Жозеф Райт: Индустриялық революцияның суретшісі және жарық пен қараңғылық шебері

Кіріспе

18 ғасырдағы ағылшын суретшісі

Джозеф Райт (3 қыркүйек 1734 – 29 тамыз 1797), Дербилік Джозеф Райт деп те аталады, – ағылшын пейзаж және портрет суретшісі. Ол "Өнеркәсіптік революцияның рухын бейнелеген алғашқы кәсіби суретші" деп даңқталған. Райт тенбризмді қолдануымен, жарық пен қараңғының контрастын күшейтіп көрсететін, белгілі кьяроскуро эффектісінің күшті түрімен, сондай-ақ шам жарығымен суреттелген туындыларымен ерекше көзге түседі. Оның алхимиядан ғылымның тууы туралы картиналары, көбінесе Англияның Мидлендс аймағындағы ғалымдар мен өнеркәсіпшілер тобы – Бірмингемдегі Ай қоғамының жиналыстары негізінде салынған. Бұл Ағарту дәуірінде ғылымның діни көзқарастармен күресінің маңызды куәлігі. Райттың көптеген картиналары мен суреттері Дерби қалалық кеңесінің меншігінде және Дерби мұражайы мен өнер галереясында қойылған.

Өмір

Джозеф Райт Дербидегі Айронгейт қаласында құрметті заңгерлер отбасында дүниеге келді. Ол Ханна Брукс (1700–1764) және Джон Райттың (1697–1767), Дербидің адвокаты және қалалық клеркінің бес баласының үшіншісі болды. Джозефтің ағалары – Джон және Ричард Райт. Суретші болуды шешкен Райт 1751 жылы он жеті жасында Лондонға барып, екі жыл бойы Джошуа Рейнольдстың ұстазы Томас Хадсоннан оқыды. Райт Александр Козенстің де ықпалында болғанын және оның композициялық идеяларын суреттеріне қолданғанын мойындады. Дербиде біраз уақыт портреттер салғаннан кейін, жас Райт қайтадан Хадсонның ассистенты болып он бес ай жұмыс істеді. 1753 жылы ол Дербиге оралып, сонда қоныстанды. Ол портреттер салумен қатар, атымен байланыстырылатын жасанды жарықтағы күшті теннебризмді және пейзаждарды салу арқылы жұмысын әртараптандырды. Райт 1768 жылдан 1771 жылға дейін Ливерпульде де жемісті жұмыс істеді, портреттер салды. Олардың ішінде көрнекті азаматтар мен олардың отбасыларының суреттері де болды. Кәсібінде бекінген Райт 1773 жылдың 28 шілдесінде Дербиширдегі қорғасын кеншісінің қызы, Энн (Ханна деп те аталған) Свифтқа үйленді. 1773 жылы Джон Даунман, жүкті Энн Райт және Ричард Херлстонмен бірге Италияға аттанды. 1774 жылдың ақпан айында Италияның Ливорно қаласына жеткенге дейін, кемелері Ниццада үш апта тоқтады. Даунман 1775 жылы Ұлыбританияға оралды. Райт Неапольде көп уақыт өткізгенімен, Везувий тауының ірі жарылысын көрген жоқ. Дегенмен, ол кішкентай, әсері аз жарылыстарды көрген болуы мүмкін, олар оның кейінгі көптеген вулкандар суреттеріне шабыттандырған болуы мүмкін. Италиядағы жұмыс сапарынан оралғаннан кейін, Райт Англияда портретші ретінде қайтадан орнықты, бұл жолы ол Баттың сәнді курортында болды. Бірақ ол онда үлкен қолдау таппады және 1777 жылы Дербиге қайтып, өмірінің соңына дейін сонда тұрды. Жылдар өте келе ол асмамен жиі ауырып, үйде қауіптеніп жүрді. Осы аурулары үшін оны досы, белгілі дәрігер Эразм Дарвин емдеді. Дарвинмен достығы оны және оның туындыларын Бирмингемдегі Ай қоғамының орбитасына жақындатты, және ол қоғамның ресми мүшесі болмаса да, Мидлендс ағартушылығының адамдарына маңызды көркемдік ықпал еткен деп есептеледі. Соңғы жылдары Райт Суретшілер қоғамының көрмелеріне және Корольдік академияның көрмелеріне жиі қатысты, ол 1781 жылы серіктес, ал 1784 жылы толық мүше болып сайланды. Алайда, ол соңғы құрметтен бас тартты, себебі өзіне жасалған деп санайтын қарапайымдыққа наразы болды және академиямен ресми байланысын үзді, бірақ 1783 жылдан 1794 жылға дейін көрмелерге қатысуын жалғастырды. Оның әйелі Энн Райт 1790 жылдың 17 тамызында қайтыс болды, ол некеден алты бала туып, олардың үшеуі нәресте кезінде қайтыс болды. 1797 жылдың 29 тамызында Райт өзінің жаңа үйінде, Дербидегі 28 Куин-стритте қайтыс болды, ол соңғы айларын екі қызымен бірге өткізген. Оның серігі, «Күн сәулесімен Доведел» (1784–1785) картинасы күннің түстерін бейнелейді. Флорида штатының Сарасота қаласындағы Джон мен Мейбл Ринглинг өнер мұражайындағы «Ай жарығымен пейзаж» картинасында Ай су үстіне салынған аркалы көпірдің астында жасырынып, судың жарқырауымен қараңғы пейзажға қарсы қойылады. Көлдер аймалына жасаған сапарындағы тағы бір есте қаларлық суреті – 1795 жылғы Ридал сарқырамасы. «Кештегі үңгір» (жоғарыда) Райт танымал болған сол көркем шиароскуромен салынған. Бұл картина 1774 жылы, Италияда болған кезде салынды. Бостонның Көркемсурет мұражайындағы «Неаполь Корольдігіндегі теңіз жағалауындағы үңгір, Бандиттер, Күн бату» (1778) картинасына ұқсастықтары бар.

