Кіріспе

Макасар (индонез. Makassar, буг. ᨆᨀᨓᨄᨑ, голл. Makassar), бұрын Уджунг Панданг (индонез. Ujung Pandang, буг. ᨕᨔᨃ ᨄᨕᨍ), – Индонезияның Оңтүстік Сулавеси провинциясының астанасы. Бұл Шығыс Индонезия аймағындағы ең ірі қала және Жакарта, Сурабая, Медан және Бандунгтан кейін елдің бесінші ірі қалалық орталығы. Қала Сулавеси аралының оңтүстік-батыс жағалауында Макассар бұғазына қарама-қарсы орналасқан. Тарихы бойында Макасар маңызды сауда порты болды, Гова сұлтандығының орталығы және 17 ғасырда Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы жаулап алғанға дейін португалдық әскери-теңіз базасы болды. Ол Голландияның Шығыс Үндістанындағы маңызды порт болып қала берді, Шығыс Индонезия аймақтарын қамтамасыз етті, ал Макассарлық балықшылар Австралия жағалауына дейін оңтүстікке дейін барды. Индонезия тәуелсіздігін алғаннан кейін қысқа мерзімге Макасар Шығыс Индонезия мемлекетінің астанасы болды, сол кезде көтеріліс болды. Қаланың ауданы 1,474 млн адамды (732,391 еркек және 742,002 әйел) қамтиды, 2023 жылдың ортасында Макассар қаласының он бес әкімшілік округінде. Оның ресми үлкен қалалық аймағы, Мамминасата деп аталады, оған тағы үш жүз отыз үш аудан қосылған, ауданы және 2023 жылдың ортасындағы ресми есептерге сәйкес шамамен 2,795,639 адам тұрады. Ұлттық даму жоспарлау агенттігінің мәліметтері бойынша, Макассар Индонезияның төрт негізгі орталық қаласының бірі, Медан, Жакарта және Сурабая қалаларымен бірге. Bank Indonesia мәліметтері бойынша, Макассарда Индонезияда Ұлы Джакартадан кейін екінші ең жоғары коммерциялық жылжымайтын мүлік құны бар.

