Кіріспе
Мексика президенті 1958-1964 жылдар аралығында. Адольфо Лопес Матеос (aˈðolfo ˈlopes maˈteos; 26 мамыр 1909 – 22 қыркүйек 1969) – 1958-1964 жылдар аралығында Мексика президенті қызметін атқарған мексикалық саясаткер. Бұрын ол 1952-1957 жылдар аралығында Еңбек және әлеуметтік қамсыздандыру министрі, ал 1946-1952 жылдар аралығында Мексика штатының сенаторы болды. Саяси мансабын Жозе Васкончелостың президенттік науқанында көмекші ретінде бастаған Лопес Матеос Ұлттық революциялық партияда (PNR) үстемдік орнатуға тырысқан Плутарко Элиас Каллестің қысымына ұшырады. Біраз уақыт саясаттан қол үзген ол Мексика штатының автономды университетінде профессор болып жұмыс істеді және 1941 жылы PNR (кейін Мексика революциялық партиясы) мүшесі болды. Лопес Матеос 1946-1952 жылдар аралығында Мексика штатының сенаторы, ал 1952-1957 жылдар аралығында Адольфо Руис Кортинес басшылығымен Еңбек министрі болды. Ол партияның президенттікке кандидаттығын жеңіп алып, 1958 жылғы жалпы сайлауда жеңіске жетті. Саяси философиясын «Конституция шегінде солшыл» деп жариялаған Лопес Матеос Лазаро Карденастан кейін президенттік лауазымға ие болған алғашқы өзін-өзі солшыл саясаткер деп жариялаған саясаткер болды. Оның басшылығымен Әлеуметтік қамсыздандыру және мемлекеттік қызметкерлерге қызмет көрсету институты, тегін оқулықтар жөніндегі ұлттық комиссия және Ұлттық антропология мұражайы құрылды. Ол араласпау саясатын қолдады, Америка Құрама Штаттарымен Шамизал дауын шешті және экономикалық өсім мен инфляцияның төмендеуі кезеңінде Мексиканың электр энергетикалық өнеркәсібін ұлттандыруға жетекшілік етті. Оның басшылығымен кәсіподақ жетекшілері Деметрио Вальехо мен Валентин Кампаның тұтқындалуы, Мексика армиясының шаруалар көшбасшысы Рубен Джарамиллоны өлтіруі сияқты репрессивті шаралар да болды. Лопес Матеос революционер Маркос Игнасио Инфантемен, Запата қозғалысының (Джон Ф. Кеннедидің саяси одақтасы) жетекшісімен кездесті. Джарамиллоның өлтірілуінен аз бұрын Инфанте БҰҰ-ға барып, президент Лопес Матеостың орнынан кетуін талап етті, әйтпесе революция болатынын мәлімдеді. 1962 жылы Инфанте 300-ден астам адаммен Мексика қаласының сыртындағы әскери бекетке шабуыл жасады. Лопес Матеос жерді қайта бөлу, энергияны ұлттандыру және денсаулық сақтау мен білім беру бағдарламалары сияқты саясаты үшін мақталып, еңбек одақтарына және саяси қарсыластарына қарсы репрессивті шаралары үшін сынға ұшырады. Карденас және Руис Кортинеспен бірге ол ХХ ғасырдың ең танымал мексикалық президенттерінің бірі саналады.