Joseph Wright was born in Irongate, Derby, to a respectable family of lawyers. He was the third of five children of Hannah Brookes (1700–1764) and John Wright (1697–1767), an attorney and the town clerk of Derby. Joseph had two elder brothers, John and Richard Wright. Deciding to become a painter, as a seventeen year old youth Wright went to London in 1751 and for two years studied under Thomas Hudson, the master of Joshua Reynolds. Wright acknowledged that he was also influenced by Alexander Cozens and applied his composition ideas to paintings. After painting portraits for a while in Derby, the young Wright again worked as an assistant to Hudson for fifteen months. In 1753 he returned to, and settled in Derby. He varied his work in portraiture by the production of subjects with strong tenebrism under artificial light, with which his name is chiefly associated, and by landscape painting. Wright also spent a productive period in Liverpool, from 1768 to 1771, painting portraits. These included pictures of a number of prominent citizens and their families. Having established himself in his profession Wright married Ann (also known as Hannah) Swift, the daughter of a Derbyshire lead miner, on 28 July 1773. Wright set off in 1773 with John Downman, a newly pregnant Ann Wright, and Richard Hurleston for Italy. Their ship took shelter for three weeks in Nice before they completed their outward voyage in Livorno in Italy in February 1774. Downman returned to Britain in 1775. Although he spent a great deal of productive time in Naples, Wright never witnessed any major eruption of Mount Vesuvius. However, it is possible that he witnessed smaller, less impressive eruptions, which may have inspired many of his subsequent paintings of the volcano. On his return from his working sojourn in Italy he again established himself in England as a portrait painter, this time at the fashionable spa resort of Bath. But he met with little encouragement there, and in 1777 returned to Derby where he spent the rest of his life. Over the years he became increasingly asthmatic and nervous about the house, and for these complaints he was treated by his friend and leading medical doctor Erasmus Darwin. His friendship with Darwin had brought him and his works into the orbit of the Lunar Society of Birmingham, and although he was not a formal member of the Society he can be considered a key artistic influence on the men of the Midlands Enlightenment. In his latter years Wright was a frequent contributor to the exhibitions of the Society of Artists, and to those of the Royal Academy, of which he was elected an associate in 1781 and a full member in 1784. He, however, declined the latter honour on account of a slight that he believed that he had received, and severed his official connection with the Academy, although he continued to contribute to the exhibitions from 1783 until 1794. His wife Ann Wright died on 17 August 1790, having borne six children from the marriage, three of whom had died in infancy. On 29 August 1797 Wright himself died at his new home at No. 28 Queen Street, Derby, where he had spent his final months with his two daughters. Its companion piece, Dovedale by Sunlight (c. 1784–1785) captures the colours of day. In another painting, Moonlight Landscape, in the John and Mable Ringling Museum of Art, Sarasota, Florida, equally dramatic, the Moon is obscured by an arched bridge over water, but illuminates the scene, making the water sparkle in contrast to the dusky landscape. Another memorable image from his tour of the Lake District is Rydal Waterfall of 1795. Cave at Evening (above) is painted with the same dramatic chiaroscuro for which Wright is noted. The painting was executed during 1774, while he was staying in Italy. There are similarities to the Museum of Fine Arts, Boston's holding, Grotto by the Seaside in the Kingdom of Naples with Banditti, Sunset (1778).