Макассарий патшалығы

Гованың 9-шы патшасы Тумапариси Каллонна (1512–1546) патшалық шежіреде жақын орналасқан, саудаға бағытталған Талло мемлекетімен одақтасқан алғашқы Гова билеушісі ретінде сипатталған. Осы одақ Макасар тәуелсіз патшалық ретінде гүлденген кезеңіне дейін сақталды. Екі патшалықтың орталығы Сомбаопуда, Женеберанг өзенінің сол кездегі сағасына жақын, қазіргі қала орталығынан оңтүстікке қарай 10 шақырым жерде орналасқан. Бұл жерде халықаралық порт пен бекініс біртіндеп дамыды. Алғашқыда Малайзия саудагерлері (1511 жылы португалдықтар Мелакадан қуғаннан кейін), содан кейін 1540 жылдардан бастап португалдықтар осы портты Малуку (Spice Islands) аралдарына сауда жасау үшін база ретінде пайдалана бастады. 1600 жылдан кейін дәмдеуіш саудасында голландтардың күшінің артуы Макасарды барлық саудагерлерге ашық балама порт ретінде және күріш тапшылығын сезінетін Малукуға күріш жеткізуші ретінде маңыздырақ етті. Голландиялық Шығыс Үндістан компаниясы (VOC) 1620 жылдардан бастап Малукудың мускат жаңғағы мен гвоздикасының монополиясын алуға тырысты, ағылшын, португал және мұсылман саудагерлерінің есебінен сәттілікке жақындады. Макасар патшалары еркін сауда саясатын ұстанып, қалаға келген әрбір адамның бизнеспен айналысу құқығын қамтамасыз етті және голландтардың монополия құру әрекеттерін қабылдамады. Макасар негізінен мұсылман малай және католик португал теңізшілерінің қауымдастықтарына экономикалық жағынан тәуелді болды. Алайда, 1613 жылы ағылшын Шығыс Үндістан компаниясы да пост ашты, 1618 жылы даттар келді, ал қытай, испан және үнді саудагерлері де маңызды рөл атқарды. 1641 жылы голландтар португалдық Мелаканы басып алғаннан кейін Макасар Оңтүстік-Шығыс Азиядағы португалдықтардың ең ірі базасына айналды. Португал халқының саны жүзден бірнеше мыңға дейін өсті, оларға францискан, доминикан және иезуит шіркеулері, сондай-ақ дін қызметкерлері қызмет көрсетті. 16 ғасырға қарай Макасар Сулавесидің маңызды порты мен күшті Гова және Талло сұлтандықтарының орталығына айналды. Олардың билігінде 11 қамал мен бекініс, сондай-ақ жағалау бойымен созылған қоршалған теңіз қабырғасы болды. Джон Жорден Макасарды өз заманында "Индиядағы шетелдіктерге ең мейірімді халық" деп атады. Матояның үлкен ұлы Талло тағына отырды, бірақ ол канцлер ретінде өзінің дарынды екінші ұлы Каранг Паттингалоангты (1600–54) дайындады, ол 1639 жылдан өліміне дейін осы лауазымды атқарды. Паттингалоангтың португалдықтардан білім алғаны мүмкін, өйткені ол ересек күнінде португал тілінде "Лиссабон тұрғындары сияқты еркін сөйлейтін", сондай-ақ португал, испан немесе латын тілдеріндегі барлық кітаптарды құмарлықпен оқыған. Француз иезуиті Александр де Родс Паттингалоангтың математика мен астрономияға деген құштарлығын айтты, ол дін қызметкерін осы салалар бойынша сұрақтармен мазалады, тіпті оның голланд қарсыластарының бірі оның "үлкен білімге, ғылымға және түсінікке ие адам" екенін мойындады.

Голландиялық отарлау кезеңі

1654 жылы Паттингалоангтың қайтысынан кейін Гованың жаңа патшасы Сұлтан Хасануддин Талломен одақ құрудан бас тартып, өзін өзінің канцлері деп жариялады. Патшалық ішіндегі қақтығыстар тез күшейді, Бугистер Боне жетекшілігімен көтеріліс жасады, ал голландтық VOC Макассарды Бугистердің көмегімен (1667–69) басып алудың көптен күткен мүмкіндігін пайдаланды. 1667 жылы олардың алғашқы жаулауы Макассардың солтүстігіндегі Уджунг Панданг бекінісі болды, ал 1669 жылы олар 17 ғасырындағы Индонезияның ең ірі шайқастарының бірінде Сомбаопуды жаулап алып, қиратты. VOC қала орталығын солтүстікке қарай жылжытты, қайта салып, Форт-Роттердам деп атаған Уджунг Панданг бекінісінің маңына орналастырды. Осы базадан олар Гова сұлтанының бекіністерін жойды, ол Макассардың шетінде тұруға мәжбүр болды. Ява соғысынан (1825–30) кейін принц Дипонегоро 1855 жылы қайтыс болғанға дейін Форт-Роттердамға жер аударылды. Голландтықтар келгеннен кейін маңызды португалдық қауымдастық пайда болды, ол «бандел» деп те аталатын және Боробос деп аталды. 1660 жылдары осы қауымдастықтың басшысы, бүгінгі күнде ауданға теңестірілетін португал Франсиско Виейра де Фигейредо болды. Бұл ескі сауда орталығы Влаардинген деп аталған қабырғалы қаланың өсуімен өзгерді. Бірте-бірте, голландтықтарға қарсы арабтар, малайлар және буддистер қамалдан тыс сауда жасауға оралды, кейін оларға қытайлар қосылды. Қала Шығыс Индонезия өнімдерін жинау ортасы болды – копра, ратан, інжу-маржан, трепанг, сандал ағашы және Еуропада ерлер шашына май ретінде қолданылатын бадо жаңғағынан жасалған танымал май. Голландтықтар жағалауды бақылауда ұстағанмен, 20 ғасырдың басында ғана жергілікті билеушілермен жасалған келісімдер арқылы оңтүстік аймақтарда билік құрды. Осы аралықта голланд миссионерлері көптеген тоража халқын христиан дініне аударды. 1938 жылы Макассар халқының саны шамамен 84 000 адамға жетті – жазушы Джозеф Конрад бұл қаланы «аралдардағы ең әдемі және таза қала» деп сипаттады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Макассар аймағын полковник М. Воорен басқаратын Корольдік Нидерланд Шығыс Үнді Армиясының 1000-ге жуық әскері қорғады. Ол жағалауды қорғау мүмкін емес деп шешті және ішкі аймақта партизандық соғыс жүргізуді жоспарлады. Жапондықтар 1942 жылдың 9 ақпанында Макассарға жақын жерге түсті. Қорғаушылар шегінді, бірақ олар тез арада қуып жетеліп, тұтқынға алынды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

