Кіріспе

Аспан адамы немесе әлемінің мистикалық түсінігі. Каббалада Адам Кадмон (אָדָם קַדְמוֹן, ʾāḏām qaḏmōn, "Бастапқы Адам") сондай-ақ Адам Эльён (אָדָם עֶלִיוֹן, ʾāḏām ʿelyōn, "Жоғары Адам") немесе Адам Ила'а (אָדָם עִילָּאָה, ʾāḏām ʿīllāʾā "Ең Жоғары Адам") деп аталады, кейде А"К (א"ק, ʾA. Q.) деп қысқартылады. Бұл, Құдайдың шексіз нұрының қысқаруынан кейін пайда болған Төрт Әлемнің біріншісі. Адам Кадмон – физикалық Адам Ха Ришоннан өзгеше. Луриандық Каббалада Адам Кадмонның сипаттамасы антропоморфты болып келеді. Дегенмен, Адам Кадмон – ыдысы жоқ, яғни таза мүмкіндіктерге толы құдайлық нұр. Адамның санасында Адам Кадмон – жанның толық мәнін білдіретін ехидаға сәйкес келеді.

Филон

"Түпкі адам" немесе "көктегі адам" деген сөздерді алғаш рет Филон қолданған. Оның пікірінше, γενικός немесе οὐράνιος ἄνθρωπος "Құдайдың бейнесі бойынша туылғандықтан, ешбір бұзылғыш немесе жерлік мәнділікке қатысы жоқ; ал жердегі адам бос материалдан, яғни саздың кесегінен жасалған". Көктегі адам, Логостың толық бейнесі ретінде, еркек те емес, әйел де емес, тек денесіз сана, таза идея ғана; ал Құдай кейіннен жаратқан жердегі адам сезімдерге ұшырап, жерлік қасиеттерге ие. Филон философия мен Мидрашты, Платон мен раввиндерді біріктіріп отырған сияқты. Құдайға ұқсас жаратылған Адам туралы (Текст 1:27) және Құдай жерден жаратқан алғашқы адам туралы (Текст 2:7) екі библейлік мәліметтен бастау алып, ол Платонның формалар теориясын қосады; бастапқы Адамды идея ретінде, ал ет пен қаннан жаратылған адамды "бейне" ретінде қарастырады. Филонның философиялық көзқарастары Мидрашқа негізделгендігі, керісінше емес екені, оның "көктегі адам", οὐράνιος ἄνθρωπος (ол тек идея ғана) "еркек те емес, әйел де емес" деген түсініксіз мәлімдемесінен анық көрінеді. Дегенмен, бұл доктрина келесі ежелгі Мидраштан түсінікті болады.

Мидраш

Парызшылдар, Киелі кітапты тыңғырымды зерттегендер, Жаратылыс 1:27 мен 2:7 арасындағы айқын қайшылықты байқамауға болмайды. Хауа ананың жаратылуына қатысты түрлі пікірлерді түсіндіргенде, олар Адам атаның еркек-әйел (андрогин) болып жаратылғанын айтты, "זָכָ֥ר וּנְקֵבָ֖ה" сөзін "еркек және әйел" деп түсіндірді, "адам және әйел" емес, және жыныстардың бөлінуі Адам атаның денесіне жасалған кейінгі араласудың нәтижесі болды, бұл туралы Киелі жазбаларда айтылған. Осыдан Филонның алғашқы адам еркек те емес, әйел де емес деген мәлімдемесі түсінікті. Логосқа қатысты осы ілім, сондай-ақ адамның "Өз бейнесінде" жаратылуы, Филонға тән ерекшеліктермен боялған болса да, парызшылдардың діни іліміне негізделген. Жаратылыс Рабба: Бұл Филонның алғашқы адамның жаратылуы туралы философиялық тұжырымының ядросын құрайды. Ол оны жердегі Адамның идеясы деп атайды, ал раввиндер үшін Адамның руы ([[Иудаизмдегі Киелі Рух]]) ғана емес, жердегі Адам жаратылғанға дейін, бүкіл жаратылыстан бұрын да болған. Алғашқы Адамнан Мәсіхке дейінгі аралық – бір қадам ғана.

