Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Рим империясында билікті заңсыз алуға тырысқан адамдар – римдік узурпаторлар, билікті заңды құқықтық негізсіз, күшпен иеленуге тырысқан жеке тұлғалар немесе топтар. Узурпация рим империясы дәуірінде, әсіресе үшінші ғасыр дағдарысынан бастап, саяси тұрақсыздық қалыпты жағдайға айналған кезде кең таралған құбылыс болды.
Individuals who attempted to illegitimately gain power in the Roman Empire
Roman usurpers were individuals or groups of individuals who obtained or tried to obtain power by force and without legitimate legal authority. Usurpation was endemic during the Roman imperial era, especially from the crisis of the third century onwards, when political instability became the rule.
Тұрақсыздық
Рим империясының алғашқы династиясы, Юлий Клавдий әулеті (б.з.д. 27 – 68 ж.), императорлық тақты асырау арқылы туыстық байланыстармен негіздеді. Дегенмен, отбасы ішіндегі қақтығыстар әулеттің құлауына әкелді. Нерон 68 жылы халық жауы ретінде өз-өзіне қол жұмсады, нәтижесінде қысқа мерзімді азамат соғысы болды. Флавийлер әулеті Веспасианмен басталды, бірақ оның екінші ұлы Домицианның қазасымен аяқталды. 2 ғасырдың көп бөлігінде империя Нерва-Антонин әулетінің билігімен салыстырмалы тұрақтылыққа ие болды, бірақ келесі ғасыр эндемикалық саяси тұрақсыздықпен сипатталатын болады, бұл Батыс Рим империясының құлауына себеп болған факторлардың бірі еді. Нерва-Антонин әулетінің соңғы императоры Коммод, замандас тарихшылардың естелігінде ысырапшылдығы мен қатыгездігімен танымал болған беделсіз билеуші ретінде сақталды және ол 192 жылы өлтірілді. Ұлдары болмағандықтан, ең маңызды провинциялардың губернаторлары арасында бірден билік үшін күрес басталды. Пертинакс таққа көтеріліп, әріптестерінің мойындауын алды, бірақ оның наразы Преториандық гвардиясынан өлтірілгеннен кейін Септимий Север билікке таласуға шешім қабылдады және тақты басып алды. Бастапқыда ол узурпатор болғанымен, Север 18 жыл бойы билікте қалып, солтүстік Британиядағы жорық кезінде табиғи өліммен қайтыс болды. Северия әулетінің соңғы императоры Северий Александрдың 235 жылы қайтыс болуы тарихшылардың Үшінші ғасыр дағдарысы деп атаған оқиғаны тудырды. 235 жылдан Диоклетианның билікке келуіне және 286 жылы тетрархияның құрылуына дейін Римде 28 император болды, олардың тек екеуі ғана табиғи өліммен (эпидемиядан) қайтыс болды. Сонымен қатар, империяның барлық жерінде көтеріліс көтерген 38 узурпатор болды, бұл Рим әлеміндегі шекаралардың қауіпсіздігі ғана проблема емес екенін көрсетеді. Узурпация әрекеттері императорлар үшін үнемі алаңдаушылық тудыратын, өйткені ол таққа отырудың жиі кездесетін тәсілі еді. Сәтті узурпаторлар әдетте провинция губернаторлары, үлкен римдік легиондардың қолбасшылары немесе император сарайы орналасқан Римді бақылайтын Преториандық гвардиясының префекттері болды. Император қайтыс болғаннан кейін оның ізбасары барлық провинциялар тарапынан қабылданбаған жағдайда узурпация қаупі арта түседі. Әдетте, легиондар жаңа тағайындалған, одан аз танымал адамның билікке келуі туралы хабар алғаннан кейін өздерінің қолбасшыларын император деп жариялайтын. Содан кейін, әдетте провинциялық губернатор болған, атақты император Италияға немесе қарсыласының орналасқан жеріне тақ үшін күресуге аттанатын. Дегенмен, легионерлер өздерінің қарулас достарымен шайқасуды ұнатпағандықтан, легиондар арасындағы шайқастар сирек кездесетін. Узурпация әрекетінің сәттілігін анықтайтын екі маңызды фактор болды: жеңіске уәде етілген олжаның немесе ақшалай сыйлықтардың мөлшеріне байланысты легионерлердің адалдығы және қолбасшының әскери қабілеттеріне деген сенім, одан мораль тәуелді болды. Егер екі жақтың бірі немесе екеуі де критерийлерді орындамаса, көбінесе бүлік шығып, өз әскерлерінің қолынан қаза болар еді. Императорлар өздерінің артында саяси сенімділік пен статус-кво болғандықтан, узурпатор өз қатарында күмәнді және ерте өлімді болдырмау үшін харизматикалық болуы керек еді. Өзі узурпатор болған Эмилианды жеңген Валериан I осыған мысал бола алады. Араб Филиппі сияқты басқа узурпаторлар белгілі бір билеушіге (осы жағдайда Гордиан III) бағытталған жоспарлы кісі өлтіру арқылы император атанды. Қалай болғанда да, узурпация процедурасы жаңа императорды әрқашан сәл осал саяси жағдайға түсірді, өйткені таққа күшпен қол жеткізілді. Басқа узурпатордың қаупі әрқашан болды, ал алғашқы қабылданған шаралар маңызды лауазымдарға сенімді адамдарды тағайындау болды. Императорлар көбінесе өздерінің тегі мен ерте өмірін абыройын арттыру және таққа құқығын нығайту үшін көркейтіп көрсетті. Бұрынғы танымал императорлармен туыстық байланыс туралы еске алу жиі кездесетін және тарихшыларды шатастыратын. Бірақ ең бастысы, узурпатор өз легиондарын бақытты ету үшін маневр жасады, өйткені ол өз билігін олардың тұрақты адалдығына қарызды болды.