1945 жылы Индонезия тәуелсіздігін жариялады, ал 1946 жылы Макасар Индонезия Біріккен Штаттарының құрамындағы Шығыс Индонезия мемлекетінің астанасы болды. 1950 жылы Макассарда капитан Кахар Музакар басқаратын федералист күштері мен полковник Сунконо басқаратын республикалық күштері арасында Макассар көтерілісі кезінде шайқас болды.

Австралиямен байланыс

Макассар Сулавесидегі маңызды балық аулау орталығы болып табылады. Оның маңызды салаларының бірі – трепанг (теңіз қызанағы) өнеркәсібі. Трепанг аулау макассарлықтарды еуропалықтардың қоныстанғанға дейін (1788 жылдан бастап) Австралияның солтүстік аймағының аборигендерімен байланыстырды. К.С. Макнайт 1976 жылғы «Марегеге саяхат: Солтүстік Австралиядағы макассарлық трепанг аулаушылары» атты еңбегінде олардың 1700 жылдар шамасында тамаққа жарамды голотурияны (теңіз қызанағы, беш де мер) іздеу үшін Австралияның солтүстігіне жиі келіп кеткенін көрсетті. Олар желтоқсан не қаңтар айларында Солтүстік-Батыс муссоны кезінде қазіргі Арнем жеріне, Мэрридж немесе Марегаға және Кимберли аймағына немесе Каю Джаваға суларынан шығып кетті. Сәуір айында оңтүстік-шығыс желдерімен туған жерлеріне қайтатын. 1803 жылы Тимор теңізіндегі Холотурия аралдарында Николас Боден басқаратын француз саяхатшылары 24-26 макассарлық перахудан тұратын флотты көрді. 1803 жылдың ақпан айында «Investigator» кемесімен келген Мэтью Флиндерс 20-25 адамнан тұратын алты перахумен кездесті және флот басшысы Побассо олардың сол кезде Австралияның солтүстік жағалауында 60 пераху бар екенін айтты. Олар трепанг аулап, бағыт табу үшін тек шағын компасқа сүйенген көрінеді. 1818 жылдың маусымында Филип Паркер Кинг Арафура теңізіндегі Эссингтон порты маңында макассарлық трепанг аулауын байқады. 1865 жылы Камден-Саундтағы (Кимберли аймағындағы Август аралының жанында) британдық поселенің үкіметтік резидені Р.Дж. Шолл жеті «макассарлық» перахуды көрді, олардың бортында барлығы 300-ге жуық адам болды. Ол олардың адам ұрлаумен айналысқанына сенді және 1866 жылға қарай Роубак шығанағына (кейін Брум) дейін жетіп, «көптеген флотты» көрді. Шолл олардың басқа аймақтарға, мысалы, Никол шығанағына (еуропалықтардың инжу-маржан өндірісі 1865 жылға қарай басталған) бармауының себебі сол суларда трепангтың жоқтығы деп ойлады. Макассарлық саяхаттар он тоғызыншы ғасырдың соңында тоқтаған сияқты, ал олардың орнын Индонезия архипелагының басқа жерлерінен келген теңізшілер басты.