the BRT stations
BRT стансалары
Ерте өмір және білім
Лопес Матеос ресми деректерге сәйкес, Мексика штатындағы шағын қала Атизапан де Сарагосада дүниеге келді, қазір ол қала Ciudad López Mateos деп аталады. Оның әкесі Мариано Герардо Лопес и Санчес Роман – тіс дәрігері, ал анасы Елена Матеос и Вега – мұғалім. Лопес Матеос әлі жас болғанда әкесі қайтыс болғаннан кейін отбасы Мексика қаласына көшіп келді. Дегенмен, Мексиканың Колледжінде сақталған туу туралы куәлік пен бірнеше куәліктер оның 1909 жылдың 10 қыркүйегінде Гватемаланың Патсисиа қаласында туғанын көрсетеді. 1929 жылы ол Толука ғылыми-әдеби институтын бітірді, онда бұрынғы білім министрі Хосе Васкончелостың қайта сайлауға қарсы науқанының делегаты және студенттік көшбасшысы болды. Васкончелос бұрынғы президент Плутарко Элиас Кальлес таңдаған Паскуал Ортис Рубиоға қарсы күресті. Кальес президент сайланған Альваро Обрегонның қазасынан кейін Partido Nacional Revolucionario (PNR) партиясын құрды. Васкончелостың жеңілісінен кейін Лопес Матеос Мексиканың Ұлттық автономиялық университетінің құқық факультетіне оқуға түсіп, саяси бағытын PNR-ге бұрды.
Саяси мансап
Карьерасының басында ол Мексика штатының губернаторы, полковник Филиберто Гоместің жеке хатшысы қызметін атқарды. 1934 жылы Ұлттық революциялық партияның (PNR) президенті Карлос Рива Паласионың жеке хатшысы болды. 1941 жылға дейін ол Исидро Фабеламен танысқанға дейін бірнеше бюрократиялық қызметтерде жұмыс істеді. Фабела оған Толука әдеби институтының директоры лауазымына тағайындалуға көмектесті. Басым партияның кандидаттығымен, әлсіз оппозицияға қарсы Лопес Матеос сайлауда оңай жеңіске жетіп, 1964 жылға дейін президенттік қызметін атқарды.
Төрағалық (1958-1964 жж.)
1958 жылы 1 желтоқсанда Лопес Матеос президенттікке кірісті. Мексика президенті ретінде, өзінің алдыңғы президенті Руис Кортинеспен (1952–1958) бірге Лопес Матеос президент Мигель Алеманның (1946–1952) саясатын жалғастырды, ол Мексиканың соғыстан кейінгі стратегиясын қалыптастырған еді. Алеман индустрияландыруды және еңбекке қарағанда капиталдың мүдделерін қолдады. Үшеуі де Мексика революциясының (1910–1920) мұрагерлері болды, бірақ Алеман Вальдес пен Лопес Матеос тікелей қатысуға тым жас болды. Сыртқы саясат саласында Лопес Матеос АҚШ-тан тәуелсіздік жолын ұстанды, бірақ 1959 жылғы Куба революциясына қатысты АҚШ-тың қатігез саясатына қарсы болғанына қарамастан, кейбір мәселелерде ынтымақтастық жасады.
Еңбек
Лопес Матеос Мексикадағы өнеркәсіптік өсімді жалғастыруға тырысты, оны көбінесе «Мексика ғажайыбы» деп атайды, бірақ бұл ұйымдасқан еңбек күшінің ынтымақтастығын қажет етті. Ұйымдасқан еңбек күші күшейе түсті. Ол Институционалдық-революциялық партияның бір бөлігі болды және Фидель Веласкес басқаратын Мексика жұмысшыларының конфедерациясы (CTM) арқылы бақыланды. Алайда, кәсіподақтар үкімет бақылауына қарсы күресіп, жалақыны арттыруды, жұмыс жағдайларын жақсартуды және үкіметтік және партиялық директиваларды орындаушы «чарро» кәсіподақ басшыларынан тәуелсіздікке ұмтылды. Лопес Матеос бұрынғы еңбек министрі ретінде қызмет еткен кезінде үлкен жетістіктерге жеткенімен, президент болғанда, ол үлкен еңбек наразылығына тап болды. CTM, Революциялық жұмысшылар мен шаруалар конфедерациясы (CROC) және Мексика жұмысшылар мен шаруалардың жалпы одағы (UGOCM) сияқты бір кәсіподақты екіншісіне қарсы ойнаудың бұрынғы стратегиясы нәтижесіз болды. 