Майкл Оукшотт: Британ философы және саяси теоретигінің өмірі мен еңбектері

Кіріспе

Британдық философ (1901–1990)

Майкл Джозеф Оукшотт FBA (['oʊkʃɒt]; 11 желтоқсан 1901 – 19 желтоқсан 1990) – ағылшын философы және саяси теоретигі, тарих, дін, эстетика, білім және құқық философиясы салаларында еңбектер жазған.

Ерте өмір және білім

Оукшотт 1901 жылғы 11 желтоқсанда Лондонның Челсфилд қаласында дүниеге келді. Оның әкесі – ішкі кірістер қызметінде мемлекеттік қызметкер болған және Фабиан қоғамының мүшесі Джозеф Фрэнсис Оукшотт, ал анасы – Ислингтондық белгілі жібек саудагері Джордж Тистл Хелликардың қызы Фрэнсис Мод болды. Сондай-ақ, ол экономист және әлеуметтік реформатор Гилберт Слейтердің туысы еді. Майкл Оукшотт 1912 жылдан 1920 жылға дейін Харпендендегі Сент-Джордж мектебінде оқыды, ол жаңа, бірлесіп оқытатын және «прогрессивті» пансиондық мектеп болатын. Ол мектепте оқуды ұнатып, мектеп директоры, дін қызметкері Сесил Грант, Мария Монтессоридің шәкірті болған, кейіннен оның досы атанды. 1920 жылы Оукшотт стипендия бойынша Кембридж университетінің Гонвилл және Каиус колледжіне қабылданды, онда тарих пәнін оқыды. Кембридж университетінің дипломдық емтихандарының – Трипостың екі бөлігінде де саясаттану пәнін таңдады. 1923 жылы үздік дипломмен бітірді, содан кейін емтихансыз магистратураға ие болды және 1925 жылы Каиус колледжінің мүшесі болып сайланды. Кембридж университетінің студенті кезінде ол британдық идеалист философтар Дж. М. Е. Мактаггарт пен Джон Гротқа, сондай-ақ орта ғасырлық тарихшы Закари Нюгент Брукке жоғары баға берді. Ол Мактаггарттың кіріспе лекцияларының өзіне философиялық білімнің жалғыз ресми түрі болғанын айтты. Тарихшы Герберт Баттерфилд – оның замандасы, досы және жас тарихшылар қоғамының мүшесі болды. 1923 жылы бітіргеннен кейін Оукшотт Марбург және Тюбинген университеттерінде жазғы курста теология және неміс әдебиетін оқыды, және 1925 жылы да осы курстарға қатысты. Осы аралықта ол Лайтемдегі Король Эдуард VII гимназиясында аға ағылшын тілі мұғалімі болып бір жыл бойы әдебиет сабақтарын берді, сонымен қатар өзінің стипендиялық диссертациясын жазды, ол оның алғашқы кітабы – «Тәжірибе және оның түрлері» үшін «сынақ репетициясы» болды деді.

Мансап

Оукшотт 1930 жылдары Еуропада болған саяси экстремизмге наразылық білдірді, ал осы кезеңнен сақталған лекциялары нацизм мен марксизмге деген қарсылығын көрсетеді. Ол Кембридж университетінде Маркс туралы алғашқы лекция оқыған адам болды деседі. Сер Эрнест Баркердің ұсынысымен, ол Оукшоттты Кембридж университетінің саяси ғылым кафедрасына мұрагер еткісі келді, сол себепті ол 1939 жылы "Заманауи Еуропаның әлеуметтік және саяси доктриналары" атты антологиясын жазды, оған түсіндірмелер қосты. Оукшотттың пікірінше, оның дәйді келмейтін және үйлесімсіз тұстарына қарамастан, ол өкілдік демократияны ең кем кемшіліктері бар жүйе деп санады, өйткені "қоғамға жалпы өмірлік жоспарды таңу бірден ақымақтық және моральдық емес".

