Кіріспе

Индонезия провинциясы Оңтүстік Сулавеси – Индонезияның Сулавеси түбегіндегі провинция. Сулавесидің оңтүстігіндегі Селаяр аралдары архипелагы да осы провинцияның құрамына кіреді. Елордасы және ең ірі қаласы – Макассар. Провинция солтүстікте Орталық Сулавеси және Батыс Сулавесимен, шығыста Боун шығанағы және Оңтүстік-Шығыс Сулавесимен, батыста Макассар бұғазымен, ал оңтүстікте Флорес теңізімен шектеседі. 2010 жылғы халық санауы бойынша халық саны 8,032,551 адамды құрады, бұл Оңтүстік Сулавесиді аралдағы ең көп халқы бар провинция (Сулавеси халқының 46% Оңтүстік Сулавесиде тұрады) және Индонезиядағы халық саны бойынша алтыншы провинция етеді. 2020 жылғы санақ бойынша бұл көрсеткіш 9,073,509 адамға жетті, ал 2023 жылдың ортасы бойынша ресми бағалау 9,362,290 адамды (оның ішінде 4,651,180 еркек және 4,711,110 әйел) құрады. Оңтүстік Сулавесидегі негізгі этникалық топтар – бугистер, макассарилер және тораджалықтар. Провинцияның экономикасы ауыл шаруашылығына, балық аулауға, алтын, магний, темір және басқа да металдарды өндіруге негізделген. Пиниси – екі мачталы дәстүрлі индонезиялық желкенді кеме. Оны бугистер мен макассарилер әлі де кеңінен қолданады, көбінесе аралдар арасында жүк тасымалдау және балық аулау үшін пайдаланады. 15-19 ғасырлардағы дәмдеуіш саудасының алтын ғасырында Оңтүстік Сулавеси Малуку аралдарына қақпа ретінде қызмет етті. Осы аймақта бірнеше шағын патшалықтар болды, оның ішінде екі маңызды патшалық – Макассар маңындағы Гова патшалығы және Бонеде орналасқан Бугис патшалығы. Голландиялық Шығыс Индия компаниясы (VOC) 17 ғасырда бұл аймақта жұмыс істей бастады. Кейін VOC Бугис ханзадасы Арунг Палаккамен одақтасып, Гова патшалығын жеңді. Гова патшасы Хасануддин сұлтан Бунгая Гованың күшін әлсірететін шартқа қол қоюға мәжбүр болды.

