі болған 40 сағаттық жұмыс аптасын жойды. Даладье 1940 жылдың наурыз айында отставкаға келіп, Пол Рейноның жаңа үкіметінде (негізгі оңшыл либералдық партияның басшысы, Демократиялық Альянс) Ұлттық қорғаныс және соғыс министрі болып тағайындалды. Франция шайқасында жеңілгеннен кейін, француз армиясы нацистік блицкригке ұшырағаннан кейін, француз үкіметі 10 маусымда Парижде «ашық қала» деп жариялады және Бордоға ұшып кетті. Сол айда Даладье Мароккоға, Массилия арқылы қашып кетті. Осылайша, ол 1940 жылдың 10 шілдесінде маршал Филипп Петанға толық өкілеттік беру туралы даулы дауыс беру кезінде болған жоқ, бұл Виши режиміне есік ашты. Даладье 1942 жылы тұтқындалып, жаңа режимге сотталды (Риом сотын қараңыз), ол оны және басқа да саяси көшбасшыларды, мысалы, социалист Леон Блумды және консерватор Пол Рейноны Франция шайқасын жеңілуге моральдық және стратегиялық жауапты деп айыптады.

Төртінші республика (1946-1958 жж.)

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Радикалдар, көптеген басқа саяси партиялар сияқты, көптеген мүшелерінің Маршал Филипп Петенге төтенше жағдайды пайдалану өкілеттіктерін беруге дауыс бергеніне байланысты беделсіздікке ұшырады. Радикалды социалистік партия қайта құрылып, Төртінші Республиканың маңызды партияларының бірі болды (1946–1958), бірақ соғысқа дейінгі үстемдік орнын ешқашан қайта қалпына келтірмеді. Ол үш партиялық коалицияның жобаларын (ұлттықтандыру және әлеуметтік мемлекетті) қабылдауына кедергі келтіре алмады. Демократиялық және Социалистік Қарсылық Одағымен бірге ол сайлаушылардың біріккен тобын – Республикалық Солшылдардың Жиналысын (РГР) құрды. 1947 жылдан бастап, үкіметтік коалицияның ыдырауынан кейін, ол SFIO, христиандық демократиялық Халықтық Республикалық қозғалысы және консервативті-либералдық Ұлттық Тәуелсіздер мен Шаруалар орталығымен бірге Үшінші Күш коалициясына қатысты. Төртінші Республиканың алғашқы жылдарында партия Пьер Мендес Франс басшылығымен орталық сол қанатқа қайта оралды, ол француз колониализміне қарсы күрескен және 1954–1955 жылдары премьер-министр болып, Францияның Индокитайдан шығуына және Тунисіден шығу туралы келісімге қол жеткізді. Радикалды социалистік партияның беделін түсіргеннен кейін оны жаңартуға көмектескен Мендес Франс, Индокитай соғысын тоқтатуға берген уәдесімен сайланды (1946–1954). Мендес Франс SFIO-ның қиындықтарын пайдаланып, радикалдарды Франциядағы басты орталық сол қанатты партияға айналдыруды үміттенеді. Эдгар Форе бастаған партияның консервативті элементтері бұл саясатқа қарсылық көрсетті, нәтижесінде 1955 жылы Мендес Франс үкіметі құлап кетті. Олар РГР-ді радикалдық партиядан ерекшеленетін оңшыл орталық партияға бөліп жіберді. Пьер Мендес Франс басшылығымен Радикалдық партия 1956 жылғы заң шығару сайлауында жеңіске жеткен орталық сол қанатты коалиция – Республикалық Фронтқа қатысты. Тағы бір бөлініс, бұл жолы Францияның Алжир соғысы (1954–1962) саясаты бойынша, оның партия басшысы лауазымынан кетуіне және партияның айқын консервативті бағытқа бұруына әкелді. Төртінші Республика Алжир соғысы бойынша басты партиялар арасындағы келіспеушіліктердің салдарынан тұрақты парламенттік тұрақсыздықпен сипатталды, ол ресми түрде 1990 жылға дейін «қоғамдық тәртіп операциясы» деп аталды. Мендес Франс соғысқа және колониализмге қарсы болды, ал премьер-министр Гай Моле басқаратын SFIO оны қолдады. Салқын соғыс басталғаннан кейін барлық саяси партиялар, тіпті SFIO, Кеңес Одағының рөліне байланысты өте танымал болған Француз Коммунистік партиясына (PCF) қарсы болды (оны «75 000 өлім жазасына кесілгендердің партиясы» деп атады). ПКФ сонымен қатар Алжирдегі француз үкімдігіне қарсы болды және оның тәуелсіздігін қолдады. Осы парламенттік тұрақсыздық пен саяси элитаның бөлінуінің ортасында Шарль де Голль 1958 жылғы мамырлық дағдарыстан пайдаланып билікке оралды. 13 мамырда еуропалық колонистер Алжирдегі генерал-губернатордың ғимаратын басып алды, ал оңшыл көтерілісшілердің Comité de Salut Public ұйымы «Résurrection» операциясын бастады. Парламенттік жүйеге және оның созылмалы тұрақсыздығына (ол қатты сынға алған партиялар жүйесіне) наразылық білдіріп, он жыл бойын саяси аренадан шетте тұрған де Голль енді Францияның оң жағындағы және төңкеріс жасау қаупі төнген еуропалық колонистермен келісуге қабілетті жалғыз адам ретінде көрінді. Осылайша, ол билікке шақырылып, Төртінші Республиканың аяқталуын жариялады (оның пікірінше, парламентаризмнің салдарынан тым әлсіз) және оны өзіне бейімделген гибридті президенттік-парламенттік жүйемен – Бесінші Республикамен алмастырды. Радикалдық партия осы шешуші сәтте де Голльді қолдады, нәтижесінде Мендес Франс партиядан шығып кетті. Ұсынылған конституцияға қарсы болған Мендес Франс 1958 жылғы 28 қыркүйектегі референдумда «жоқ» деп дауыс беруге науқан жүргізді. Алайда, жаңа Конституция ақыры 1958 жылғы 4 қазанда қабылданды және жарияланды.