Екінші дүниежүзілік соғыс

1940 жылы Оукшотт жасына байланысты әскери қызметке шақырудан қашып құтыла алатын жаста британ армиясына қосылды. Ол өмірге қауіпті Арнайы операциялар атқарушы тобына (SOE) ерікті болып түсті, ондағы орташа өмір сүру мерзімі шамамен алты апта болатын. Онымен Хью Тревор Ропер сұхбаттасты, ол оның континентте жасырын операциялар жүргізу үшін "әлдеқайда анық ағылшын" екенін айтты. Оукшотт Еуропадағы Phantom әскери-ақпараттық бөлімінде қызмет етті, бұл бөлім жартылай тәуелсіз, квази-байланыс ұйымы және Арнайы әуе күштерімен (SAS) байланысы бар еді. Бөлім әрдайым майдан желісінде болғанымен, сирек тікелей шайқасқа қатысты. Оукшоттың әскери қабілеті назарынан тыс қалмады және ол соғысты Phantom бөлімінің "В" эскадрильясының адъютанты және қатысушы майор болып аяқтады.

Соғыстан кейінгі

1945 жылы Оукшотт демобилизацияланып, Кембридж университетіне оралды. 1949 жылы ол Кембриджден Оксфордтағы Нуффилд колледжіне кетті, бірақ екі жыл өткен соң, 1951 жылы, Лондон экономика мектебінің (LSE) саясаттану профессоры болып тағайындалды. Ол солшыл Гарольд Ласкинің орнын басып, бұл тағайындама танымал баспасөзде жарияланды. Оукшотт 1960-шы жылдардың соңында LSE-дегі студенттік белсенділікке теріс қарайды және биліктің, оның ойынша, жеткіліксіз реакциясын қатаң сынады. 1969 жылы LSE-ден зейнеткерлікке шықты, бірақ 1980 жылға дейін оқыту және семинарлар өткізуді жалғастырды. Зейнеткерлікке шыққаннан кейін ол үшінші әйелімен бірге Дорсеттегі Лэнгтон Матраверс ауылындағы шағын үйге көшіп, тыныш өмір сүрді. Ол екі рет ажырасып, көптеген махаббат оқиғаларының иесі болды, олардың көпшілігі студенттерінің, әріптестерінің және достарының әйелдерімен, тіпті ұлы Симонның сүйіктісімен болды. Сонымен қатар, ол заңды емес ұлы болды, оны анасымен бірге екі жасқа толғанда тастап кетті және шамамен жиырма жыл кездеспеді. Оукшотттың ең әйгілі сүйіктісі – Айрис Мердок болды. Оукшотт өлімінен кейін оның еңбектері кеңінен танылды, бірақ оның өмірінде де танымалдылығы артып келе жатқан еді. Оукшотт Маргарет Тэтчер ұсынған Құрмет серігі атағынан бас тартты.

Алғашқы еңбектері

Оукшоттың ертедегі еңбектері, олардың кейбіреулері қайтыс болғаннан кейін "Тарих нені білдіреді?" және басқа да эсселер (2004) мен "Философиялық құқықтану тұжырымдамасы" (2007) деген атпен жарияланды. Олар оның тарихи зерттеулерінен туындаған философиялық мәселелерге, тіпті ол ресми түрде тарихшы болғанына қарамастан, тарихтан гөрі көбірек қызығушылық танытқанын көрсетеді. Оның өте ерте эсселерінің бір бөлігі дінге қатысты (христиандық "модернисттік" бағыттағы), бірақ бірінші некесінің ажырасуынан кейін (шамамен 1934 ж.) ол осы тақырыпта "Адам мінез-құлқы" атты еңбегіндегі бірнеше беттен басқа ештеңе жарияламады. Дегенмен, оның қайтыс болғаннан кейін жарық көрген, көлемді "Жазбалары" (1919) дін және өлім туралы мәселелерге өмір бойы ден қойғанын көрсетеді. Жастық шағында ол діни қызметкер болуды ойлаған, бірақ кейіннен нақты айқындалмаған романтикалық мистицизмге ұмтылған.