1958 жылдың шілдесінде Demetrio Vallejo және Valentín Campa басшылығымен теміржолшылардың белсенді кәсіподағы жалақыны көбейту үшін ереуілдер бастады, бұл 1959 жылғы Пасха аптасындағы ірі ереуілге әкелді. Пасха мерекесінде көптеген мексикалықтар пойызбен саяхаттайтын болғандықтан, осы күнді таңдау жалпы халыққа максималды әсер ету үшін жасалды. Лопес Матеос ереуілдеген теміржолшылармен күресу үшін күшті министр Густаво Диас Ордасқа сүйенді. Үкімет кәсіподақтың барлық басшыларын тұтқындап, Лекумберри түрмесін толтырды. Валентин Кампа мен Деметрио Валехо Мексика Конституциясының 145-бабын бұзғаны үшін «әлеуметтік ыдырату» қылмысы үшін ұзақ мерзімге бас бостандығынан айырылды. Бұл бап үкіметке «Мексиканың жауы деп санайтын кез келген адамды» түрмеге қамауға рұқсат берді. Сондай-ақ, осы қылмыс үшін мексикалық суретші Дэвид Альфаро Сикейрос та тұтқындалды және Лопес Матеос президенттігінің соңына дейін Лекумберри түрмесінде қалды. Лопес Матеос президенттің басқа мәселелерге назар аударуына мүмкіндік беру үшін Диас Ордасты саяси және еңбек тыныштығын сақтаушы ретінде пайдаланды. «Лопес Матеос жылдарында Диас Ордас барлық қақтығыстарға тікелей қатысты». Үкімет еңбек наразылығын азайту үшін пайданы бөлуді іске асыру жөніндегі Ұлттық комиссия құрды, ол әр компанияның табысының 5%-дан 10%-ына дейін ұйымдасқан еңбекке бөліп берді. 1960 жылы 1917 жылғы Конституцияның 123-бабы өзгертілді. Конституцияда мемлекеттік қызметкерлердің жалақысы, төленетін демалыс, еңбек демалысы, қосымша жұмыс уақыты және сыйлықтары туралы кепілдіктер жазылды. Алайда, мемлекеттік қызметкерлер Мемлекеттік қызметтегі кәсіподақтар федерациясына (FSTSE) қосылуға міндетті болды және басқа кәсіподаққа мүше болуға тыйым салынды. Бағаны қатаң бақылау және ең төменгі жалақының күрт өсуі жұмысшылардың нақты ең төменгі жалақы индексінің Лазаро Карденас президенттігі кезіндегі ең жоғары деңгейге жетуіне әкелді.
Лазаро Карденаспен қақтығыс
Карденас бұрынғы президенттің үкіметті толыққанды түрде ізбасарына табыс етуіне үлгі жасаса да, ол саяси зейнеттен шығып, Лопес Матеос үкіметін солшыл бағытқа итермеледі. 1959 жылғы қаңтарда Фидель Кастроның билікті басып алуы Латын Америкасына революцияның тағы бір мысалын көрсетті. Карденас 1959 жылғы шілдеде Кубаға сапар шегіп, Кастромен бірге Кастроның Куба премьер-министрі екенін жариялаған үлкен митингке қатысты. Карденас Мексикаға жер реформасы, ауыл шаруашылығын қолдау және мексикалықтарға білім беру мен денсаулық сақтау салаларын кеңейту арқылы Мексика революциясының идеалдарын қайта жаңғырту үмітімен оралды. Ол сондай-ақ Лопес Матеосқа түрмедегі кәсіподақ жетекшілерін босатуға тікелей