Экономика

Қала Индонезияның маңызды порттарының бірі болып табылады, және халықаралық және ішкі жүк тасымалымен үнемі байланыста болады. Бұл қала Пиниси кемелері үшін ерекше маңызға ие, олар ағаштан жасалған желкенді кемелер және ұзақ қашықтыққа жүк тасымалдау үшін қолданылатын соңғы кемелердің бірі ретінде бүкіл елде танымал. Колониялық кезеңде қала Макассар мұнайымен әйгілі болды, оны көп мөлшерде экспорттады. Макассар эбеносі жылы қара түсті, қоңыр немесе күрең жолақтары бар, және әдемі жиһаз мен шпон жасау үшін жоғары бағаланады. Бүгінгі таңда Сулавеси және Шығыс Индонезиядағы ең ірі қала ретінде, қаланың экономикасы негізінен қызмет көрсету секторына байланысты, ол шамамен 70% құрайды. Ресторан және қонақ үй қызметтері ең үлкен үлес қосады (29,14%), одан кейін көлік және байланыс (14,86%), сауда (14,86%) және қаржы (10,58%) келеді. Қызмет көрсету секторынан кейін ең маңыздысы – өнеркәсіптік өндіріс, ол жалпы экономиканың 21,34% құрайды. Қала шегінде орналасқан Макассар өнеркәсіптік аймағы (Kawasan Industri Makassar) 270,84 гектар аумақты алып жатыр.

Көлік

Макассарда Pete Pete деп аталатын қоғамдық көлік жүйесі бар. Пите-пите (Индонезияның басқа жерлерінде анкот деп аталады) – жолаушыларды тасымалдауға бейімделген шағын автобус. Макассардағы пите-пителердің бағыттары алдыңғы әйнектегі әріптермен көрсетіледі. Макассар өз бекақтарымен (педикабтар) да танымал, олар Жава аралындағы "бекақтардан" кішкентай. Бечак пен пите-питеден басқа, қалада мемлекеттік автобус жүйесі, таксилер және Gojek сияқты көлік шақыру қызметтері бар. 2014 жылы "Trans Mamminasata" деп аталатын жылдам автобус жүйесі (BRT) іске қосылды. Оның Макассар қаласынан өтетін бірнеше бағыттары бар және Марос, Такалар және Гова сияқты жақын қалалармен байланысады. Индонезия Көлік министрлігі басқаратын әр автобуста 20 орыннан бөлек 20 тұрған жолаушыға арналған орын бар. 2011 жылы Макассар, Марос, Сунгуминаса (Гова облысы) және Такалар облысы (Мамминасата аймағы) аумағында 35 шақырымдық монорельс құрылысы ұсынылды, оның 2014 жылы іске қосылуы күтілді, ал жобаның құны шамамен 4 триллион рупия (468 миллион доллар) бағаланды. 2011 жылдың 25 шілдесінде Макассар қаласы, Марос облысы және Гова облысы өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойды. 2014 жылы жоба жеткілікті жолаушылардың болмауы және қаржылық тұрақтылықтың жоқтығы себептерімен ресми түрде тоқтатылды. Макассар қаласы, оның айналасындағы аудандары және Оңтүстік Сулавеси провинциясы Хасануддин халықаралық әуежайымен қамтамасыз етілген. Әуежай Макассар қалалық әкімшілігінің аумағынан тыс, жақын орналасқан Марос облысында орналасқан. Қалаға Сокарно Хатта теңіз порты да қызмет көрсетеді. 2012 жылдың қаңтар айында Сокарно Хатта теңіз портындағы ағымдағы доктардың сыйымдылығы шектеулі екендігіне байланысты, күнделікті кем дегенде екі кеменің кезекте тұруын болдырмау үшін оның ауданы 150x30 шаршы метрге дейін кеңейтілетіні хабарланды.