Философия және тәжірибе тәсілдері

Оукшотт өзінің алғашқы кітабын 1933 жылы, отыз бір жасында, «Тәжірибе және оның түрлері» деп жариялады. Ол Георг Вильгельм Фридрих Гегель мен Ф. Х. Брэдлидің ықпалын мойындады; комментаторлар бұл еңбектің Р. Г. Коллингвуд және Георг Симмель сияқты ойшылдардың идеяларымен ұқсастығын да атап өтті. Кітапта біздің тәжірибеміз көбінесе модальды, яғни біз әлемге практикалық немесе теориялық тұрғыдан үнемі басшылық ететін көзқараспен қарастырамыз делінген. Әлемге түрлі теориялық көзқарастармен қарауға болады: мысалы, табиғаттану, тарих және практика – тәжірибелердің мүлдем бөлек, бірікпейтін түрлері. Тарихты ғылымның үлгісімен қарастыру немесе оған қазіргі практикалық қанағаттарды енгізу – қателік деп мәлімдеді ол. Философия болса, мұндай түрдің бірі емес. Мансабының осы кезеңінде Оукшотт философияны Спинозаның сөзімен айқанда, *sub specie aeternitatis*, яғни сөзбе-сөз «мәңгілік тұрғысынан», алдын ала болжамдардан мүлдем бос деп түсіндірді, ал ғылым, тарих және практикалық режим белгілі бір болжамдарға сүйенеді. Кейін (нақты қашан болғаны туралы пікірталас бар) Оукшотт тәжірибе түрлеріне плюралистік көзқарас қабылдады, философия басқалардың арасындағы бір ғана дауыс болды, бірақ өзін-өзі сынға алу қабілетін сақтап қалды. Оукшоттың пікірінше, ғылыми және тарихи ойдың басым қағидалары – тиісінше, сан (әлем *sub specie quantitatis*) және өткен шақ (әлем *sub specie praeteritorum*). Оукшотт өткенге академиялық және практикалық көзқарас арасындағы айырмашылықты көрсетті, онда өткен шақ біздің қазіргі және болашақ жағдайларымызға қатысты қарастырылады. Оның тарихтың автономиясына қатысты талабы оны тарихи білімнің автономиясын қолдаған Коллингвудқа жақындатады. Практикалық дүниетанымы (әлем *sub specie voluntatis*) ерік және құндылық туралы идеяларды алдын ала болжайды. Осы тұрғыда ғана саясат, экономика және этика сияқты салалардағы іс-қимылдың мәні бар. Барлық іс-қимылдар алдын ала болжамдарға байланысты болғандықтан, Оукшотт әлемді өзгертудің кез келген әрекеті құндылықтардың сатысына тәуелді деп санайды, ал олардың өзі осының сол артық екенін көрсететін жағдайды алдын ала болжайды. Тіпті статус-квоны сақтауға бейімді консервативті көзқарас та (ол төзімді болғанша) болмайтын өзгерістерді басқаруға негізделген, бұл туралы ол кейін «Консервативті болу туралы» эссесінде кеңінен түсіндірді.

