Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Гүлді өсімдіктер туысы
Genus of flowering plants
Лантана ( /l//æ//n/'/t//ɑː//n//ə//, /'/t//eɪ// /) – Verbenaceae тұқымдасына жататын шамамен 150 түрден тұратын көпжылдық гүлді өсімдіктер туысы. Олар Америка мен Африканың тропикалық аймақтарына тән, бірақ көптеген аймақтарда, әсіресе Австралия-Тынық мұхиты аймағында, Үндістанның оңтүстік және солтүстік-шығыс бөлігінде және Бангладеште енгізілген түрлер ретінде кездеседі. Бұл туысқа шөптесін өсімдіктер де, биіктігіне дейін өсетін бұталар да кіреді. Олардың жалпы атаулары – бұталы вербеналар немесе лантаналар. Туыс атауы кейінгі латын тілінен шыққан, онда ол туыс емес Viburnum lantana-ға сілтеме жасайды. Лантананың хош иісті гүл шоғырлары (умбель деп аталады) қызыл, қызғылт сары, сары немесе көк және ақ гүлшоғырларынан құралған. Жаңа сорттар іріктеле келе басқа да түстер пайда болады. Гүлдер пісіп жетілгенде әдетте түсін өзгертеді, нәтижесінде екі немесе үш түсті гүлшоғырлары пайда болады. "Жабайы лантаналар" – бұл туыс емес Abronia туысына жататын өсімдіктер, олар көбінесе "құм вербеналары" деп аталады.
Lantana (/l//æ//n/'/t//ɑː//n//ə//, // /'/t//eɪ// /) is a genus of about 150 species of perennial flowering plants in the verbena family, Verbenaceae. They are native to tropical regions of the Americas and Africa but exist as an introduced species in numerous areas, especially in the Australian Pacific region, South and Northeastern part of India and Bangladesh. The genus includes both herbaceous plants and shrubs growing to tall. Their common names are shrub verbenas or lantanas. The generic name originated in Late Latin, where it refers to the unrelated Viburnum lantana. Lantana's aromatic flower clusters (called umbels) are a mix of red, orange, yellow, or blue and white florets. Other colors exist as new varieties are being selected. The flowers typically change color as they mature, resulting in inflorescences that are two or three colored. "Wild lantanas" are plants of the unrelated genus Abronia, usually called "sand verbenas".
Экология
Кейбір түрлері инвазивті болып табылады және Оңтүстік Азия, Оңтүстік Африка және Австралия сияқты зиянды арамшөптер саналады. АҚШ-та лантаналар оңтүстік-шығыста, әсіресе Каролина, Джорджия, Флорида және Мексика шығанағының жағалауындағы жағалау аймақтарында инвазивті болып табылады. Лантананың таралуына оның жапырақтары көптеген жануарлар үшін улы болғандықтан, өсімдікпен қоректенуден қашу себепті, ал жемісі көптеген құстар үшін деликатес болып табылады, соның ішінде Вануатудағы сары маңдайлы ақкөз, Австралиядағы керемет жұлдызкөз, қабыршақты кеуделі муния және Маскарен аралдарындағы Маврикий бульбулы; олар тұқымдарды таратып, осылайша өздері білмейтіндей үй экожүйесінің бұзылуына себепкер болады. Лантананың биологиялық бақылауы жеткілікті нәтиже берген жоқ. Австралияда лантананың таралуын бақылау үшін 30-ға жуық жәндік әкелінді, бірақ бұл өз проблемаларын тудырды. Мысалы, лантана жәндігі (Aconophora compressa) 1995 жылы енгізілген көп түрлі қоректенетін түр, ол ондаған өсімдіктермен қоректенеді және лантана популяциясына айтарлықтай әсер етпеген, тіпті бау-бақша шаруашылығында зиянкеске айналып, туысқан скрипка ағаштарын (Citharexylum) паразиттік етеді. Шағын лантана жейтін молықтар Epinotia lantana және Lantanophaga pusillidactyla зиянкеске айналмаса да, лантана маңындағы шашты қайырмалы көбелек (Strymon bazochii) сияқты, лантаналарды бақылау үшін енгізілген, лантана аралдарында лантананың таралуын