шақырды. Лопес Матеос Карденасқа қарсы көңілі суып, оны ашық және жасырын түрде сынады. Карденасқа ол: «Коммунистер сені қауіпті желіге тоқуда дейді», – деді. Карденас түрлі солшылдардан құралған жаңа қысым тобы – Ұлттық Азаттық Қозғалысын (ҰАҚ) құруды ұйымдастырды. Қатысушылар Мексика революциясын қорғаудың бір жолы – Куба революциясын қорғау деп есептеді. Лопес Матеос Карденастың сын-ескертпелеріне қарсы тұрудың жолын тапты, оның саясатын үлгі етті. Президент 1960 жылы электр энергетикасын мемлекеттік меншікке алды. Бұл 1938 жылы Карденастың мұнай өнеркәсібін экспроприациялауымен салыстырғанда осыншалықты маңызды оқиға болмаса да, бұл экономикалық ұлтшылдық еді және үкімет оны Мексиканың жеңісі деп мәлімдеді. Оның президенттігіндегі басқа реформалық саясаттары да солшылдардың сын-ескертпелеріне қарсы тұрудың тәсілі ретінде қарастырылуы мүмкін, мысалы, жер реформасы, білім беру реформасы және Мексикадағы кедейлікті жеңілдетуге бағытталған әлеуметтік бағдарламалар. Карденас 1964 жылы Лопес Матеос таңдаған ізбасарын қолдаған кезде ПРИ саяси құрамына қайта оралды – ол өзінің сенімді адамы, Густаво Диас Ордас еді.
Жер реформасы
Оның президенттік кезеңінде кең ауқымды әлеуметтік реформалар жүргізілді. Жер реформасы белсенді түрде іске асырылды, 16 миллион гектар жер қайта бөлінді. Бұл Лазаро Карденас президент болғаннан бергі уақытта бөлінген ең ірі жер көлемі болды. Үкімет сондай-ақ ежидатарлардың тұрмысын жақсартуға ұмтылды. Үкімет АҚШ мүдделеріне тиесілі, елдің оңтүстік шебіндегі жерлерді мемлекеттік меншікке алды, бұл аймақтағы жер дауы мен шиеленісті азайтуға септігін тигізді.
Қоғамдық денсаулық сақтау және әлеуметтік қамқорлық бағдарламалары
Сонымен қатар, полиомиелит, безгек және туберкулез сияқты аурулармен күресу үшін қоғамдық денсаулық сақтау науқандары да қолға алынды. Тиф, шешек және сары қызба аурулары жойылды, ал безгек ауруы едәуір төмендетілді. Кедейлікпен күресу оның үкіметінің басымдықтарының бірі болды, және әлеуметтік көмекке жұмсалған шығындар жалпы шығындардың 19,2%-ына жетті. Кедейлерге арналған бірқатар әлеуметтік көмек бағдарламалары құрылды, ал қолданыстағы әлеуметтік көмек бағдарламалары жақсартылды. Денсаулық сақтау және зейнетақы төлемдері арттырылды, жаңа ауруханалар мен емханалар салынды, сондай-ақ, ауылдық Мексика үшін IMSS бағдарламасы кеңейтілді. Instituto de Seguridad y Servicios Sociales de los Trabajadores al Servicio del Estado (ISSSTE) аталатын әлеуметтік қамсыздандыру институты құрылды, ол жұмыскерлерге, әсіресе мемлекеттік қызметкерлерге бала күтімі, медициналық қызметтер және басқа да әлеуметтік қызметтер көрсетуге арналды. Сонымен қатар, Чапультепек саябағында Заманауи өнер мұражайы ашылды. Оның білім министрі Хайме Торрес Боде жобаларды іске асыруда маңызды рөл атқарды. Колониялық дәуірдегі туындылар Мехико қаласының тарихи орталығынан солтүстікке қарай, Тепозотлан қаласындағы бұрынғы иезуит колледжіне көшіріліп, Вице-корольдік мұражайы құрылды. Мехико қаласының тарихи мұражайы Мехико қаласында орналасқан.
