Кіріспе

Рим империясында билікті заңсыз алуға тырысқан адамдар – римдік узурпаторлар, билікті заңды құқықтық негізсіз, күшпен иеленуге тырысқан жеке тұлғалар немесе топтар. Узурпация рим империясы дәуірінде, әсіресе үшінші ғасыр дағдарысынан бастап, саяси тұрақсыздық қалыпты жағдайға айналған кезде кең таралған құбылыс болды.

Тұрақсыздық

Рим империясының алғашқы династиясы, Юлий Клавдий әулеті (б.з.д. 27 – 68 ж.), императорлық тақты асырау арқылы туыстық байланыстармен негіздеді. Дегенмен, отбасы ішіндегі қақтығыстар әулеттің құлауына әкелді. Нерон 68 жылы халық жауы ретінде өз-өзіне қол жұмсады, нәтижесінде қысқа мерзімді азамат соғысы болды. Флавийлер әулеті Веспасианмен басталды, бірақ оның екінші ұлы Домицианның қазасымен аяқталды. 2 ғасырдың көп бөлігінде империя Нерва-Антонин әулетінің билігімен салыстырмалы тұрақтылыққа ие болды, бірақ келесі ғасыр эндемикалық саяси тұрақсыздықпен сипатталатын болады, бұл Батыс Рим империясының құлауына себеп болған факторлардың бірі еді. Нерва-Антонин әулетінің соңғы императоры Коммод, замандас тарихшылардың естелігінде ысырапшылдығы мен қатыгездігімен танымал болған беделсіз билеуші ретінде сақталды және ол 192 жылы өлтірілді. Ұлдары болмағандықтан, ең маңызды провинциялардың губернаторлары арасында бірден билік үшін күрес басталды. Пертинакс таққа көтеріліп, әріптестерінің мойындауын алды, бірақ оның наразы Преториандық гвардиясынан өлтірілгеннен кейін Септимий Север билікке таласуға шешім қабылдады және тақты басып алды. Бастапқыда ол узурпатор болғанымен, Север 18 жыл бойы билікте қалып, солтүстік Британиядағы жорық кезінде табиғи өліммен қайтыс болды. Северия әулетінің соңғы императоры Северий Александрдың 235 жылы қайтыс болуы тарихшылардың Үшінші ғасыр дағдарысы деп атаған оқиғаны тудырды. 235 жылдан Диоклетианның билікке келуіне және 286 жылы тетрархияның құрылуына дейін Римде 28 император болды, олардың тек екеуі ғана табиғи өліммен (эпидемиядан) қайтыс болды. Сонымен қатар, империяның барлық жерінде көтеріліс көтерген 38 узурпатор болды, бұл Рим әлеміндегі шекаралардың қауіпсіздігі ғана проблема емес екенін көрсетеді. Узурпация әрекеттері императорлар үшін үнемі алаңдаушылық тудыратын, өйткені ол таққа отырудың жиі кездесетін тәсілі еді. Сәтті узурпаторлар әдетте провинция губернаторлары, үлкен римдік легиондардың қолбасшылары немесе император сарайы орналасқан Римді бақылайтын Преториандық гвардиясының префекттері болды. Император қайтыс болғаннан кейін оның ізбасары барлық провинциялар тарапынан қабылданбаған жағдайда узурпация қаупі арта түседі. Әдетте, легиондар жаңа тағайындалған, одан аз танымал адамның билікке келуі туралы хабар алғаннан кейін өздерінің қолбасшыларын император деп жариялайтын. Содан кейін, әдетте провинциялық губернатор болған, атақты император Италияға немесе қарсыласының орналасқан жеріне тақ үшін күресуге аттанатын. Дегенмен, легионерлер өздерінің қарулас достарымен шайқасуды ұнатпағандықтан, легиондар арасындағы шайқастар сирек кездесетін. Узурпация әрекетінің сәттілігін анықтайтын екі маңызды фактор болды: жеңіске уәде етілген олжаның немесе ақшалай сыйлықтардың мөлшеріне байланысты легионерлердің адалдығы және қолбасшының әскери қабілеттеріне деген сенім, одан мораль тәуелді болды. Егер екі жақтың бірі немесе екеуі де критерийлерді орындамаса, көбінесе бүлік шығып, өз әскерлерінің қолынан қаза болар еді. Императорлар өздерінің артында саяси сенімділік пен статус-кво болғандықтан, узурпатор өз қатарында күмәнді және ерте өлімді болдырмау үшін харизматикалық болуы керек еді. Өзі узурпатор болған Эмилианды жеңген Валериан I осыған мысал бола алады. Араб Филиппі сияқты басқа узурпаторлар белгілі бір билеушіге (осы жағдайда Гордиан III) бағытталған жоспарлы кісі өлтіру арқылы император атанды. Қалай болғанда да, узурпация процедурасы жаңа императорды әрқашан сәл осал саяси жағдайға түсірді, өйткені таққа күшпен қол жеткізілді. Басқа узурпатордың қаупі әрқашан болды, ал алғашқы қабылданған шаралар маңызды лауазымдарға сенімді адамдарды тағайындау болды. Императорлар көбінесе өздерінің тегі мен ерте өмірін абыройын арттыру және таққа құқығын нығайту үшін көркейтіп көрсетті. Бұрынғы танымал императорлармен туыстық байланыс туралы еске алу жиі кездесетін және тарихшыларды шатастыратын. Бірақ ең бастысы, узурпатор өз легиондарын бақытты ету үшін маневр жасады, өйткені ол өз билігін олардың тұрақты адалдығына қарызды болды.