Бесінші республика (1958 жылдан қазіргі уақытқа дейін)

Халыққа танымал саяси қайраткер Пьер Мендес Франция Радикалдық партиядан шықты, ол оңшылдарға қарай бет бұрған болатын. Бұрынғы орталық республикашылдар үшінші республиканың басында осы партияның солшылға қарай жылжуынан кейін сол және оң қанаттар арасындағы шекарадан ығысып қалған, бұл процеске "систризм" деген ат берілді. Мендес Франция кейін Демократиялық әрекет орталығын (CAD) құрды, ол кейіннен СФИО-дан бөлініп шыққан Автономиялық социалистік партияға (PSA) қосылды. Бұл партия 1960 жылдың 3 сәуірінде Біріккен социалистік партияға (PSU) бірікті. Бұл жаңа социалистік партия Радикалдық партия мен СФИО-дан Алжир соғысына және жаңа президенттік режимнің жариялануына қарсы болған барлық диссиденттерді біріктірді. Мендес Франция 1961 жылы ПСУ-ға ресми мүше болып кірді, бұл Алжир соғысын аяқтаған 1962 жылғы 18 наурыздағы Эвиан келісіміне бір жыл қалғанда болды. Радикалдық партия 1959 жылы үкіметті қолдаудан оппозицияға өтті және 1960 жылдар бойы әлсіреп, ыдырады. Демократиялық және социалистік солшылдар федерациясында СФИО-мен одақтасып, 1965 жылғы президенттік сайлауда Франсуа Миттеранды қолдады. Бұл федерация 1968 жылы жарылды. 1969 жылдың 29 қазанынан бастап партия басшысы болған, сол қанаттан шыққан Жан Жак Серван Шрайбердің басшылығымен партия 1970 жылдары тағы да солшылға қарай ұмтылыс жасады, бірақ Социалистік партияның (ПС) жетекшісі Франсуа Миттеранмен және оның коммунистік одақтастарымен одақтасуға қол жеткізе алмады. Нәтижесінде 1972 жылы қалған орталық-солшыл радикалдар партиядан шығып, ақырында Радикалдық социалистік солшылдар қозғалысына айналды. Солшылдардың ортақ бағдарламасына қатысуды қалаған бұл топ, Солшыл радикалдар қозғалысын (MRG) құру үшін бөлініп шықты және 1974 жылғы президенттік сайлауда солшылдардың үміткері Миттеранды қолдады.