Британдық ағартушылықты суреттеп шығу

Райт Англияның орталық аймағындағы прогрессивті өнеркәсіпшілермен тығыз байланыста болды. Оның ең маңызды меценаттары – қыш өнімдерін өндіруді индустрияландырғаны үшін танымал Джозия Веджвуд және мақта мануфактурасында фабрикалық жүйені құрған Ричард Аркрайт еді. Райттың шәкірттерінің бірі, Уильям Тейт, эксцентриктік туннель қазушы Джозеф Уильямсонның туысы болды және Райттың өлімінен кейін оның кейбір жұмыстарын аяқтады. Райт сондай-ақ Эразм Дарвинмен және жетекші өнеркәсіпшілер, ғалымдар мен философтарды біріктірген «Ай қоғамының» басқа мүшелерімен байланыста болды. Жиындар Бирмингемде немесе оның жанында өткенімен, Чарльз Дарвиннің әкесі Дарвин Дербиде тұрды, ал Райттың суреттерінің кейбіреулері, көлеңкедегі керемет жарықпен ерекшеленетіні үшін, «Ай қоғамының» жиналыстарынан шабыттанды. «Оррери туралы лекция оқыған философ» (1766) планеталардың Күнді айналып қозғалуын көрсетуге арналған алғашқы механизмді бейнелейді. Шотланд ғалымы Джеймс Фергюсон (1710–1776) 1762 жылдың шілдесінде Дербиде «Механика, гидростатика, пневматика, оптика және т.б. таңдамалы пәндер туралы лекциялар» (1760) кітабына негізделген бірқатар лекциялар оқыды. Фергюсон өз лекцияларын түрлі машиналар, модельдер және құралдар арқылы көрнекті етіп көрсетті. Райт осы лекцияларға қатысқан болуы мүмкін, өйткені билеттер Райттың жақын көршісі, сағатшы және ғалым Джон Уайтхерсттен алынды. Райт Уайтхерсттің тәжірибелік білімін пайдаланып, оррери және оның жұмыс істеу принципі туралы көбірек білуге мүмкіндік алды. «Ауа сорғышындағы құс туралы тәжірибе» (1768) ауаның табиғаты және оның тіршілікті қамтамасыз ету қабілеті туралы алғашқы тәжірибелерді бақылау үшін жиналған адамдарды көрсетеді. «Философ тасын іздеген алхимик» (1771) 1669 жылы неміс алхимигі Хенниг Брандтің фосфор элементін ашқанын бейнелейді. Фосфор, зәрде көп мөлшерде болатын, ауада спонтанды түрде тұтанады және жарқын жарық шығарады. Бұл фактілік суреттерде метафоралық мағына да бар: дұға ететін тұлғаның алдындағы фосфордың жарыққа шығуы – сенімнен ғылыми түсінік пен ағартушылыққа қарай қиын өткелді білдіреді, ал ауа сорғышындағы құстың айналасындағы тұлғалардың әртүрлі эмоциялары ғылымның болашақ дәуірінің қатыгездігіне деген алаңдаушылықты көрсетеді. Осы тұрғысынан қарағанда, Райт бұрынғы 20 жылдай жасаған ауа сорғышындағы құстың суреті ерекше болжамды болып көрінеді. Осы жағдайда, Эразм Дарвиннің немересі Чарльз Дарвин жарты ғасырдан кейін, 1859 жылы «Түрлердің шығу тегі» атты кітабын жариялап, ғылым мен діни сенім арасындағы қайшылықты одан әрі күшейтті.