Кабала

Кабала бойынша, жаратылыс басталғанға дейін бар болғаны Алланың шексіз Нұры еді. Жаратылыстың алғашқы кезеңі Алланың шексіз Нұрын қысқару арқылы бос кеңістік құрылғанда басталды. Содан кейін, құдайлық Нұрдың сәулесі бос кеңістікке еніп, Адам Кадмонның бейнесі сол кеңістікте пайда болды. Адам Кадмонның алғашқы сатысы он концентрлік шеңберден (игулим) тұрды, олар сәуледен тараған. Сәуле Адам Кадмонның антропоморфтық нысанымен (йошер) қапталып, ол келісімі жоқ, шексіз құдайлық Нұр әлемі болды, болашақ жаратылыстың мүмкіндігімен шектелген. Адам Кадмон кейде Адам Илаа (арамейше: "жоғарғы адам") немесе Адам Элион (ивритше: "жоғарғы адам") деп аталады. Адам Харишонның ("бірінші адам") жаны – адамзаттың ең жоғары мәнін білдірді. Оның ішінде барлық келешек жандар қамтылған. Мидрашта ол кейде Адам Хакадмони ("ежелгі адам"), Адам Татаа (арамейше: "төменгі адам") немесе Адам Тахтон (ивритше: "төменгі адам") деп еске алынады. Адам Кадмонның антропоморфтық атауы оның құрамында жаратылыстың соңғы құдайлық мақсаты, яғни адамзат, сондай-ақ Сефироттың (құдайлық қасиеттер) бейнесі бар екенін көрсетеді. Адам Кадмон қарама-қайшылық түрде "Адам" және құдайлық ("Kadmon Primary") болып табылады. Адам Кадмон Төрт Әлемнің – Атзилут ("шығу"), Берия ("жарату"), Йецира ("қалыптастыру") және Асия ("іс-қимыл") пайда болуына дейін болды. Төрт Әлемнің әрқайсысы Алланың төрт әріптен тұратын есімінің бір әрпімен бейнеленсе, Адам Кадмон алғашқы әріптің – Юдтың трансценденттік шыңымен бейнеленеді. Сефирот жүйесінде Адам Кадмон Кетерге ("тақ") сәйкес келеді, ол жаратылыстың бастамасы болған Алланың еркі. Каббалалық теософияның екі түрі – "ортағасырлық/классикалық/Зохаристік" (Моше Кордоверо жүйелеген) және толыққанды Лурианизм, әлемдердің төмен түсу процесін әртүрлі сипаттайды. Кордоверо үшін Сефирот, Адам Кадмон және Төрт Әлем Эйн Софтан (құдайлық шексіздік) бірінен соң бірі дамиды. Лурия үшін жаратылыс – құдайлық жер аударылудың, түзетудің және қаптаудың динамикалық процесі, онда Адам Кадмоннан бұрын Цимцзум ("құдайлық қысқару") және одан кейін Шевира ("Сефироттың сынығы") болады. Филондық аспандық Адам туралы іліммен тығыз байланысты Адам Кадмон (сондай-ақ Адам Илаа, "жоғарғы адам", "көктегі адам" деп аталады) Зоарда кездеседі, оның бастапқы адам туралы түсінігін келесі мәтіндерден алуға болады: "Адамның бейнесі – жоғарыдағы [көктегі] және төмендегі [жердегі] барлық нәрсенің көрінісі; сондықтан қасиетті Ежелгі [Алла] оны Өзінің бейнесі ретінде таңдады". Филонның айтуынша, Логос – адамның бастапқы бейнесі, немесе бастапқы адам, ал Зоарда көктегі адам – барлық құдайлық көріністердің бейнесі: он Сефирот, адамның бастапқы бейнесі. Көктегі Адам ең биік қараңғылықтан шығып, жердегі Адамды жаратты. Басқаша айтқанда, бастапқы мәннің іс-әрекеті адамды жарату арқылы көрініс тапты, ол бір уақытта көктегі адамның және ғаламның бейнесі болып табылады, дәл Платон мен Филонның адам туралы идеясы сияқты, микрокосмос ғалам немесе макрокосмос идеясын қамтиды. Адам Кадмон тұжырымдамасы Исаак Лурияның кейінгі Каббаласында маңызды факторға айналады. Лурия үшін Адам Кадмон енді Сефироттың шоғырланған бейнесі емес, Эйн Соф ("шексіздік") және Сефирот арасындағы делдал. Лурияның айтуынша, Эйн Софты түсіну мүмкін емес, сондықтан Эйн Софтың Сефироттардағы көрінісі туралы бұрынғы Каббалалық ілімді қабылдау қажет емес. Сондықтан ол Адам Кадмон ғана, ол Эйн Софтың өзін-өзі шектеу арқылы пайда болды, Сефиротта өзін-өзі таныта алады дейді. Бұл теорияны Хайым Витал "Ез Хайым; Дерүш 'Агулим у Йошер" ("Шеңберлер мен тура сызық туралы трактат") еңбегінде қарастырады.