Радикалдық партияның құрметі

Бұдан кейін Радикалдық партия MRG-ден ажырату үшін оның ұлттық штаб-пәтерінің Париждегі Place de Valois-те орналасқан жеріне байланысты valoisien деп аталды. 1972 жылғы Жалпы бағдарламаның негізі болған ПКФ-пен сайлауалды одаққа қарсы болған радикалдар голлистерге қарсылығын сақтап қалды. Олар реформалық қозғалыстағы христиан-демократтармен одақтасып, Жалпы бағдарлама партиялары мен голлистер басқаратын президенттік көпшілік арасындағы басқа бағытты ұсынды. Ақырында, Валери Жискар д'Эстеннің 1974 жылы Франция президенті болып сайланғаннан кейін олар оған қосылды. Олар Жискар д'Эстеннің президенттігі кезеңіндегі көптеген реформаларды қолдады (әсіресе контрацептивті таблетканы рұқсат ету және әйелдер құқықтарын мойындау). Серван Шрайбердің ықпалымен болған бұл эволюция 1979 жылғы Еуропалық сайлауда оның сәтсіздігімен аяқталды. 1971 жылы солшыл фракцияның бөлінуінен кейін, "Валоизиан" Радикалдық партиясы республикалық, радикалдық және радикалдық социалистік партияның ресми атауына қатысты заңдық құқықтарын сақтап, оның заңды жалғасы болып табылады. Христиан демократтарымен реформалық қозғалысқа жасаған одақтың сәтсіз аяқталуынан кейін Радикалдық партия 1978 жылы Жискар д'Эстеннің Француз демократиясы үшін одағын (UDF) құруға қатысу арқылы ықпалын сақтап қалды. Радикалдық партия оның алты құрамдас бөлігінің бірі болды, сондай-ақ Социал-демократтар орталығының центристтері, Республикалық партияның либералдары, Перспективалар мен шындықтар клубтарының ұлттық федерациясы, Социал-демократиялық қозғалыстың социал-демократтары және UDF-тің жаңа мүшелері де кірді. UDF арқылы Радикалдық партия Республика үшін жиналыс (RPR) парламенттік көпшілігінен құрылған барлық үкіметтерге қатысты.

UMP-нің серіктес партиясы

1998 жылғы өңірлік сайлаудан кейін маңызды бөлініс орын алды, оның барысында партияның бірқатар мүшелері оңшыл «Ұлттық фронт» партиясымен сайлау одағын құрды. Бұл мүшелер Либералды-демократиялық партияны құрды, ал Радикалдық партия UDF құрамында қалды. 2002 жылғы президенттік сайлауда Франсуа Байру UDF атынан кандидат ретінде өзін ұсынды, ал Радикалдық партия оның қарсыласы Жак Ширакты (RPR) қолдады. 2002 жылы Ширак қайта сайланғаннан кейін, радикалдардың көпшілігі оның жаңа партиясы – «Халықтық қозғалыс одағы» (UMP) құруға қатысты. Содан кейін Радикалдық партия UDF-тен шығып, UMP-мен байланыс орнатып, оның мүшелігі мен бюджетін бөлісті. Дегенмен, Тьерри Корниль сияқты бірқатар мүшелер UDF құрамында қалуын жалғастырды. Ол кезде партияны Жан-Луи Борлу мен Андре Россино басқарды. Николя Саркози UMP төрағасы болғаннан кейін, радикалдар UMP ішінде орталық және әлеуметтік бағытты күшейту үшін партияларын қайта құруға кірісті. Партия көп ұзамай басқа орталық саясаткерлерді (Жан-Луи Борлу, Рено Дютрей, Вероник Матье және Франсуаза Осталье) және тіпті Саркозиге қарсы неоголлистерді (Серж Лепельтье және Ален Ферри сияқты) өзіне тартты. Нәтижесінде, Радикалдық партия француз саясатына қайта оралды. Ол кезде партияда 21 депутат (2002 жылы сайланғандардан 4-і көп), 6 сенатор (2002 жылғыдан 2-і көп), 4 Еуропарламент депутаты және 8000 мүше болды. Жан-Луи Борлу 2007 жылдан 2010 жылға дейін Франсуа Фийонның екінші үкіметінде Экология, энергетика, тұрақты даму және көлік министрі, сондай-ақ мемлекеттік министр қызметін атқарды, бірақ Фийонның үшінші үкіметіне қатысудан бас тартты. Бұл 1974 жылдан бері радикалдардың оңшыл-орталық үкіметте өкілдік етпеген алғашқы жағдайы болды. Еуропарламенттің 7-ші шақырылымында үш радикалды еуропарламент депутаты «Еуропалық халық партиясы» (EPP) тобымен және UMP-мен бірге отырды.

Альянс

2011 жылдың 7 сәуірінде Борлу орталықшыл коалиция құрылатынын жариялады. 14-15 мамыр күндері өткен партия съезінде Радикалдар партиясы 2002 жылдан бері серіктес партия болып келген Саркозидің Халық қозғалысы үшін одағымен (UMP) байланысын үзуге шешім қабылдады. 26 маусымдағы конвенцияда партия ресми түрде Жаңа орталық және басқа да центристік партиялармен бірге UMP-ге балама ретінде Альянсқа (ARES) қосылды. 2012 жылдың қыркүйегінде Альянс Демократтар мен тәуелсіздер одағымен (UDI) ауыстырылды. 8-ші Еуропалық парламенттегі жалғыз радикалды Еуропарламент депутаты Доминик Рике UDI құрамында Еуропалық либералдар мен демократтар альянсы (ALDE) тобында отырды.