Тарих

Сулавесиді адамдар алғаш рет шамамен 30 000 жыл бұрын мекендеген. Ең алғашқы тұрғындарының археологиялық қалдықтары Макассар қаласының солтүстік-шығысында 30 шақырымдай жерде орналасқан Марос маңындағы әк тасты төбелердегі үңгірлерде табылды. Соппенг пен Сенгканг арасындағы Валанае өзенінің жартастарында тас және жарық тастардан жасалған құралдар табылды, соның ішінде қазір құрып кеткен алып шошқа мен пілдің сүйектері де болды. Марос қаласынан және Макассардан алыс емес орналасқан Петтакере үңгірінде шамамен 35 000 – 40 000 жыл бұрын салынған қол іздері табылды. Оңтүстік Сулавеси күрішіне деген сыртқы сұраныстың артуына байланысты сауданың өркендеуі 14 ғасырдың басында ауыл шаруашылығының кеңейе түсуіне және саяси орталықтануға ықпал етті. Суиден егіншілігінің орнына қарқынды суармалы күріш өсіру кеңінен таралды, бұл халық тығыздығының артуына әкелді. Ормандарды кесу арқасында жарым аралының ішкі бөлігінде жаңа елді мекендер пайда болды. Бұл өзгерістермен қатар Боне және Ваджок Бугис биліктері, сондай-ақ Гова Макассары сияқты жаңа ішкі ауыл шаруашылығы саясаты қалыптасты. 16 ғасырдың басында Боне жарым аралының шығыс бөлігінде маңызды орынға ие болды, ал Макассардың Гова және Таллок патшалықтары батыс бөлігінде өз ықпалын кеңейте бастады. Оңтүстік Сулавесиге үстемдік ету үшін бәсекелестік 1560 жылдары Гова-Таллок пен Боне арасында қақтығысқа әкелді. 1582 жылы Боне, Соппенг және Ваджок Тимунг шарты деп аталатын өзара қорғаныс туралы келісімге келді. Бұл одақ «Үш күш» (сөзбе-сөз «Үш шың») деп те аталады, Гованың экспансиясын тоқтату және Гованың вассалдығындағы Бугис биліктерінің тәуелсіздігін қайтару мақсатымен құрылды. Гованың 1582, 1585 және 1588 жылдардағы одаққа қарсы жорықтары сәтті аяқталды, ал 1590 жылы Гова билеушісінің қайтысынан кейін тағы бір жорық тоқтатылды. Алайда, 17 ғасырдың басында Гова мен Таллок Оңтүстік Сулавесидегі ең күшті күштерге айналды, өйткені олар халықаралық сауданы қолдады және исламды қабылдады. Гова Бугис патшалықтарына қарсы сәтті жорықтар жүргізіп, 1609 жылы Соппенгті, 1610 жылы Ваджоқты және 1611 жылы Бонені жеңді. Голландиялық Шығыс Индия компаниясы (VOC) 17 ғасырда аймақта жұмыс істей бастады және Гова патшалығын осы аймақтағы дәмдеуіш саудасын бақылауға деген ұмтылысына кедергі деп қарады. VOC кейіннен Бугис ханзадасы Арунг Палаккамен одақтасты, ол Бугис құлдырағаннан кейін елден қуылған еді. Бір жылдық шайқастан кейін олар Гова патшалығын жеңіп, Гова сұлтаны Хасануддин Бунгая Гованың билігін шектейтін шартқа қол қоюға мәжбүр болды. Сонымен қатар, Палакка Оңтүстік Сулавесинің билеушісі болды. Кейінірек Бугис патшайымы Голландияға қарсы күресті бастады, олар Еуропадағы Наполеон соғыстарымен айналысып жатқанда, бірақ Наполеон соғыстары аяқталғаннан кейін Голландия Оңтүстік Сулавесиге оралып, патшайымның бүліктерін жойды. Алайда Бугис халқының отаршылдық үкімге қарсы күресі 1905 жылға дейін жалғасты. 1905 жылы Голландия Тana Тораяны да басып алды. Индонезия Республикасы жарияланғанға дейін Оңтүстік Сулавеси бірнеше тәуелсіз патшалықтардан тұратын және Бугис, Макассар, Мандар және Тораджа сияқты төрт этникалық топтың өкілдері тұратын аймақ болды. 2022 жылдың 16 маусымында аймақта торнадо болып өтті, нәтижесінде 63 үй зардап шекті. Бір адам торнадо кезінде стрестен туындаған медициналық проблемадан қайтыс болды, бірақ бұл тікелей торнадомен байланысты өлім емес еді.

География

Оңтүстік Сулавеси 4°20'О 120°15'Ш координаталарында орналасқан және 45 330,55 шаршы шақырым жерді алып жатыр. Облыс солтүстікте Орталық Сулавеси және Батыс Сулавесимен, шығыста Боун шығанағы мен Оңтүстік-Шығыс Сулавесимен, батыста Макассар бұғазымен, оңтүстікте Флорес теңізімен шектеседі.

Әкімшілік бөлімшелер

Тәуелсіздік алғаннан кейін бес жыл өткен соң, үкімет 1950 жылғы № 21 заңды шығарды, ол сол кездегі Сулавеси провинциясының құқықтық негізін қалады. Он жылдан кейін үкімет 1960 жылғы № 47 заңды қабылдады, ол Оңтүстік/Оңтүстік-Шығыс Сулавеси провинциясының құрылуын бекітті. Осыдан төрт жыл өткен соң, 1964 жылғы № 13 заңмен Оңтүстік Сулавеси және Оңтүстік-Шығыс Сулавеси провинциялары бөлінді. Қырық жылдан кейін Оңтүстік Сулавеси провинциясы екіге бөлінді, Маджен, Мамаса, Мамужу, Пасангкайу және Полевали Мандар аудандары 2004 жылдың 5 қазанында 2004 жылғы № 26 заңмен жаңа Батыс Сулавеси провинциясын құру үшін бөлініп шықты. Қалған Оңтүстік Сулавеси провинциясы 21 ауданға және үш тәуелсіз қалаға бөлінген.