Oakeshott published his first book in 1933, Experience and its Modes, when he was thirty one. He acknowledged the influence of Georg Wilhelm Friedrich Hegel and F. H. Bradley; commentators also noticed resemblances between this work and the ideas of thinkers such as R. G. Collingwood and Georg Simmel. The book argued that our experience is usually modal, in the sense that we almost always have a governing perspective on the world, be it practical or theoretical. One may take various theoretical approaches to the world: natural science, history and practice, for example, are quite separate, immiscible modes of experience. It is a mistake, he declared, to treat history on the model of the sciences, or to read into it one's current practical concerns. Philosophy, however, is not a mode. At this stage of his career Oakeshott understood philosophy as the world seen, in Spinoza's phrase, sub specie aeternitatis, literally "under the aspect of eternity", free from presuppositions, whereas science and history and the practical mode rely on certain assumptions. Later (there is disagreement about exactly when) Oakeshott adopted a pluralistic view of the various modes of experience, with philosophy just one voice among others, though it retained its self critical character. According to Oakeshott, the dominating principles of scientific and historical thought are quantity (the world sub specie quantitatis) and pastness (the world sub specie praeteritorum) respectively. Oakeshott distinguished the academic perspective on the past from the practical, in which the past is seen in terms of its relevance to our present and future. His insistence on the autonomy of history places him close to Collingwood, who also argued for the autonomy of historical knowledge. The practical world view (the world sub specie voluntatis) presupposes the ideas of will and value. It is only in terms of these that practical action, for example in politics, economics, and ethics, makes sense. Because all action is conditioned by presuppositions, Oakeshott saw any attempt to change the world as reliant upon a scale of values, which themselves presuppose a context in which this is preferable to that. Even the conservative disposition to maintain the status quo (so long as the latter is tolerable) relies upon managing inevitable change, a point he later elaborated in his essay "On Being Conservative".

Соғыстан кейінгі эсселер

Осы кезеңде Оукшотт өмірінде ең танымал болған "Саясаттағы рационализм және басқа да эсселер" (1962) жинағын жариялады, ол өте көркем стильмен ерекшеленеді. Ұлыбританияның, әсіресе социализмке бет бұруына қарсы оның күресшіл сын-ескертпелері Оукшоттқа дәстүрлі консерватор, рационализм мен қатаң идеологияларға күмәмен қараушы репутациясын әкелді. Бернард Крик оны "уайымдаған нигилист" деп сипаттады. Оукшотттың саяси утопизмге қарсылығын оның мысалы (бәлкім, 17 ғасырдың мемлекет қайраткері Джордж Савиллдің, Галифакс 1-маркизінің "Триммердің мінез-қалпы" атты памфлетінен алынған) – "бастау орны да, белгіленген мақсаты да жоқ [және] мақсаты – тең салмақта жүзіп отыру" мемлекеттік кемемен түсіндіруге болады. Ол Кеңес Ресейінің Кембридж тарихшысы Э.Х. Каррды қатаң сынады, Каррдың большевиктер режимін жеткілікті түрде сынамағанын және оның үгіттерін бетке алып, сенгенін айтты.

