Кіріспе

Американдық фотограф, суретші және куратор Эдвард Жан Сте́йхен (27 наурыз 1879 – 25 наурыз 1973) – люксембургтік американдық фотограф, суретші және куратор, фотография тарихындағы ең өнімді және ықпалды тұлғалардың бірі ретінде танымал. Сте́йхен фотографияны өнер түріне айналдырғаны үшін ерекше құрметке ие. Оның фотосуреттері Альфред Стиглицтің новаторлық «Camera Work» журналында 1903 жылдан 1917 жылға дейінгі кезеңде басқа ешбір автордан көбірек жарияланды. Стиглиц оны «көшпенділердің арасындағы ең ұлы фотограф» деп атады. Мода фотографиясының пионері ретінде Сте́йхеннің 1911 жылы «Art et Décoration» журналы үшін түсірген көйлектері алғашқы заманауи мода фотосуреттері саналды. 1923 жылдан 1938 жылға дейін Сте́йхен Condé Nast басылымдары «Vogue» және «Vanity Fair» журналдарының бас фотографы қызметін атқарды, сонымен қатар «J. Walter Thompson» сияқты көптеген жарнама агенттіктерімен де жұмыс істеді. Осы жылдары Сте́йхен әлемдегі ең танымал және ең көп жалақы алатын фотограф ретінде танылды. АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқаннан кейін Сте́йхенді АҚШ Әскери-теңіз күштері Әскери-теңіз авиациялық фотосуреттер бөлімінің директоры болып қызмет етуге шақырды. 1944 жылы ол «The Fighting Lady» атты соғыс туралы деректі фильмінің режиссері болды, ол 17-ші «Оскар» марапаттауында «Үздік деректі фильм» номинациясында жеңіске жетті. 1947 жылдан 1961 жылға дейін Сте́йхен Нью-Йорктегі Заманауи өнер мұражайының Фотография бөлімінің директоры болды. Ол он миллионнан астам адам көрген «Адамзат отбасы» көрмесін ұйымдастырды және жинақтады. 2003 жылы «Адамзат отбасы» фотосуреттер жинағы ЮНЕСКО-ның «Дүниежүзілік жад тізіміне» оның тарихи құндылығын мойындау үшін енгізілді. 2006 жылдың ақпан айында Сте́йхеннің ертедегі пикториалистік фотосуреті «Көл – Айшық» (1904) аукционда 2,9 миллион долларға сатылды – сол кезде фотосурет үшін төленген ең жоғары баға. Сол стильдегі тағы бір фотосурет, «Флэт Айрон» (1904) 2022 жылдың 8 қарашасында Christie's New York аукционында 12 миллион долларға сатылды, бұл бастапқы бағасы 2 миллионнан 3 миллион долларға дейін болған кезде, екінші ең қымбат фотосурет болды.

Ерте өмір

Штайхен Эдуард Жан Штайхен 1879 жылғы 27 наурызда Люксембургтің Биванге ауылындағы шағын үйde Жан Пьер мен Мари Кемп Штайхеннің ұлы болып дүниеге келді. Ата-анасының жағдайы нашарлап, қаржылық қиындықтарға тап болғандықтан, жаңа өмір бастауға шешім қабылдады және Штайхен он сегіз айлық болғанда Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті. Жан Пьер Штайхен 1880 жылы көшіп келді, ал Мари Штайхен сәби Эдуарды Жан Пьер Мичиган штатының Жоғарғы жарты аралындағы мыс өндірісімен әйгілі Хэнкок қаласына қоныстанғаннан кейін алып келді. Штайхеннің өмірбаянын жазған белгілі зерттеуші Пенелопа Нивеннің айтуынша, Штайхендер «19 ғасырдың соңында нашарлаған экономикалық жағдайлар салдарынан отаннан қуылған люксембургтіктердің көптеген көшінің бір бөлігі болды». 1889 жылы, Эдуард 10 жасқа келгенде, оның ата-анасы отбасын Милуокиге көшіру үшін жеткілікті ақша жинады. Ол мектепте неміс және ағылшын тілдерін оқып, үйде люксембург тілінде сөйлеуді жалғастырды. 1894 жылы, он бес жасында, Штайхен католик ұлдар мектебі – Пио Ноно колледжіне оқуға түсті, онда оның суретшілік қабілеті көзге түсті. Оның салған суреттері үміт беретіні айтылды. Ол орта мектепті тастап, Милуокидегі American Fine Art Company компаниясында төрт жылдық литографиялық оқудан өтті. Бос уақытында ол сурет салып, өзінен-өзі бейнелеу өнерін үйренді. Жұмысының жанында камера дүкенін тапқан ол, 1895 жылы өзінің алғашқы камерасын – қолданылған Kodak "детектив" камерасын сатып алуға көндіргенше, оған жиі баратын. Штайхен және оның сурет салу мен фотосуретке қызығушылық танытқан достары ақшаларын біріктіріп, Милуокидегі (Висконсин штаты) кеңсе ғимаратында шағын бөлме жалдап, өздерін Милуоки суретшілер студенттер лигасы деп атады. Топ Ричард Лоренц пен Роберт Шадені кейде лекция оқу үшін шақырды. Штайхен 1900 жылы АҚШ азаматы болды және Эдвард Дж. Штайхен ретінде натурализация туралы құжаттарға қол қойды, бірақ ол Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін де туған есімін – Эдуард деп қолдана берді.