Этностық топтар

Оңтүстік Сулавесиде әр түрлі этникалық топтар бар. Олардың негізгі үш тобы:
Бугинездер (Суку Буги) – Оңтүстік Сулавесидегі ең ірі этникалық топ, құрамында шамамен 4 миллион адам бар. Бұл халық Оңтүстік Сулавеси түбегінің оңтүстік бөлігінің орталық бөлігінде қоныстанған. Олардың көптеген өкілдері Сулавесиді қоршаған аралдарға, тіпті Малайзияға дейін көшіп кеткен. Макассарилер (Суку Макассари) – Оңтүстік Сулавесидегі екінші ірі этникалық топ. Олардың тілі – макасар тілі. Макассари халқы Оңтүстік Сулавеси түбегінің оңтүстік бөлігінде, Дженепонто, Такалар, Булукумба, Бантенг, Гова және Марос округтері, Панкаджене және аралдары, сондай-ақ Макассар қаласын қамтиды. Жалпы саны 2 миллионнан асады. Тораджалар (Суку Тораджа) – провинцияның таулы солтүстік аймағында тұратын жергілікті этникалық топ, олар Tana Toraja («Тораджа елі») және Солтүстік Тораджа округтерін қамтиды.

Тіл

Оңтүстік Сулавесиде әртүрлі тілдер мен диалекттер бар. Олардың басым көпшілігі австронезиялық тілдердің малайя-полинезиялық тармағына жатады. Провинцияда қолданылатын негізгі тілдердің тізімі төменде берілген. Макассари тілі провинцияның оңтүстік-батыс бөлігінде, соның ішінде Макассар қаласында қолданылады. Оны барлығы 2,1 миллион адам сөйлейді. Бугинез тілі солтүстік-батыстағы Пинрангтан оңтүстік-шығыстағы Булукумбаға дейінгі аймақта таралған. Бұл тіл Оңтүстік Сулавесидегі көптеген қауымдар үшін негізгі тіл болып табылады. Оны шамамен 5 миллион адам ана тілі ретінде, ал 500 мың адам екінші тіл ретінде біледі, бұл оны Оңтүстік Сулавеси және Сулавеси аралындағы ең көп таралған тілдердің біріне айналдырады. Те' тілі негізінен Тана Лувуда қолданылады, ол провинцияның солтүстік-шығысындағы Луву, Солтүстік Луву және Шығыс Луву округтері мен Палопо қаласын қамтиды. 2020 жылы оны ана тілі ретінде шамамен 400 мың адам сөйлеген. Тоража тілі – Тана Торажаның ана тілі, ол Тана Тоража және Тоража Утара округтерін қамтиды. Оны барлығы 800 мыңнан астам адам сөйлейді. Мандар, Мамужу және Патте' тілдері Батыс Сулавеси провинциясындағы мандар халқының сөйлейтін тілдері, әсіресе Мамужу, Полевали Мандар, Маджене және Пасангкайу округтерінде. Олар тек рулық аймақтарда ғана емес, Оңтүстік Сулавесидің жағалау аймақтарында да таралған. Оны шамамен 400 мың адам біледі. Дури тілі Бамбапуанг тауының солтүстігінде, Энрекангта және Тана Торажаның шекарасында қолданылады. Оның ана тілінде сөйлейтіндерінің саны шамамен 130 мың адамды құрайды. Бұл Массенремпулу тілдерінің ең беделді түрі болып саналады. Конджо тілі екі топқа бөлінеді: жағалаулық Конджо тілі және таулық Конджо тілі. Жағалаулық Конджо халқы Сулавеси аралының оңтүстік бөлігінің оңтүстік-шығыс бұрышында, әсіресе Булукумба аймағындағы жағалау аймақтарында тұрады. Таулық Конджо халқы Бавакараенгтің айналасындағы оңтүстік-шығыс Сулавеси тауларында тұрады. Оның ана тілінде сөйлейтіндерінің саны шамамен 300 мың адамды құрайды. 2010 жылы 3 921 543 ер адам және 4 111 008 әйел адам, барлығы 1 848 132 тұрғын үй бірлігі болды, бір тұрғын үйге орташа есеппен 4,34 адам шақ келді, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (3,86) жоғары. Халықтың 13,3 пайызы ұлттық кедейлік шегінен төмен тұрды. 2008 жылы Оңтүстік Сулавеси үшін Адам Даму Индексі (АДИ) 70,22-ге жетті. 2008 жылы орташа өмір сүру ұзақтығы 69,60 жылды құрады. 2009 жылы кедей халықтың саны 12,31 пайызды құрады, яғни 963,6 мың адамды құрады. 2009 жылы жұмыссыздық деңгейі 8,90 пайызды құрады, бұл 296 559 адамды құрады.