Әкімшілік және басқару

Қаланың басшысы – қала әкімі, ол бес жыл мерзімге тікелей дауыс беру арқылы сайланады. Қала әкіміне осылай сайланған вице-мэр көмекші болып табылады. Қаланың заң шығару жиналысы бар, оның мүшелері де бес жылға сайланады.

Әкімшілік округтер

Макассар қаласы 15 әкімшілік ауданға (кекаматан) және 153 қалалық ауылға (келурахан) бөлінеді. Аудантар төмендегі тізімде олардың аумақтары мен халық санымен бірге 2010 жылғы халық санағы және 2020 жылғы халық санағы бойынша, сондай-ақ 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалаулармен бірге келтірілген. Кестеге әр ауданның әкімшілік ауылдарының саны (барлығы қалалық келурахан ретінде жіктеледі) да кіреді. Код Wilayah Аудан атауы (кекаматан) Ауданы, км² 2010 жылғы халық саны 2020 жылғы халық саны 2023 жылдың ортасы бойынша халық саны Келурахан саны 73.71.01 Марисо 1.82 56,313 57,426 58,730 9 73.71.02 Мамажанг 2.25 59,133 56,049 58,293 13 73.71.10 Тамалат 20.21 169,890 180,824 188,432 11 73.71.13 Раппочини 9.23 151,357 144,587 150,613 11 73.71.03 Макассар (аудан) 2.52 81,901 82,067 82,237 14 73.71.04 Ужунг Панданг 2.63 27,206 24,526 24,851 10 73.71.05 Важо 1.99 29,670 29,972 29,503 8 73.71.06 Бонтоала 2.10 54,268 54,996 55,201 12 73.71.08 Ужунг Танах 4.40 46,771 35,789 36,745 9 73.71.15 Сангкарранг аралдары 1.54 14,125 14,981 - 3 73.71.07 Талло 5.83 133,815 144,977 148,055 15 73.71.09 Панаккуканг 17.05 141,524 139,590 144,204 11 73.71.12 Мангала 24.14 117,303 146,724 160,466 9 73.71.11 Бирингканаая 48.22 167,843 209,048 215,820 11 73.71.14 Тамаланреа 31.84 101,669 103,770 106,262 8 Барлығы 175.77 1,338,663 1,423,877 1,474,393 153

Ескерту (a) Сангкарранг аралдары ауданының (Кекаматан Кепулауан Сангкарранг) 2010 жылғы халық саны Ужунг Танах ауданының көрсеткіштеріне кірген, одан ол бөлініп шығарылды.

Қалалық аймақ (Мамминасата)

Макассарды қоса алғандағы қалалық аймақ Макассардың және көршілес Марос, Сунгуминаса (Гова) және Такалар аймақтарының аббревиатурасы – Mamminasata ретінде белгілі. Бұл ресми қалалық аймақ 2,666.63 км² аумақты алып жатыр және 2020 жылғы халық санағы бойынша 2,698,915 адамды құрады; 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау 2,795,639 адамды көрсетті. Макассар (Мамминасата) қалалық аймағы қырық сегіз әкімшілік ауданды (кечаматан) қамтиды, оның ішінде қаланың барлық он бес ауданы, Такалар облысының барлық он ауданы, Гова облысының он бір (он сегіздің ішінде) ауданы және Марос облысының он екі (он төрттің ішінде) ауданы кіреді.

Атауы | Ауданы (км²) | 2010 ж. халық санағы | 2020 ж. халық санағы | 2023 ж. ортасындағы бағалау | Аудан саны | Ауыл саны
---|---|---|---|---|---|---
Макассар қаласы | 175.77 | 1,338,663 | 1,423,877 | 1,474,393 | 15 | 153
Такалар облысы (барлығы) | 566.5 | 1269,603 | 300,853 | 326,044 | 10 | 100
Гова облысы (бөлігі) | 686.5 | 1500,341 | 609,447 | 632,039 | 11 | 112
Марос облысы (көбісі) | 1,237.84 | 295,729 | 364,738 | 363,163 | 12 | 84
Барлығы | 2,666.63 | 2,404,336 | 2,698,915 | 2,795,639 | 48 | 449

