Кіріспе

Шотланд ақыны, заңгер және профессор Уильям Эдмондстоун "W. E." Айтұн ФРСЕ (21 маусым 1813 – 4 тамыз 1865) – шотланд ақыны, білімі бойынша заңгер және Эдинбург университетінің риторика және көркем әдебиет профессоры. Ол өлеңдер, аудармалар, көркем проза, сын-пікірлер мен сатира жариялаған және өмірі бойы Эдинбургтің әдеби журналы Blackwood's Magazine-ге үлес қосып отырған. Сондай-ақ ол шотланд халық әндерін жинаумен айналысқан. 1850-ші жылдардың басында профессор Айтұн Шотландияның құқықтарын қорғау жөніндегі ұлттық қауымдастықты қолдаушы ретінде атын берді. Оның ұстаздық қызметіндегі ерекшелігі оны "ағылшын әдебиетінің алғашқы заманауи профессоры" деп атауға негіз болды.

Ерте өмір және білім

Айтун Эдинбургтің Жаңа қаласындағы 21 Аберкромби-плейс мекенжайында Джоан Кирдің (1771–1861) және Шотландия Канцеляриясының директоры, Роджер Айтун WS (1769–1843) отбасында дүниеге келді, ол олардың жалғыз ұлы еді. Оның ата-анасы епископалдық дінге жатты. Ол өзінің анасына, мәдениетті әйелге, әдебиетке (оның ішінде баллада поэзиясына) ертеден бойындағы сүйіспеншілігін, саяси көзқарастарын және Стюарт әулетіне деген құрметін қарыздар еді. Сонымен қатар, ол ақын сэр Роберт Айтунның (1638 жылы қайтыс болған) туысы екенін білді. Он бір жасында Уильям Эдинбург академиясына жіберілді, содан кейін Эдинбург университетіне қабылданды.

Саяхаттары мен жазбалары

Айтун өзінің алғашқы кітабын, «Польша, Гомер және басқа да өлеңдерін» 1832 жылы 19 жасында жариялады. Бұл еңбек Польша мәселесіне деген шын ниетін білдірді. 1833 жылы ол Лондонға сапар шегіп, бірнеше ай заң оқыды, бірақ сол жылдың қыркүйегінде Ашафенбургке барып, неміс тілін үйренуді жөн көрді. Германияда жүргенде Гётенің «Фауст» поэмасының бірінші бөлігін бос өлеңмен аударды, алайда ол басқа аудармалар шыққан соң жарияланбады. Ол 1834 жылдың сәуіріне дейін Германияда болып қайтты. Шотландияға оралғаннан кейін Айтун әкесінің кеңсесінде заң оқуын жалғастырды. 1835 жылы ол нотариусқа тіркелді, ал бес жылдан кейін шотланд заңгері деп танылды. Өзінің мойндағанынша, ол заңмен айналысса да, оны толық игере алмады. Айтун 1836 жылдан бастап «Blackwood's Magazine» эдинбургтік әдеби журналына үлес қоса бастады, журнал оның Уландтан жасаған аудармаларын қабылдағаннан кейін. 1839 жылы ол «Blackwood's» штатына қосылды және өмірінің соңына дейін осы байланысты сақтап қалды. Оның журналға қосқан үлесіне «Гленмучкин темір жолы», «Мен қалай земство өкілі болдым» және «Мен қалай Дрипдейли қалалары үшін сайланды» сияқты юмористик прозалық әңгімелер, «Норман Синклар» романы және оның ақындық беделін қалыптастырған «Шотландия кавалерлерінің жырлары» (1848) кірді. Шамамен 1841 жылы Айтун Теодор Мартинмен танысып, онымен бірге замананың сән-салтанаты мен кемшіліктері туралы бірқатар юмористик мақалалар жазды, олардың арасында кейін «Бон Готье балладалары» (1855) ретінде танымал болған өлеңдер де болды. Оның өткір сатирик екендігі «Фирмилиан, спазмодикалық трагедия немесе Бадахоз студенті» (1854) атты драмалық өлеңімен де дәлелденеді, ол Т. Перси Джонс псевдонимімен жазылған, спазмодикалық ақындардың өлеңдерін пародиалайтын масқара трагедия. Бұл туынды Джордж Гилфилан, Сидней Томпсон Добелл, Филипп Джеймс Бейли және Александр Смит сияқты ақындар мен сыншылар тобын сатиралау мақсатымен жазылған. Оның пародиясы осындай туындыларға деген қызығушылықты тоқтатуда шешуші роль атқарды.

Университетке тағайындалу және саяси көзқарасы

1845 жылы Айтун Эдинбург университетінің риторика және көркем әдебиет кафедрасының профессоры болып тағайындалды. Оның лекцияларына көптеген студенттер келіп, қатысушылар саны 30-дан 150-ге дейін өсті. Оның Тори партиясын қолдауы, әсіресе Астық заңына қарсы күрес кезінде, 1852 жылы Оркни мен Шетланд аймақтарының шерифі болып тағайындалуымен ресми түрде мойындалды, ол бұл қызметте 13 жыл бойы тұрды. 1853 жылы Айтун Шотландия құқықтарын қорғау жөніндегі ұлттық қауымдастықты қолдады және сол жылы Эдинбург пен Глазгода қауымдастық атынан өткен екі маңызды қоғамдық жиынға лорд Эглинтонмен бірге баяндама жасады.

Фримасондық

Айнтун 1836 жылдың 9 наурызында Канонгейт Килвиннинг ложасында, № 2 Шотландия масондығына қабылданды. Ол 1839 жылы сол ложаның басшысы болды.

Отбасылық өмір

Уильям Айтун профессор Джон Уилсонның (Кристофер Норт) қызы Джейн Эмили Уилсонға үйленген. Ол 1859 жылы қайтыс болды, содан кейін ол қайтадан үйленді, оның екінші әйелі Fearnie Jemima Kinnear болды, ол 1904 жылы қайтыс болды. Оның екі әйелінен де балалары болған жоқ. Ол Эдинбургтегі Дин зиратының оңтүстік бөлігінде профессор Уилсонның қабіріне жақын жерленген.