Wright had close contact with the pioneering industrialists of the English Midlands. Two of his most important patrons were Josiah Wedgwood, credited with the industrialization of the manufacture of pottery, and Richard Arkwright, regarded as the creator of the factory system in the cotton industry. One of Wright's students, William Tate, was uncle to the eccentric gentleman tunneller, Joseph Williamson, and completed some of Wright's works after his death. Wright also had connections with Erasmus Darwin and other members of the Lunar Society, which brought together leading industrialists, scientists, and philosophers. Although meetings were held in or near Birmingham, Darwin, grandfather of Charles Darwin, lived in Derby, and some of the paintings by Wright, which are notable for their use of brilliant light on shade, are of, or were inspired by, Lunar Society gatherings. A Philosopher Lecturing on the Orrery (1766) shows an early mechanism for demonstrating the movement of the planets around the Sun. The Scottish scientist James Ferguson (1710–1776) undertook a series of lectures in Derby in July 1762 based on his book Lectures on Select Subjects in Mechanics, Hydrostatics, Pneumatics, Optics &c. (1760). To illustrate his lectures, Ferguson used various machines, models, and instruments. Wright may have attended these talks, especially as tickets were available from John Whitehurst, Wright's close neighbour, a clockmaker and a scientist. Wright could have drawn on Whitehurst's practical knowledge to learn more about the orrery and its operation. An Experiment on a Bird in the Air Pump (1768) shows people gathered to observe an early experiment into the nature of air and its ability to support life. The Alchemist in Search of the Philosopher's Stone (1771) depicts the discovery of the element phosphorus by German alchemist Hennig Brand in 1669. A flask in which a large quantity of urine has been boiled down is seen bursting into light as the phosphorus, which is abundant in urine, ignites spontaneously in air. These factual paintings are considered to also have metaphorical meaning, the bursting into light of the phosphorus in front of a praying figure signifying the problematic transition from faith to scientific understanding and enlightenment, and the various expressions on the figures around the bird in the air pump indicating concern over the possible inhumanity of the coming age of science. In light of this comment, Wright's painting of the bird in the air pump, completed more than twenty years earlier, seems particularly prescient. It was against this background that Charles Darwin, grandson of Erasmus Darwin, would add to the conflict between science and religious belief, half a century later, with the publication of his book The Origin of Species in 1859.

Ескерткіштер

Райттың туған үйі, 28 Irongate, Дерби, жақын жердегі тротуарда армиллярлық сфера бейнесімен еске алынады. Джозеф Райт Дербидегі Сент-Алькмунд шіркеуінің аумағына жерленді. 1968 жылы шіркеу қала орталығынан өтетін ішкі айналма жолдың жаңа бөлігіне орын беру үшін бұзылды, ал қазір оның орны жолдың астында қалды. Райттың денесі Ноттингем жолындағы зиратқа көшірілді. 1997 жылы оның қабір тасы Дерби соборының жанына қойылды, ал 2002 жылы ол собордың ішіне әкелініп, Хардвиктің Бесс ескерткішіне жақын көрнекті жерге орнатылды. Райттың есімі Дербидегі Кафедралық қатардағы (Темір қақпадан шалқары емес) орналасқан жоғары сынып орталығына берілді. Джозеф Райт орталығы 2005 жылы Дерби колледжінің жаңа негізгі орталығы ретінде ашылды. Ғимаратқа XVIII ғасыр суретшісінің есімі берілді, себебі оның "шығармалары Өнеркәсіптік революцияның көптеген ғылыми және технологиялық жетістіктерін бейнелеген". 2013 жылдың басында Дерби қалалық кеңесі мен Дерби азаматтық қоғамы Дербидегі 27 Queen Street мекенжайындағы үйіне еске алу тақтасын орнататынын хабарлады.