Адам мінез-құлқы және Оукшоттың саяси теориясы туралы

"Консервативті болу туралы" эссесінде (1956) Оукшотт консервативтілікті саяси ұстаным емес, көзқарас ретінде сипаттады: "Консервативті болу – таныс нәрсені белгісізден, сыналғанды сыналмағаннан, құпияны нақтыдан, мүмкін болатынды нақтыдан, шексіздікті шектеуліден, алысты жақыннан, жеткіліктіні аса толықтан, ыңғайлыны кемелдіктен, утопиялық бақыттан қазіргі күлкіні артық көру." Оукшотттың саяси философиясы, "Адамның мінез-құлқы туралы" (1975) еңбегінде айтылғандай, кез келген партиялық саясаттан мүлдем бөлек. Кітаптың бірінші бөлімі ("Адамның мінез-құлқын теориялық тұрғыдан түсіну туралы") адамның қалау мен таңдау сияқты әрекеттеріндегі зиялы қабілеттің көрінісі ретіндегі әрекеттер теориясын дамытады, екінші бөлімі ("Азаматтық жағдай туралы") осындай зиялы қабілеттері бар адамдарға сәйкес келетін қауымдастықтардың формалды шарттарын талқылайды, олар "азаматтық" немесе құқықтық қауымдастықтар деп сипатталады, ал үшінші бөлімі ("Қазіргі Еуропа мемлекетінің сипаты туралы") адамдардың қауымдастығын түсінудің осы қағидасының Ренессанстан кейінгі Еуропа тарихындағы саясат пен саяси идеяларға қаншалықты әсер еткенін зерттейді. Оукшотт саяси ұйымның екі негізгі түрі немесе қағидасы болғанын айтады. Біріншісі, ол "кәсіпорындық қауымдастық" (немесе universitas) деп атайды, онда мемлекет (негізсіз) өзінің азаматтарына қандай да бір жалпы мақсатты (пайда, құтқару, прогресс, нәсілдік үстемдік) тануға тырысады. (Атауынан көрініп тұрғандай, кәсіпорындық қауымдастық кәсіпорындарды басқаруға өте қолайлы; алайда, соғыс сияқты төтенше жағдайларды қоспағанда, барлық ресурстарды жеңіске жету үшін жұмылдыру қажет болғанда, мемлекет дұрыс айтқанда, кәсіпорын емес.) Керісінше, "азаматтық қауымдастық" (немесе societas) – бұл негізінен заңдардың міндетті іс-әрекет шарттарын белгілейтін, бірақ қатысушылардан бір әрекетті екіншісінен артық таңдауды талап етпейтін құқықтық қатынас. (Роберт Нозиктың "шектеулер" туралы пікірлерімен салыстырыңыз.) "Адамның мінез-құлқы туралы" еңбегінің күрделі, техникалық және көбінесе түсініксіз стилі аз оқырман тапты, ал оның алғашқы қабылдануы көбінесе ұғынбаушылықтан болды. Сыншыларға сирек жауап беретін Оукшотт, сол журналдағы кітапқа арналған симпозиумда жасалған кейбір пікірлерге сарказммен жауап берді. Өлімінен кейін жарық көрген "Иман саясаты және күмәндік саясаты" еңбегінде Оукшотт кәсіпорындық және азаматтық қауымдастықтарды басқаша сипаттайды. Саясатта кәсіпорындық қауымдастық адамның белгілі бір жалпыға ортақ игілікті анықтау және түсіну қабілетіне деген сеніміне негізделген (иман саясатына алып келеді), ал азаматтық қауымдастық адамның осы игілікті анықтау немесе жетістікке жету қабілетіне деген күмәніне негізделген (күмән саясатына алып келеді). Оукшотт билікті (әсіресе технологиялық билікті) иман саясатының қажетті шарты ретінде қарастырады, өйткені ол адамдарға үлкен жетістіктерге жете алатындарына сенуге және осы мақсатқа жету үшін қажетті саясатты жүзеге асыруға мүмкіндік береді. Күмән саясаты, керісінше, үкіметтің жақсы оқиғаларға жол берудің орнына, жаман оқиғалардың алдын алумен айналысуы керек деген ойға негізделген. Оукшотт бұл кітапқа қанағаттанбаған болуы мүмкін, себебі ол көптеген жазғандары сияқты оны жарияламады. Ол "Адамның мінез-құлқы туралы" кітабынан бұрын жазылған. Соңғы кітапта Оукшотт заңның қандай шектеулерді қамтитынын сипаттау үшін қосымша сөздің аналогиясын қолданады. Заңдар "қосымша шарттарды" белгілейді: олар біздің іс-әрекеттерімізді анықтайды, бірақ олардың таңдалған мақсаттарын анықтамайды. Мысалы, кісі өлтіруге тыйым салатын заң – бұл кісі өлтіруге қарсы заң емес, тек "адам өлтіруші" адам өлтіруге қарсы заң. Яғни, заң бойынша менің көлігім болуым міндетті емес, бірақ егер болса, мен басқалар сияқты жолдың сол жағында жүруім керек. Бұл кәсіпорындық қауымдастықтардың ережелеріне қайшы келеді, онда басшылық талап еткен іс-әрекеттер барлығына міндетті болады.