Париж, Нью-Йорк және Стиглиц пен Роденмен серіктестік

1900 жылғы сәуірде Штайхен Милуокиден Парижге өнерді оқу үшін кетті. Кларенс Х. Уайт Штайхен мен Альфред Стиглицтің кездесуі керек деп ойлады, сондықтан Штайхенге ұсыныс хат жазды, және Штайхен – Милуокидегі үйінен Парижге жолда келе жатқанда – 1900 жылдың басында Нью-Йоркте Стиглицпен кездесті. Сол алғашқы кездесуде Стиглиц Штайхеннің сурет салу саласындағы біліміне ризашылық білдіріп, оның үш фотосуретін сатып алды. 1902 жылы Стиглиц “Camera Work” журналы үшін логотип жасауды Штайхеннен сұрады, арнайы шрифттермен. Штайхен журналда ең көп көрсетілген фотограф болды. Штайхен 1904 жылы түсті фотографиямен тәжірибе жасауды бастады және Америка Құрама Штаттарында Autochrome Lumière процесін қолданған алғашқылардың бірі болды. 1905 жылы Стиглиц пен Штайхен Штайхеннің портрет студиясында «Фото сецессияның» кішкентай галереяларын ашты, ол ақырында мекенжайы бойынша 291 галереясы деп аталды. Онда Огюст Роденнің, Анри Матисстің, Поль Сезанннің, Пабло Пикассоның және Константин Бранкузидің алғашқы американдық көрмелері ұсынылды. Автор және өнер тарихшысы Уильям А. Юингтің сөзіне сәйкес, Штайхен ең алғашқы «әлемді шарлаушылардың» бірі болды, константа түрде Еуропа мен АҚШ арасында пароходпен саяхаттап, Еуропадан АҚШ-қа өнерді жеткізіп, фотографияны өнер түрі ретінде қалыптастыруға көмектесті, сонымен қатар Американың еуропалық өнер және өнер туралы түсінігін кеңейтті.

Мода фотосуреттерінің ізашарлары

Мода фотосуреті 1890 жылдары Леопольд Эмиль Реутлингер, Надар және тағы басқалар сәнді киінген актрисалардың фотосуреттерінен жасалған гравюралармен басталды. Жоғары сапалы жарты тонды фотосуреттерді көшіру мүмкін болғаннан кейін, осы жанрдың негізін қалаушылар ретінде француз бароны Адольф де Мейер мен Штайхенге ең көп құрмет көрсетілді. Штайхен 1907 жылы досының қол камерасын алып, Лоншамп жарыс жолында әсем киінген әйелдердің суреттерін түсірді. Сол кезде мода газеттерге қосымшалар мен сән журналдары үшін, әсіресе Фрере Сейбергерлер суретке түсіріп берді. Штайхен модельер Пол Пуаре жасаған көйлектердің суреттерін түсірді, олар Жорж Лепапе салған аксессуарлардың, маталардың және қыздардың жазық, стильденген, сары және қара суреттерімен қатар жарияланды. Бұл көптеген сарапшылар қайталап айтқан жалпылама пікір. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, ол Америка экспедициялық корпусының фотосурет бөлімін басқарғаннан соң, бірте-бірте нақты фотосуретке қайта оралды. 1920 жылдардың басында Штайхен бір тостаған мен табақтың 1000-нан астам суретін түсірді, олар "таза ақтан бастап, ашық және қою сұр түстерге дейін, қара барқытқа дейінгі тондық шкала" бойынша салынған еді, ол мұны музыканттың саусақ жаттығуларымен салыстырды. 1923 жылы ол Конде Наст компаниясына толық уақытты фотограф ретінде, ерекше жалақымен – 35 000 долларға (2019 жылғы құнымен 500 000 доллардан астам) жұмысқа қабылданды. Ол сонымен қатар дельфиниумның жаңа түрлерін өсістіріп, 1936 жылы олар Модерн өнер музейінде алғашқы көрмесін өткізді, және ол музейде өткен жалғыз гүл көрмесі болды. АҚШ Екінші дүниежүзілік соғысқа қатысқан кезде, бірінші дүниежүзілік соғыстан армия полковнигі дәрежесінде шыққан Штайхен жасының қалыптылығына байланысты әскери қызметке қабылданудан бас тартты. Кейіннен Әскери-теңіз күштері оны Әскери-теңіз авиациялық фотосурет бөлімінің директоры болып қызмет етуге шақырды, ол 1942 жылдың қаңтарында лейтенант-коммандер болып тағайындалды. Штайхен өнеркәсіптен алты офицер-фотографты өз бөліміне таңдады (кейде оларды құрметсіз "Штайхеннің тауықтары" деп атады), олардың ішінде Уэйн Миллер мен Чарльз Фенно Джейкобс та бар. Оның басшылығымен бөлім түсірген 172 күміс желатиннен жасалған фотосуреттер Техас университетінің Остин қаласындағы Гарри Рэнсом орталығында сақталады. 1945 жылдың қаңтарында "Тынық мұхитындағы күш: теңізде және аспандағы біздің теңіз күштеріміздің ұрыс фотосуреттері" атты кітабы жарық көрді. Штайхен 1945 жылдың 13 желтоқсанында капитан шенімен әскери қызметтен босатылды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көрсеткен қызметі үшін оған Екінші дүниежүзілік соғыс Жеңіс медалі, Азия-Тынық мұхиты кампаниясы медалі (2 кампания жұлдызымен), Америка кампаниясы медалі және көптеген басқа да наградалар табысталды.