тоқтата алмады. Лантана түрлерін жейтін басқа Lepidoptera: қарапайым сұлу жұлдызшыл шыбын (Aenetus ligniveren), Aenetus scotti, Endoclita malabaricus, Hypercompe orsa және сеткалы еврей таңбасы (Xestia c nigrum). Сулы балық (Wallabia bicolor) - лантана жапырағын жейтін, бірақ зиянды әсерін тигізбейтін сүтқоректілердің бірі. Лантаналар бал өсімдіктері ретінде пайдалы, ал испан туы (L. camara), L. lilacina және L. trifolia кейде осы мақсатта немесе көбелек бақшасында отырғызылады. Лантана гүлдеріне тартылған көбелектер, әсіресе Papilioninae (құйрықты және құс қанатты көбелектер). Hesperiidae (skippers) және кейбір щеткалы аяқты көбелектер (атап айтқанда Danainae және Heliconiinae), сондай-ақ кейбір Pieridae (мысалы, бұлтсыз күкірт, Phoebis sennae), Lycaenidae (мысалы, жоғарыда аталған лантана шашты көбелегі) және Nymphalidae (мысалы, Greta oto) өсімдік гүлдерін көруді ұнатады. Сондықтан лантананы толық жою мүмкін емес сияқты, сондықтан көп жағдайда өспеген (жасыл) жемісі бар өсімдіктерді жою жақсырақ болуы мүмкін. Кейбір тоқушы құстар, мысалы, қара мойынды тоқушы (Ploceus benghalensis) және жолақты тоқушы (P. manyar) ұяларын безендіру үшін лантана гүлдерін жоғары бағалайды. Әйелдердің тамаша және жаңашыл безендірулерді жасау қабілеті еркектердің жарамдылығының көрсеткіші болып табылады. Австралияда лантананы қалалық жасыл желектерден алып тастау жергілікті құстардың әртүрлілігіне кері әсер етуі мүмкін екені анықталды, өйткені ол керемет жұлдызкөз (Malurus cyaneus) және күміс көз (Zosterops lateralis) сияқты түрлерге баспана береді. Лантананың көп болуы (осылайша өсімдік жамылғысының біркелкілігі) құс түрлерінің байлығын немесе санының азаюына әкелетін тығыздық шегі бар сияқты. Ceratobasidium cornigerum - лантана және басқа да өсімдіктерде паразиттік қызмет атқаратын жоғары саңырауқұлақ. Татты картоптың ақ құсы (Bemisia tabaci) - жалпы жылыжай зиянкесі және жиі жұқтырған лантаналармен таралады. Лантана түрлерінде, әсіресе L. camara, петациклді тритерпеноидтар бар, олар қой, ешкі, ірі қара мал және жылқы сияқты жайылым жануарлары жұтқанда бауыр токсикациясын және фотосезімталдықты тудырады. Бұл АҚШ-та, Оңтүстік Африкада, Үндістанда, Мексикада және Австралияда ірі қара малдың көптеп жоғалуына әкелді. Испания туының көптеген сорттары бар, соның ішінде "Ирене", "Кристина" және "Даллас Ред" (барлығы да биік өсетін сорттар) және жақында енгізілген бірнеше қысқа сорттар. Қысқа сорттар ұзын сорттарға қарағанда көбірек гүлдейді. Lantana montevidensis жыл бойы көк (немесе ақ) гүлдер береді. Оның жапырағы қара-жасыл түсті және ерекше иісі бар. Лантаналар әдетте берік және біршама улы болғандықтан, әдетте өсімдікпен қоректенетін жануарлар оларды қабылдамайды, бірақ олар зиянкестермен зақымдануы мүмкін. Лантана жидектерінің жеуге жарамдылығы дау тудырады. Кейбір сарапшылар лантана жидектерін піскен кезде жеуге болады деп мәлімдейді, бірақ басқа да жемістер сияқты, олар әлі де жасыл күйінде болса, аздап улы. Басқа мамандар тәжірибелік зерттеулер лантана жидектерінің піспеген және піскен екеуі де өлімге әкелуі мүмкін екенін көрсетеді, басқалар піскен жидектердің улы емес екенін айтқанмен. Lantana camara тұндырмасы капустаны апид Lipaphis erysimi-ден қорғау үшін қолданылуы мүмкін. Үндістанның оңтүстік Карнатака штатындағы MM Hills-те тұратын Soliga, Korava және Palliyar тайпалары лантанадан шамамен 50 түрлі өнім шығарады. Ол қымбат бағалы баламалар, қамыс және бамбукқа "жақын" деп есептеледі. Лантанадан жасалған жиһаз күнге, жаңбырға және көбелектерге төзімді.