Парламент сайлауы

Күні Жетекші Дауыс Орын саны Позиция Бірінші тур % Екінші тур % # ± Мөлшері 1902 Эмиль Комб 853,140 10.14 – – 30 3-орын 1906 Эмиль Комб 2,514,508 28.53 – – 28 1-орын 1910 Эмиль Комб 1,727,064 20.45 – – 16 1-орын 1914 Жозеф Каййо 1,530,188 18.15 – – 8 1-орын 1919 Эдуард Эррио 1,420,381 17.43 – – 54 2-орын Республикалық социалистік партиясымен коалицияның бөлігі, жалпы 106 орын жеңіп алды 1924 Эдуард Эррио 1,612,581 17.86 – – 53 2-орын Республикалық социалистік партиясымен коалицияның бөлігі, жалпы 167 орын жеңіп алды 1928 Эдуард Даладье 1,682,543 17.77 – – 19 3-орын 1932 Эдуард Эррио 1,836,991 19.18 – – 37 1-орын 1936 Эдуард Даладье 1,422,611 14.45 – – 46 3-орын 1945 Эдуард Эррио 2,018,665 10.54 – – 51 5-орын I 1946 Эдуард Эррио 2,295,119 11.54 – – 31 5-орын II 1946 Эдуард Эррио 2,381,385 12.40 – – 16 5-орын 1951 Эдуард Эррио 1,887,583 11.13 – – 12 6-орын Республикалық солшылдардың бірігуінің бөлігі, жалпы 77 орын жеңіп алды 1956 Эдуард Эррио 2,381,385 12.40 – – 13 5-орын 1958 Феликс Галлар 2,695,287 13.15 1,398,409 7.77 17 5-орын 1962 Морис Фур 1,429,649 7.8 1,172,711 7.69 5 3-орын 1967 Рене Биллер 4,207,166 18.79 4,505,329 24.08 18 2-орын Демократиялық және социалистік солшылдар федерациясының бөлігі, жалпы 118 орын жеңіп алды 1968 Рене Биллер 3,660,250 16.53 3,097,338 21.25 9 2-орын Демократиялық және социалистік солшылдар федерациясының бөлігі, жалпы 57 орын жеңіп алды 1973 Ж.Ж. Серван Шрайбер 2,967,481 12.51 1,631,978 6.96 11 4-орын Реформисттік қозғалыстың бөлігі, жалпы 32 орын жеңіп алды 1978 Ж.Ж. Серван Шрайбер 6,128,849 21.46 5,907,603 23.19 5 2-орын Француз демократиясы одағының бөлігі, жалпы 124 орын жеңіп алды 1981 Дидье Бариани 4,827,437 19.20 3,489,363 18.68 6 3-орын Француз демократиясы одағының бөлігі, жалпы 61 орын жеңіп алды 1986 Андре Россино 2,330,072 8.31 – – 5 4-орын Француз демократиясы одағының бөлігі, жалпы 53 орын жеңіп алды 1988 Андре Россино 4,519,459 18.50 4,299,370 21.18 4 4-орын Француз демократиясы одағының бөлігі, жалпы 130 орын жеңіп алды 1993 Ив Галлан 4,855,274 19.08 5,331,935 25.84 11 2-орын Француз демократиясы одағының бөлігі, жалпы 213 орын жеңіп алды 1997 Андре Россино 3,601,279 14.21 5,323,177 20.77 11 3-орын Француз демократиясы одағының бөлігі, жалпы 112 орын жеңіп алды 2002 Франсуа Лус 8,408,023 33.30 10,029,669 47.26 6 1-орын Халық қозғалысы одағының бөлігі, жалпы 357 орын жеңіп алды 2007 Жан Луи Борлу 10,289,737 39.54 9,460,710 46.36 7 1-орын Халық қозғалысы одағының бөлігі, жалпы 313 орын жеңіп алды 2012 Жан Луи Борлу 321,124 1.24 311,199 1.35 10 9-орын 2017 Лоран Энар 687,225 3.03 551,784 3.04 3 5-орын Демократтар мен тәуелсіздер одағының бөлігі, жалпы 18 орын жеңіп алды 2022 Лоран Энар 5,857,364 25.75 8,002,419 38.57 2 1-орын Ensemble-дің бөлігі, жалпы 245 орын жеңіп алды

Француз тілінде

Берштейн, Серж. "Радикалдық партияның өмірі: Саон және Луара федерациясы, 1919-1939 жылдар". Француз саяси ғылымы журналы (1970): 1136–1180. онлайн.