Гностицизм

Бастапқы Адам (Протантроп, Адам) бірнеше гностикалық жүйелерде маңызды орын алады. Копт тіліндегі Наг-Хаммади мәтіндеріндегі архетиптік Адам Пигерадамас немесе Герадамас деп аталады. Иринейдің сөзіне қарағанда, Эон Автоген нағыз және кемелді Антропосты, сонымен қатар Адамас деп аталатын жаратылысты шығарады; оның "Кәдемі Білім" деген серігі бар және барлық нәрсе оған тыныстайтын, қарсы тұра алмайтын күшті иеленеді. Басқалары Байтостың күшінде құрметті, бұзылмаған және шексіз жарық бар дейді; ол – барлық нәрсенің Әкесі, ол Бірінші Адам ретінде шақырылады және өзінің Энноясымен "Адам Ұлын" немесе Эутерантропосты шығарады. Валентиннің айтуынша, Адам Антропос есімімен жаратылған және бұрыннан бар болған адамнан (tou proontos anthropou) қорқып, демонды үрейлендіреді. Валентиннің сизигияларында және Маркос жүйесінде біз төртінші (алғашқыда үшінші) орында Антроп пен Экклезияны кездестіреміз, олар түпнұсқа Адаммен бірдей. Бұл теорияда Адам атаның Адам, Сет, Нұх, Ыбырайым, Зороастр, Будда және Исаны қамтитын жеті нағыз пайғамбардың алғашқысы болғаны да көрінеді. Гностикалық түпнұсқа Адамнан манихейшілдікке дейінгі жол, әдетте, үлкен әсер еткен ежелгі мандейлік түсінік болған. Алайда, бұл түсініктің кейінгі мандейлік жазбаларында "Габра Қадмайя" (Адам Қадмон) деген сөзден басқа көп нәрсе қалмаған.

Мандайлық

Адам Касия, сонымен қатар Гинза Раббада "Адакас" деп біріктірілген атауымен де белгілі, мандай тілінде "жасырын Адам" деген мағынаны білдіреді. Жасырын Адам "Адам Қадмайя" ("Бірінші Адам") деп те аталады. Адам Касия еврейлердің Адам Кадмон туралы идеясымен көп ұқсастықтарды көрсетеді.

Басқа дәстүрлерде

Ыбырайымдық контексттен тыс, Космикалық адам – әр түрлі мәдениеттердің жаратылыс мифтерінде кездесетін архетиптік бейне. Ол көбінесе барлық тіршілікке өмір сыйлайтын жаратылыс ретінде сипатталады, сонымен қатар әлемнің физикалық негізі болып табылады, сондықтан оның денесінен кейін қалған бөліктер ғаламның физикалық құрамдас бөліктеріне айналады. Ол сондай-ақ адамзаттың бірлігін немесе ғаламның өзін көрсетеді. Мысалы, Ригведаның Пуруша суктасында Пуруша (санскритше puruṣa, पुरुष "адам" немесе "Космикалық адам") әлемнің негізі қаланғаннан бастап девалардың құрбандыққа шалғандығы айтылады – оның санасы Ай, көзі Күн, ал демі жел. Оның мың басы мен мың аяғы бар деп сипатталады.

Танымал мәдениетте

Бір дәстүр Адам Кадмонды немесе Киелі кітаптағы Адамды грек мифологиясындағы Кадмус тұлғасымен байланыстырады, екеуі де дракондармен/жыландармен байланысты. Marvel Comics кейіпкері Мәңгілік өзін Адам Кадмон деп атады. Persona 5 Royal ойынында, Такуто Марукидің соңғы Персонасы Адам Кадмон деп аталды.