In his essay "On Being Conservative" (1956) Oakeshott characterised conservatism as a disposition rather than a political stance: "To be conservative is to prefer the familiar to the unknown, to prefer the tried to the untried, fact to mystery, the actual to the possible, the limited to the unbounded, the near to the distant, the sufficient to the superabundant, the convenient to the perfect, present laughter to utopian bliss." Oakeshott's political philosophy, as advanced in On Human Conduct (1975), is free of any recognisable party politics. The book's first part ("On the Theoretical Understanding of Human Conduct") develops a theory of human action as the exercise of intelligent agency in activities such as wanting and choosing, the second ("On the Civil Condition") discusses the formal conditions of association appropriate to such intelligent agents, described as "civil" or legal association, and the third ("On the Character of a Modern European State") examines how far this understanding of human association has affected politics and political ideas in post Renaissance European history. Oakeshott suggests that there had been two major modes or understandings of political organization. In the first, which he calls "enterprise association" (or universitas), the state is (illegitimately) understood as imposing some universal purpose (profit, salvation, progress, racial domination) on its subjects. (As its name indicates, enterprise association is perfectly appropriate to the management of enterprises; however, except in emergencies such as war, where all resources must be commandeered into the pursuit of victory, the state is not an enterprise, properly so called.) By contrast, "civil association" (or societas) is primarily a legal relationship in which laws impose obligatory conditions of action but do not require the associates to choose one action rather than another. (Compare Robert Nozick on 'side constraints'.) The complex, technical and often rebarbative style of On Human Conduct found few readers, and its initial reception was mostly one of bafflement. Oakeshott, who rarely responded to critics, replied sardonically in Political Theory to some of the contributions made in a symposium on the book in the same journal. In his posthumously published The Politics of Faith and the Politics of Scepticism Oakeshott describes enterprise associations and civil associations in different terms. In politics, an enterprise association is based on a fundamental faith in human ability to ascertain and grasp some universal good (leading to the Politics of Faith), and civil association is based on a fundamental scepticism about human ability to either ascertain or achieve this good (leading to the Politics of Scepticism). Oakeshott considers power (especially technological power) as a necessary prerequisite for the Politics of Faith, because it allows people to believe that they can achieve something great and to implement the policies necessary to achieve their goal. The Politics of Scepticism, on the other hand, rests on the idea that government should concern itself with preventing bad things from happening, rather than enabling ambiguously good events. Oakeshott was presumably dissatisfied with this book, which, like much of what he wrote, he never published. It was evidently written well before On Human Conduct. In the latter book Oakeshott employs the analogy of the adverb to describe the kind of restraint that law involves. Laws prescribe "adverbial conditions": they condition our actions, but they do not determine their substantive chosen ends. For example, the law against murder is not a law against killing as such, but only a law against killing "murderously". Or, to choose a more trivial example, the law does not dictate that I have a car, but if I do, I must drive it on the same side of the road as everybody else. This contrasts with the rules of enterprise associations, in which the actions required by the management are made compulsory for all.

Тарих философиясы

Оукшотт өмірінде жариялаған соңғы еңбегі "Тарих туралы" (1983) тарихтың ерекше тәжірибе түрі деген ойға қайта оралды, бірақ бұл жолы "Адамның мінез-құлқы туралы" еңбегінде дамытқан әрекет теориясына сүйенді. "Тарих туралы" еңбегінің көп бөлігі Оукшоттың зейнеткерлікке шыққаннан кейінгі ЛСЕ-дегі аспирантура семинарларында пайда болды және 1970 жылдардың басында "Адамның мінез-құлқы туралы" еңбегімен бірге жазылды. 1960 жылдардың ортасында Оукшотт герменевтиканың негізін қалаушылардың бірі Вильгельм Дилтейге деген құрметін білдірді. "Тарих туралы" еңбегін тарихи білімнің мүмкіндік шарттарын анықтауға бағытталған, Дилтей бастаған неоканттық ізденіс ретінде қарастыруға болады. Алғашқы үш мақала тарихи тәжірибе мен практикалық тәжірибе арасындағы айырмашылықты, сондай-ақ тарихи жағдай, тарихи оқиға және тарихтағы өзгеріс ұғымдарын ашады. "Тарих туралы" еңбекке құқық тақырыбындағы ("Құқықтың үстемдігі") эссе де кіреді. Сонымен қатар, ол "Бабил мұнарасы" туралы заманауи оқиғаны қамтиды, онда Оукшотт адамның жекелігін, мәдениетін және өмір сапасын зор ұжымдық жобалар үшін құрбан етуге дайындығына наразылық білдіреді. Ол осы мінез-құлықты жаңалыққа құштарлық, тоймас ізденіс, ашкөздік және өзіне-өзі сын көзбен қараудың жетіспеуімен байланыстырады.