Білім беру реформасы
Сауатсыздықты азайту үшін ересектерге арналған білім беру сабақтары идеясы қайта жандандырылды және тегін әрі міндетті оқулықтар жүйесі іске қосылды. 1959 жылы Тегін оқулықтар ұлттық комиссиясы (Comisión Nacional de Libros de Textos Gratuitos) құрылды. Оқулық бағдарламасы даулы болды, өйткені мазмұны үкімет тарапынан әзірленетін, ал оқулықтарды мектептерде міндетті түрде пайдалану қажет еді. Бұған консервативті "Отбасылардың Ұлттық одағы" ұйымы және білім беруді жеке отбасылық іс деп санайтын Рим-католик шіркеуі қарсылық білдірді. Бұл құбылыс 1960 жылдары Диас Ордас президент болғанда кең ауқымға ие болды, бірақ 1960 жылдардың басы антагонизмнің басталуын білдірді.
Сайлау реформасы
Саяси либерализацияға ұмтылыс жасалды, Конституцияға түзету енгізілді, ол Депутаттар палатасындағы сайлау рәсімдерін өзгертіп, Конгресте оппозициялық кандидаттардың өкілдігін арттыруға бағытталды. 1963 жылғы сайлау реформасы "партия депутаттары" (diputados del partido) деп аталатын жаңа институтты енгізді, онда оппозициялық партиялар ұлттық дауыс берудің кемінде 2,5 пайызын алған жағдайда Депутаттар палатасында бес орынға ие болып, әр қосымша 0,5 пайыз үшін бір орын қосымша алды (партия депутаттарының саны 20-ға дейін). Мысалы, 1964 жылғы сайлауда Халықтық социалистік партиясы (ППС) 10 орынды, ал Ұлттық әрекет партиясы (ПАН) 20 орынды жеңіп алды. Оппозициялық саяси партияларға үкіметте үн беру мүмкіндігін кеңейту арқылы Институционалдық революциялық партияның бақылауындағы ел демократиялық көрініс пен заңдылыққа қол жеткізді.
Қарулы күштер
Әскер үкіметтік саясатты іске асырып, ереуілдерді таратуға араласты. 1961 жылы Лопес Матеос әскерилерге қосымша әлеуметтік жәрдемақылар тағайындады. Армия Л. Карденас басшылығымен Мексика революциясы партиясына (ПРМ) сектор ретінде енген еді, ал 1946 жылы Институционалдық-революциялық партия құрылғанда, армия енді сектор болмады, бірақ үкіметке адал қалды және тәртіп сақтады. Лопес Матеос президенттігі кезінде, шаруалардың революциялық қозғалысының идеологиялық жаңғыртылушысы Рубен Джарамилло 1962 жылы отбасымен бірге қатылды, "көрінетіндей, президенттің жеке басқаруымен, президенттік бас штабының бастығы генерал Гомес Хуертаның ықпалымен немесе алдын ала білуімен". Жас жазушы және зиялы Карлос Фуэнтес бұл кісі өлтіру туралы "Siempre!" журналына есеп дайындап, қала тұрғындарына Жоютла шаруаларының қайғысын жеткізді. Үкіметке қарсы оппозицияға қарсы әскерді қолдану және жас қалалық зиялының осындай әрекеттің өз атынан жасалуынан алаңдауы Мексикадағы саяси ахуалдың өзгеруінің белгілері болды.