Дін

Оңтүстік Сулавесидегі басты дін – ислам, ол 89,62% құрайды (7 200 938 адам). Басқа ірі діндерге: протестантизм 7,62% (612 751 адам), римдік католицизм 1,54% (124 255 адам), буддизм 0,24% (19 867 адам), индуизм 0,72% (58 393 адам) және конфуциандық 0,004% (367 адам) жатады.

Экономика

Сулавеси экономикасы 2008 жылы 7,78 пайызға, ал 2009 жылы 6,20 пайызға өсті. 2010 жылдың бірінші тоқсанындағы экономикалық өсім 7,77 пайызды құрады. 2009 жылғы ЖІӨ (АДХК) 47,31 триллион теңге, ал (АДХБ) 99,90 триллион теңгеге жетті.

Табиғи ресурстар

Оңтүстік Сулавеси ұлттық күріш қоймаларының бірі ретінде жыл сайын 2 305 469 тонна күріш өндіреді. Оның ішінде жергілікті тұтынуға арналған күріш шамамен 884 375 тоннаны құрайды, ал қалған 1 421 094 тоннасы шығыс аймақтарына тарату үшін резервте сақталады. Күріш Малайзия, Филиппин және Папуа-Жаңа Гвинеяға экспортталады. Күріш өндірісінің ең көп шоғырланған жерлері – Боне ауданы, Соппенг, Важо, Сидрап, Пинранг және Луву (Бодовасипилу аймағы).

Тағам

Оңтүстік Сулавеси аймағында жүгеріден басқа, макарон, тәтті картоп, көк бұршақ, жержаңғақ және соя да өсіріледі. Сондай-ақ, гибридтік кокос, какао, кофе, бұрыш, ваниль, шай, кашу және мақта сияқты бірқатар сәнді өнімдер де өндіріледі. 2004 жылғы Tata Guna Horan келісімі (TGHK) Оңтүстік Сулавесидегі орманның көп бөлігін қорғап, ағаш өнімдерінің өндірісін шектейді. Тунец пен лакейт көп мөлшерде ауланады, ал теңіз шөптері тағамдық мақсатта өсіріледі. Фермаларда тауық, сиыр, шошқа, ешкі және басқа да дәстүрлі мал түрлері бар.

Тау-кен өндірісі

Оңтүстік Сулавесидің жоғары ЖӨӨ-сіне ықпал ететін факторлардың бірі – кен өндіру секторы. Никель, алтын, магний, темір, гранит, қорғасын және тас өнімдері өндіріледі.

Көлік

Транс-Сулавеси темір жолы салынып жатыр. Ол Макассар мен Парепаре қалаларын байланыстырады. Барру мен Паланроны байланыстыратын 44 шақырымдық темір жолдың 2018 жылдың соңында пайдалануға берілуі күтілуде. Ұзындығы 150 шақырымды құрайтын Макассар – Парепаре темір жолы 2019 жылы аяқталады. Оңтүстік Сулавесидегі әуежайлар: Сұлтан Хасануддин халықаралық әуежайы (Макассар), Палопо Лагалиго әуежайы (Палопо), Понгтику әуежайы (Тана Тоража), Хажи Ароепала әуежайы (Селайяр), Анди Джемма әуежайы (Масамба), Сороако әуежайы (Сороако). Порттар: Сокарно Хатта (Макассар), Танджунг Ринггит (Палопо), Нусантара (Паре-Паре) және Паттумбуканг (Селайяр).