Такалар облысының қалалық аймаққа кіретін аудандары: Мангарамбонг, Мапакасунггу, Санробоне, Кепулауан Танакеке, Поломбангкенг Селатан, Патталлассанг, Поломбангкенг Утара, Галесонг, Галесонг Селатан және Галесонг Утара. Гова облысының қалалық аймаққа кіретін аудандары: Сомба Опу, Бонтомаранну, Палланга, Бадженг, Бадженг Барат, Баромбонг, Манюжу, Патталлассанг, Паранглое, Бонтономпо және Бонтономпо Селатан. Марос облысының қалалық аймаққа кіретін аудандары: Марос Бару, Турикале, Марусу, Мандай, Монконглое, Бонтоа, Лау, Танралили, Томо Булу, Бантимурунг, Симбанг және Сенрана.

Медиа

Макассар аймағындағы ең көне газет – "Фажар", ол "Джава Пос" тобының құрамына кіреді. "Трибун Тимур" және "Уджунгпанданг Экспрес" сияқты бірнеше басқа газеттер де қолжетімді. Жеке меншіктегі "Фажар ТВ" – Макассарда орналасқан жергілікті телеарна. Сонымен қатар, Оңтүстік Сулавесидің мемлекеттік "ТВРИ" телеарнасы да қаланы қамтиды.

Климат

Макассарда тропикалық муссондық климат (Кёппен Am) басым. Макассардағы жылдық орташа температура шамамен бірдей, экваторға жақын орналасқандықтан айтарлықтай өзгермейді: орташа ең жоғары температура жыл бойына шамамен 32,5 °C (90 °F), ал ең төменгі орташа температура шамамен 22,5 °C (72 °F) құрайды. Температураның дерлік тұрақты болуына қарамастан, жауын-шашын мөлшері айлар бойынша Intertropical Convergence Zone қозғалысына байланысты кең ауқымда өзгереді. Макассарда жылына 163 күнге шамамен жаңбыр жауады, бірақ ең аз жаңбыр жауатын тамыз айында бір күн жаңбыр күтілуде. Ал, жаңбырлы маусымда желтоқсан мен ақпан аралығында ай сайыннан шамамен жаңбыр күтіледі. Қаңтар айы ең жаңбырлы ай болып есептеледі, онда жиі 27 жаңбырлы күнді күтуге болады.

Дәстүрлі асхана

Макассарда бірнеше танымал дәстүрлі тағамдар бар, олардың ең танымал – кото макассары. Бұл сото (қайнатпа) жаңғақтар, дәмдеуіштер және таңдалған ішек-қарны (сиыр миы, тілі және ішегі сияқты) қоспасынан жасалады. Конро, қабырғадан жасалған тағам, Макассарда да танымал дәстүрлі тағам. Кото макассары мен конро екеуі де көбінесе бураса немесе кетупат (жабысқақ күріштен жасалған торт)пен бірге беріледі. Макассардың тағы бір танымал тағамы – айям горинг сулавеси (Селебес қуырылған тауығы); тауық алтын түске дейін қуырылғанға дейін 24 сағатқа дейін дәстүрлі соя соусымен маринадталады. Тағамға әдетте тауық сорпасы, күріш және арнайы самбал (бұрыш соусы) қосылады. Сонымен қатар, Макассар – писанг эпе (престелген банан) және писанг ижо (жасыл банан) мекені. Писанг эпе – бананды сығып, грильдеп, пальма қанты соусымен жауып, кейде дурианмен бірге жейді. Көптеген көше сатушылары, әсіресе Лосари жағажайы маңында писанг эпе сатады. Писанг ижо – жасыл ұнмен, кокос сүтімен және сироппен қапталған банан. Писанг ижо кейде мұздатылып беріледі, ал жергілікті ораза тұтушы мұсылмандар оны Рамазан айында ифтарда жиі жейді.