Some species are invasive, and are considered to be noxious weeds, such as in South Asia, Southern Africa and Australia. In the United States, lantanas are invasive in the southeast, especially coastal regions of the Carolinas, Georgia, Florida, and the Gulf Coast. The spread of lantana is aided by the fact that their leaves are poisonous to most animals and thus avoided by herbivores, while their fruit is a delicacy for many birds, including the yellow fronted white eye of Vanuatu, the superb fairy wren in Australia, the scaly breasted munia, and the Mauritius bulbul in the Mascarenes; these distribute the seeds and thereby unwittingly contribute to the degradation of their home ecosystem. Biological control of introduced lantanas has been attempted, without robust success. In Australia, about 30 insects have been introduced in an attempt to control the spread of lantanas, and this has caused problems of its own. The lantana bug (Aconophora compressa) for example is a polyphagous species introduced in 1995 that feeds on dozens of plants, and not only has it failed to have a noticeable impact on the lantana population, it has even become a pest in horticulture, parasitizing the related fiddlewoods (Citharexylum). The small Lantana feeding moths Epinotia lantana and Lantanophaga pusillidactyla, while not becoming pests, have nonetheless failed to stem the spread of the invasive weed, as has the lantana scrub hairstreak butterfly (Strymon bazochii) which was introduced to control lantanas on the Hawaiian Islands. Other Lepidoptera whose caterpillars feed on lantana species include the common splendid ghost moth (Aenetus ligniveren), Aenetus scotti, Endoclita malabaricus, Hypercompe orsa and the setaceous Hebrew character (Xestia c nigrum). The swamp wallaby (Wallabia bicolor) is one of the few mammals that eat lantana leaves without apparent ill effect. Lantanas are useful as honey plants, and Spanish flag (L. camara), L. lilacina and L. trifolia are sometimes planted for this purpose, or in butterfly gardening. Butterflies which are attracted to lantana flowers are most notably Papilioninae (swallowtail and birdwing butterflies). Hesperiidae (skippers) and certain brush footed butterflies (namely Danainae and Heliconiinae), as well as some Pieridae (e. g. cloudless sulphur, Phoebis sennae), Lycaenidae (e. g. the aforementioned lantana scrub hairstreak), and Nymphalidae (e. g. Greta oto) also like to visit the plants' flowers. Consequently, as total eradication of Lantana seems often impossible, it may in many cases be better to simply remove plants with immature (green) fruit to prevent them from spreading. Some weaverbirds such as the black throated weaver (Ploceus benghalensis) and the streaked weaver (P. manyar) highly value Lantana flowers for decorating their nests. An ability to procure spectacular and innovative decorations appears to be desired by females, and consequently is an indicator of the males' fitness. In Australia it has been found that removing Lantana from urban greenspaces can have negative impacts on bird diversity locally, as it provides refuge for species like the superb fairy (Malurus cyaneus) and silvereye (Zosterops lateralis) in the absence of native plant equivalents. There seems to be a density threshold in which too much Lantana (thus homogeneity in vegetation cover) can lead to a decrease in bird species richness or abundance. Ceratobasidium cornigerum is a higher fungus which parasitizes Lantana among other plants. The sweet potato whitefly (Bemisia tabaci) is a common greenhouse pest and is often distributed with infested lantanas. Lantana species, especially L. camara, contain pentacyclic triterpenoids that cause hepatotoxicity and photosensitivity when ingested by grazing animals such as sheep, goats, bovines, and horses. This has led to widespread livestock loss in the United States, South Africa, India, Mexico, and Australia. Numerous cultivars of the Spanish flag exist, including 'Irene', 'Christine' and 'Dallas Red' (all tall growing cultivars) and several recently introduced shorter ones. The shorter cultivars may flower more prolifically than the taller ones. Lantana montevidensis gives blue (or white) flowers all year round. Its foliage is dark green and has a distinct odor. Although lantanas are generally hardy and, being somewhat toxic, usually rejected by herbivores, they may still become infested with pests. The edibility of Lantana berries is contested. Some experts claim Lantana berries are edible when ripe though like many other kinds of fruit, they are mildly poisonous if eaten while still green. Other experts claim that experimental research indicates that both unripe and ripe Lantana berries are potentially lethal, despite the claims by others that ripe berries are not poisonous. Extracts of Lantana camara may be used for protection of cabbage against the aphid Lipaphis erysimi. The Soliga, Korava and Palliyar tribal people of the MM Hills in southern Karnataka, India use lantana to produce roughly 50 different products. It is considered a "near match" to highly priced alternatives, cane and bamboo. Furniture made from lantana is resistant to sun, rain, and termite damage.