Философия

Siri Na Pacce ( ) - бұл Бугис-Макассар қоғамының мәдени философиясының бірі, оны сақтау қажет. Егер адам Siri’ na Pacce (адам емес) болса, онда ол жануарлардың мінез-құлқынан аспайды, себебі оның ұят сезімі, өз қадірін білуі және қоғамдық мәселелерге деген қызығушылығы болмайды. Бугис-Макассар халқы адамгершілікті әдептілік туралы кеңестер, тыйымдар және адамның өзін және ар-намысын сақтау және қорғау үшін іс-әрекеттеріне бағынатын құқықтар мен міндеттер арқылы үйретеді. Олардың рухани жағынан Ислам көзқарасымен тығыз байланысы бар, онда жанның күші денеге жеңіске жете алады. Siri’ na Pacce-нің негізгі ұғымы қоғамдық өмірдің барлық саласын қамтиды және Бугис-Макассардың өзіндік ерекшелігі болып табылады. Siri Nipakasiri ( ) – егер біреуді қорлағанда немесе оған ақылға сыймас әрекет жасағанда туындайды. Содан кейін ол немесе оның отбасы жоғалған құрметін қайтару үшін Siri’ ( ) -ді күштеп орнатуға тиіс, әйтпесе ол "mate siri’ ( )" – яғни, адам ретінде мәртебесінен және қадір-қасиетінен айырылған деп есептеледі. Бугис-Макассар халқы Siri’ болмаған өмірден гөрі өлгенді артық көреді. Siri Masiri ( ) – адал және қажырлы еңбекпен қол жеткізілген жетістікті сақтауға, жақсартуға немесе одан да биікке көтерілуге бағытталған өмір салты.

Дәстүрлі киім

Бажу-бодо (ᨅᨍᨘ ᨅᨚᨉᨚ)[Мкс] немесе Важу-токко (ᨓᨍᨘ ᨈᨚᨀᨚ)[Буг] – әйелдердің дәстүрлі костюмі. Бажу-бодо тіктөртбұрышты келеді және көбінесе қысқа жеңді болады. Дәстүр бойынша, әйелдер киетін киімнің әр түсі оның жасын немесе мәртебесін көрсетеді. Киім жиі тойлар сияқты салтанатты шараларда қолданылады. Бірақ қазір Бажу-бодо би сайыстары немесе қонақтарды күтіп алу сияқты басқа да іс-шараларда киіледі.

Дәстүрлі би

Оңтүстік Сулавесидің дәстүрлі биі – бишілер қолданатын қозғалыс, музыка, жарық пен киім-кешек сияқты би элементтерінің үйлесімі. Бұл үйлесім өткендегі қоғамның тұрмыс-салты мен тарихы туралы айтады. Мысалы, соғыс туралы баяндайтын билер, қоғамның қуанышын көрсететін және қонақтарды құшақтап қарсы алу сияқты түрлері бар. Бұл жағдайда Бугис-Макассар тайпасы Оңтүстік Сулавесидегі би стилінің көп бөлігін құрайды. Дегенмен, тоража тайпасының да көптеген ритуалдық дәстүрлі билері бар. Сондай-ақ, Мандар тайпасының өкілдері де осы провинцияда тұрады және өнерде өзіндік ерекшеліктерімен көзге түседі. Қалғандары – Дюри, Паттинжо, Майва, Эндекан, Патте және Амматоа Кажанг тайпалары да Оңтүстік Сулавесинің ерекше өнерін дамытуға үлес қосады.

Дәстүрлі кеме

Пиниси немесе финиси (ᨄᨗᨊᨗᨔᨗ) – екі мачталы дәстүрлі индонезиялық желкенді кеме. Оны негізінен Конджо тайпасы, кіші этникалық топ жасаған, бірақ Бугис және Макассар тайпалары оны кеңінен қолданып келеді, әсіресе Индонезия архипелагында аралдар арасында тасымалдау, жүк тасымалы және балық аулау үшін. Кеменің корпусы дхоу кемесіне ұқсас, ал алдыңғы және артқы такелажы батыс шхуналарына ұқсас, бірақ оны кеч деп атаған дұрыс, себебі алдыңғы мачтасы үлкенірек. Үлкен желкендер батыс үлгісіндегі желкендерден өзгеше, олар көбінесе бумсыз болады және желкенді гафпен түсірмейді. Оның орнына, желкен мачтаға қарай жиырылады, перде сияқты, бұл гафты портта палубалық кран ретінде пайдалануға мүмкіндік береді. Мачтаның төменгі бөлігі үш аяқты немесе екі тіреуден тұруы мүмкін. Пинисидің ұзындығы 20-ден 35 метрге дейін, ал салмағы 350 тоннаға дейін жетеді. Мачталар палубадан 30 метрге дейін биік болуы мүмкін.