Іс жүзіндегі әсерлері

III ғасырдагы билікті басып алуға құштарлық империяның бюрократиялық және әскери ұйымдарына терең әсер етті. Рим империясының дамуына ерте кезеңнен кейінгі кезеңге дейін әлеуетті қарсыластардан қауіптену – басты қозғаушы күш болды. Ең айқын өзгерістердің бірі – Рим провинцияларының бөлінуі мен көбеюі. Провинцияларды губернатор – проконсул, пропраэтор немесе прокуратор басқарды, оларға бейбітшілікті сақтау деңгейіне қарай белгілі бір легиондар бекітілді. Осылайша, мысалы, Дунай бойындағы Моэзия немесе Паннония губернаторларының үлкен әскери күштері болды. Провинция әкімінің әскер саны неғұрлым көп болса, оның таққа таласуға құштарлығы да соғұрлым зор болды. Шындығында, көптеген билікті басып алу әрекеттері Азияның Сирия провинциясынан, Рейн және Дунай провинцияларынан, үлкен әскери контингенттері бар шекаралық провинциялардан жасалды. Сондықтан, билік пен әскери күшті бір адамның қолында шоғырландырмау үшін провинциялар кішірек бөлімдерге бөлінді. Сирия керемет мысал: біздің заманымыздың 14 жылында бір провинция болған, ал 3 ғасырдың ортасында төрт әкімшілік аймаққа бөлінді: Tres Daciae, Каппадокия, Syria Coele және Syria Palaestina. Сол сияқты, Моэзия мен Паннония Жоғарғы және Төменгі (Үстіңгі және Төменгі) бөліктерге бөлінді; Дардания кейіннен Моэзиядан бөлінді, ал Паннония одан әрі Prima, Valeria, Savia және Secunda болып бөлінді. Азамат соғысының қаупі күшейген сайын, император ішкі қауіптерге қарсы тұру үшін өзінің қол жеткізімінде тұрақты легиондардың болуын қажет деп санады. Бұл әскердің географиялық бөлінуіне әкелді: шекарада қалған limitanei легиондары және империяның стратегиялық нүктелерінде орналасқан comitatenses. Септимий Севердің тұсында Римнің сыртындағы Альбан тауларында гарнизон болған Legio II Parthica – құрылған алғашқы comitatenses легиондарының бірі болды. Шекаралық гарнизондардан әскерлер алынып, ішкі легиондар құрылды. Шекаралық легиондардың саны азайған сайын шекаралардың қауіпсіздігі төмендеді және Рейн мен Дунайға қарсы герман және гот тайпаларының шабуылдары жиіледі. Шығыста Персия империясы римдік елді мекендеріне шабуыл жасауда суреттеніп, батыл әрекеттер жасады. Сонымен қатар, императорлық билікке қол жеткізу үшін жеке бастама маңызды болды. Қызғаныш пен қауіптер белгілі бір қауіп-қатерді жоюға қабілетті дұрыс адамның болуына кедергі келтірді, сондықтан шеткі провинциялар жиі шабуылға ұшырады, тоналды немесе жаулап алынды.

Ұрлықшыларды бағалау

Тек жас кезі мен көтерілістің нақты жағдайлары сенімді түрде белгілі болған узурпаторлар ғана кейіннен императорларға айналды. Сәтсіз узурпация әрекеттері сөзсіз бүлікшінің өлімімен, кісі өлтіруімен немесе өз-өзіне қол жұмсауымен және оның өмірінің барлық жазбалардан жойылғандығымен аяқталды. Бұл көбінесе сол замандағы дереккөздерде нақты бір көтерілістің егжей-тегжейлі мәліметтеріне қатысты қайшылықтар тудырады. Мысалы, кейбір авторлар Ураниусты Элагабалдың тұсында, ал басқалары Галлиеннің кезінде өмір сүрген деп есептейді. Кез келген император, заңды немесе заңсыз, өзінің билігінің басын Август деп жариялау және адал әскерлерге тиісті жалақысын төлеу үшін жаңа монеталар шығару арқылы белгілейтін. Осылайша, монеталар көбінесе нақты узурпацияның жалғыз куәсі болып табылады, бірақ узурпатордың суреті бар монеталардың саны узурпациялардың жалпы санымен сәйкес келмейді. Монета қағу құрылғыларының болуы уақытша узурпаторларға өз монеталарын шығаруға мүмкіндік берді, бірақ екінші жағынан, шалғайда бірнеше ай бойы көтеріліс ұйымдастыра алатын адам монета қағу технологиясына қол жеткізе алмауы мүмкін. Кейінірек узурпацияларды бағалау нәтижесінде кейбіреулері күмәнді немесе тіпті ойдан шығарылған екені анықталды. Галлиен 15 жылдық билігінде 14 рет (Галлия империясының бөлінуін есептемегенде) узурпацияға ең көп ұшыраған император болды. Дегенмен, олардың үшеуі анық түрде жалған, өйткені императордың жеңімпаздығын көрсету үшін сол заманда жасалған немесе кейінірек жазғандар өздерінің мәтінін безендіру үшін қосылған.