Сыртқы саясат
Лопес Матеостың сыртқы саясатының маңызды тұсы – Куба революциясына қатысты ұстанымы болды. Куба солшыл бағытқа бет бұрғанда, АҚШ Кубаны оқшаулау мақсатымен Латын Америкасының барлық елдерін оған қосылуға шақырып, қысым жасады, бірақ Мексиканың сыртқы саясаты Кубаның тәуелсіздігіне құрмет көрсетуді көздеді. АҚШ Кубаға экономикалық блокада салды және Америка мемлекеттері ұйымынан (OAS) шығаруын ұйымдастырды. Мексика принцип бойынша «елдердің ішкі істеріне араласпау» және «ұлттардың өзін-өзі анықтау құқығына құрмет көрсету» қағидаларын қабылдады. Дегенмен, Мексика АҚШ-тың кейбір сыртқы саяси ұстанымдарын қолдады, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымындағы орынға Тайваньға қарсы Қытайдың отыруына тыйым салды. 1962 жылғы қазан айындағы Куба зымырандық дағдарысы кезінде, Кеңес Одағы Куба аумағына зымырандар орналастырғанда, Мексика қаруды алып тастау жөніндегі ОАД резолюциясына дауыс берді, сонымен қатар Кубаға шабуыл жасауға тыйым салуды талап етті. Мексика Кубаның егемендігін қолдады, бірақ үкіметі Кубаға қолдау көрсетіп, Латын Америкасы мен Африкада революциялық қозғалыстарды тудыра бастаған ішкі демонстрацияларды қатаң баса бастады, ал Мексика осы үшін ыңғайлы жағдайға ие болуы мүмкін еді. Жақында жарияланған құжаттар Мексиканың Кубаға қатысты ұстанымы оған Латын Америкасындағы тағы бір революцияға қолдау білдіруге және Батыс жарты шардағы басқа латын Америкасы елдерімен қарым-қатынасын күшейтуге мүмкіндік бергенін көрсетсе де, отандық тұрақсыздықтан қауіптенгендіктен революцияны жалпы қолдауы әлсіз болды. Лопес Матеос 1962 жылғы шілдеде АҚШ президенті Джон Ф. Кеннедиді өте сәтті өткен сапармен Мексикаға қабылдады, бірақ Мексиканың Кубамен қарым-қатынасы АҚШ саясатының көздегенінен өзгеше болды.
Кейінгі өмірі
Президенттік мерзімінің соңғы жылы Лопес Матеос айқын түрде денсаулығының нашарлағанын сезінді. Ол шаршаған және күннен сарылған сияқты көрінді. Президенттік өкілеттігінің соңғы айларында оның досы Виктор Мануэль Вильегос онымен кездесіп, кейіннен оған қалай екенін сұрағанын еске алады; ол өзін "қиын жағдайда" екенін айтты. Ол жеті аневризмаға шалдыққан болып шықты. Президенттік мерзімін аяқтағаннан кейін ол қысқа уақытқа Олимпиада комитетінің төрағасы болып қызмет етті, ол 1968 жылғы Мексикада өткен жазғы Олимпиада ойындарын ұйымдастыруға жауапты болды және Әлемдік бокс кеңесін құруға әкелген жиналысты ұйымдастырды. Денсаулығының нашарлауына байланысты ол қызметінен кетіп қалды. Мануэль Веласко Суарес оның сөзін келтіріп: "Өмір маған барлық жағынан жақсылық сыйлады. Енді мен не болса да, соны қабылдауым керек", - деді. Оның әйелі Эва Самано 1984 жылы қайтыс болғаннан кейін Мексика қаласындағы Пантеон Хардинде оның қасына жерленді.
Өлімнен кейінгі жер аударылу
Карлос Салинас де Гортари Мексика президенті болғанда (1988-1994), ол Лопес Матеос пен оның әйелінің қалдықтарын эксгумациялап, Мексика штатындағы Лопес Матеос туған жеріне көшірді. Сол жерде қайтыс болған президентке ескерткіш орнатылды. Бұл ерекше қадам Салинастың отбасының Лопес Матеосқа деген жеккөрушілігінен туындаған болуы мүмкін. Салинастың әкесі Рауль Салинас Лозано Лопес Матеос үкіметінде министр болған, бірақ Мексиканың келесі президенті болуға партиялық ұсынымынан бас тартылған. Қала қазір ресми түрде Ciudad López Mateos деп аталады.