Дәстүрлі үйлер

Оңтүстік Сулавесиде үш түрлі дәстүрлі үйлер бар. Ең танымалдары – Бугис-Макассардан шыққан Rumah Panggung (Балла / Бола) және Тораджадан шыққан Тонгконан. Rumah Panggung (Balla [Mks] / Bola [Bug]) Үй салу кезінде ескерілетін факторлардың бірі – үйдің күн шығысына қарай орналасуы, жазыққа немесе тараптардың біріне қарауы. Әдетте, үй салуға қолайлы күн мен айды осы істе білімі бар адамдар анықтайды. Үй салу алдында міндетті түрде рәсім өткізіледі. Тонгконан – тораджа халқының дәстүрлі ата-бабалар үйі немесе әдет-ғұрып үйі. Тонгконан қайық пішінді және аса үлкен қос иілген шатырымен ерекшеленеді. Индонезияның көптеген австронезиялық дәстүрлі үйлері сияқты, тонконан да қазбаға орналастырылған. Тонгконанды салу – еңбекке толы жұмыс, көбінесе отбасының барлық мүшелерінің көмегімен салынады. Ежелгі Тораджа қоғамында тек ақсүйектер ғана тонконан салуға құқылы болған, ал қара халық кішкентай және аз безендірілген бануа деп аталатын үйлерде тұрған.

Дәстүрлі тағамдар

Күріш және банан сияқты басқа да дақылдар көп, сондықтан көптеген тағамдар, мысалы, Бугис-Макассар торттары күріштен және бананнан жасалады. Оңтүстік Сулавесинің жағалау аймақтарында Болу (сүт балығы), Денеқұйрық, Суну (топ) және Шабақ жейді. Оңтүстік Сулавесиде дәстүрлі тағамдар әртүрлі, сорпадан бастап дәстүрлі торттарға дейін.

Дәстүрлі қару-жарақ

Бадик (ᨅᨉᨗ)[Мкс] немесе Кавали (ᨀᨓᨒᨗ)[Бұғы] Бадик – бугистер мен макасарлықтар жасаған ерекше пішіндес пышақ. Бадик өткір, бір немесе екі жақты болып келеді және ұзындығы шамамен жарты метрге жуық. Кристегідей, пышақтың пішіні асимметриялық және көбінесе мәртебелі әшекейлермен безендіріледі. Бірақ, кристен өзгеше, бадикте ешқашан ганжа (буферлік жолақ) болған емес. Сулавесиден шыққан кейбір түрлерінде жэко деп аталатын алтынмен қапталған ою-өрнектер кездеседі. Сап ағаштан, мүйізден немесе азудан, пистолет сабындай 45°-тан 90°-қа дейінгі бұрышта жасалады және көбінесе ою-өрнекпен әсемделеді. Сулавесиден бастап бадик Жава, Борнео, Суматра сияқты көрші аралдарға, тіпті Малай түбегіне дейін таралып, әр аймақ пен этностық топқа сай бадиктердің алуан түрлерін құрады. Малай архипелагындағы басқа да пышақтар сияқты, дәстүрлі бадиктердің соққы жасалған кезде сырттан келген күшпен толысқанына сенеді. Әсіресе памор иесіне әсер етіп, оған жоқ-жоқтан береке-бірлік немесе бақытсыздық пен кедейлік әкелуі мүмкін. Бадик қару ретінде де, аң аулау құралы ретінде де қолданылатындықтан, Сулавеси мәдениетінің символы болып саналады. Бугистер мен макасарлықтар әлі күнге дейін бадикті күнделікті киімдерінің бір бөлігі ретінде тағуды дәстүрге айналдырған. Бадик оң жаққа бекітіледі, сабының артқы бөлігі артқа қарай бағытталған күйде.