Қазіргі заманғы өнер мұражайы

[[File:Clerf FamilyOfMan 20060908. JPG|thumb|left|«Адам отбасы» – көрнекті фотосурет көрмесінің үш тілдегі плакаты. 2003 жылы «Адам отбасы» фотосуреттер жинағы тарихи құндылығын мойындау үшін ЮНЕСКО-ның «Әлемдік естелік тізіліміне» енгізілді. 1947 жылы Стайхен Фотосурет директоры болып тағайындалды, кейіннен Грейс М. Майер оған көмектесті. Оның тағайындалуына көптеген адамдар қарсылық білдірді, оны өнерге қарсы фотосурет деп санайтын, олардың ішінде Ансел Адамс ең белсендісі болды. 1946 жылғы 29 сәуірде ол Стивен Кларкқа (Ньюхоллға көшірмесімен) хат жолдап, Стайхеннің жаңа директор лауазымына тағайындалуына наразылығын білдірді: «Кең білімі мен ортаға деген шынайы сыйқысымен өнерге үлкен үлес қосып келген Бьюмонт Ньюхоллды, сәнді және "халыққа жақын" болатын үркіліске алмастыру – шығармашылық фотосуреттің дамуына ауыр соққы». Дегенмен, Ансел Адамстың «Айдың шығуы, Эрнандес, Нью-Мексико» суреті алғаш рет 1943 жылғы АҚШ камерасының жылдық жинағында жарияланды, оны басылымның төрешісі болған Стайхен таңдады. Бұл «Айдың шығуына» 1944 жылы Музейдегі алғашқы ресми көрмесінен бұрын аудиторияны таныстырды. Директор ретінде Стайхен жергілікті өнімге, «американдық фотосуреттің балқыту ыдысының тіршілігіне» сенді және жинақты кеңейту мен ұйымдастыру үшін жұмыс істеді, 1950 жылдардағы буынды шабыттандырып, таныды, ал тарихи көрмелерді ең төмен деңгейде ұстады. Ол Роберт Франктің «Америкалықтар» кітабы жарыққа шықпай тұрып-ақ оның еңбектерімен жұмыс істеді, Гарри Каллахан мен Аарон Сискиндтің ерте туындыларын көрсетті және 1952 жылы кез келген музейден бұрын екі Раушенберг баспасын сатып алды. 68 елдегі өмір, махаббат және өлімді бейнелейтін 500-ден астам фотосуреттен тұратын, кеңінен таралған каталогтың алғы сөзін Стайхеннің жеңешесі Карл Сандбург жазды. Стайхеннің тілегі бойынша, көрме оның туған елі – Люксембург Ұлы Герцогтығына сыйға берілді.

Жеке өмір

1903 жылы Стайхен Клара Э. Смитке (1875–1952) үйленді. Олардың екі қызы болды: Мэри Роуз Стайхен (1904–1998) және Шарлотта "Кейт" Родина Стайхен (1908–1988). 1914 жылы Клара күйеуін Францияда бірге тұрған суретші Марион Х. Бекетпен байланысқа түскені үшін айыптады. Стайхендер неміс әскерлері басып кірер алдында Франциядан кетіп қалды. 1915 жылы Клара Стайхен қызы Кейтпен бірге Францияға қайтып келді және соғысқа қарамастан Марнадағы үйлерінде қалды. Стайхен 1917 жылы Америка армиясының Сигнал корпусының Фотографиялық бөлімімен Францияға оралды, ал Клара АҚШ-қа қайтып келді. 1919 жылы Клара Стайхен Марион Бекетті күйеуімен байланысқа түскені үшін сотқа берді, бірақ оның айыптауларын дәлелдей алмады. Клара мен Эдвард Стайхен 1922 жылы ажырасып кетті. Стайхен 1923 жылы Дана Десборо Гловерге үйленді. Ол 1957 жылы лейкемиядан қайтыс болды. 1960 жылы 80 жасында Стайхен 27 жастағы Джоанна Таубқа үйленді және 94 жасқа толуына екі күн қалғанда қайтыс болғанша оның әйелі болды. Джоанна Стайхен 2010 жылы 24 шілдеде Нью-Йорктің Монток қаласында 77 жасында қайтыс болды.