Басқа жұмыстар

Оукшоттың басқа еңбектері, жоғарыда аталған, қазіргі Еуропаның әлеуметтік және саяси ілімдері туралы оқырманды қамтиды. Онда либерализм, ұлттық социализм, фашизм, коммунизм және римдік католицизмнің негізгі ілімдерін көрсететін таңдалған мәтіндер жинақталған (1939). Ол Томас Гоббстың «Левиафан» (1946) еңбегін редакциялады, ал кіріспесі кейінірек кейбір ғалымдар әдебиетке елеулі үлес ретінде танылды. Оукшоттың Гоббс туралы жазған бірнеше еңбектері жинақталып, 1975 жылы «Азаматтық бірлестік туралы Гоббс» деген атпен жарияланды. Кембридждегі әріптесі Гай Томпсон Гриффитпен бірлесіп, Оукшотт «Классикалықтарға нұсқау» немесе «Дерби жеңімпазын қалай таңдау керек» (1936) атты ат жарысына сәтті ставка жасау қағидаларын түсіндіретін нұсқаулық жазды. Бұл оның академиялық емес жалғыз жарияланған еңбегі болды. Оукшотт 150-ден астам эссе мен мақаланың авторы, олардың көпшілігі қазір қайта басылды. Өмірінің соңында Оукшотт өзінің екі еңбек жинағын мақұлдады: «Либералды білімнің дауысы» (1989) – білім туралы эсселер жинағы және «Саясаттағы рационализмнің» (1991) екінші, қайта қаралып, кеңейтілген басылымы. Оның өлімінен кейін жарық көрген еңбектерінің жинақтарына 1958 жылы Гарвардта оқыған лекциялар сериясы «Заманауи Еуропадағы мораль және саясат» (1993); «Дін, саясат және рухани өмір» (1993) – негізінен оның ерте және орта кезеңдерінен алынған эсселер; және «Иман саясаты және күмән саясаты» (1996) – 1950 жылдардағы, «Саясаттағы рационализммен» бірдей кезеңде жазылған, бірақ көбірек ойластырылған қолжазба кіреді. Оның көптеген қағаздары қазір Лондон экономика мектебінің Оукшот архивінде сақталады. Оның өлімінен кейінгі жазбаларының қосымша томдары дайындалуда, сондай-ақ оның өмірбаяны жазылуда. Оның еңбектерін зерттейтін монографиялар сериясы ХХІ ғасырдың бірінші онжылдығында жарық көрді және одан әрі жариялануда.

Өлімнен кейін

1991 жыл. Саясаттағы рационализм және басқа да эсселер. Индианаполис: "Либерти Пресс"
1993 жыл. Қазіргі Еуропадағы мораль мен саясат. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы
1993 жыл. Дін, саясат және рухани өмір. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы
1996 жыл. Сенімнің саясаты және күмәндану саясаты. Нью-Хейвен: Йель университетінің баспасы
2000 жыл. "Зуверсихт унд скепсис: Жаңа заман саясатының екі принципі". (ауд. C. Голдман). Берлин: Фест
2004 жыл. Тарих не? және басқа да эсселер. Торвертон: Imprint Academic
2006 жыл. Саяси ой тарихы бойынша лекциялар. Торвертон: Imprint Academic
2007 жыл. Философиялық құқықтану тұжырымдамасы: 1926–51 жылдардағы эсселер мен шолулар. Торвертон: Imprint Academic
2008 жыл. Қазіргі Еуропа мемлекетінің лексикасы: 1952–88 жылдардағы эсселер мен шолулар. Торвертон: Imprint Academic
2010 жыл. Алғашқы саяси жазбалар 1925–30 жж. Торвертон: Imprint Academic