The first dynasty of the Roman Empire, the Julio Claudian dynasty (27 BC – 68 AD), justified the imperial throne with familial ties through adoption. However, conflicts within the family led to the demise of the line. Nero committed suicide in 68 as an enemy of the people, resulting in a brief civil war. The Flavian dynasty started with Vespasian, only to end with the assassination of his second son, Domitian. Throughout most of the 2nd century, the empire enjoyed relative stability under the rule of the Nerva–Antonine dynasty, but the next century would be characterised by endemic political instability, one of the factors that eventually contributed to the fall of the Western Roman Empire. Commodus, the last emperor of the Nerva–Antonine dynasty dynasty, was remembered by contemporaneous chronicles as an unpopular ruler notorious for his extravagance and cruelty, and he was assassinated in 192. Without sons to be his heir, a struggle for power immediately broke out among the governors of the most important provinces. Pertinax was elevated to the purple and recognized by his peers, but after his murder by a restive Praetorian Guard, Septimius Severus decided to make his bid for power and usurped the throne. Although initially a usurper, Severus managed to remain in power for the next 18 years and died a natural death while he was campaigning in northern Britain. The 235 death of Severus Alexander, the last emperor of the Severan dynasty, triggered what historians call the Crisis of the Third Century. From 235 to the accession of Diocletian and the establishment of the Tetrarchy in 286, Rome saw 28 emperors, only two of whom had a natural death (from the plague). However, there were also 38 usurpers who raised revolts across the empire, a clear sign that the security of the frontiers was not the only problem within the Roman world. Usurpation attempts were a constant worry for the emperors in this period since it was a too common method of acceding the throne. Successful usurpers were usually provincial governors; commanders of a large grouping of Roman legions; or prefects of the Praetorian Guard, which had control of Rome, where the imperial palace still lay. The danger of usurpation was greater after the death of an emperor when his successor was not accepted by all provinces. Usually, the legions acclaimed their own commander as emperor on news of the accession of a less popular man. The acclaimed emperor, usually a provincial governor, would then march to Italy or where the opponent was stationed to contest for the purple. However, since legionaries disliked fighting against their brothers in arms, battles between legions rarely transpired. Two main factors decided the success of a usurpation attempt: the loyalty of the legionaries, which were heavily dependent on the amount of booty or monetary prizes promised on victory, and the trust of the military abilities of the commander upon which depended morale. Failure of either part to fulfill one or two of the criteria normally resulted in a mutiny and the death at the hands of their own soldiers. Since the emperors had the status quo and political credibility behind them, the usurper had to be a charismatic man to avoid doubts in his ranks and an untimely death. Valerian I, who defeated Aemilianus, himself a usurper, is an example of that kind. Other usurpers, like Philip the Arab, became emperor by a planned murder directed at an established sovereign (in that case, Gordian III). However successful, the usurpation procedure always left the new emperor in a somewhat fragile political position since the throne had been attained by violent means. The danger of another usurper was always present, and the first measures taken were inevitably to put trusted men into important commands. Frequently, the emperor embellished his ancestry and early life to enhance his credibility or the right to the throne. Mentions of obscure genealogical relations with previous popular emperors were common and certainly confused historians. However, most of all, the usurper maneuvered to keep his legions happy since he owed his power to their continued loyalty.
Іс жүзіндегі әсерлері
III ғасырдагы билікті басып алуға құштарлық империяның бюрократиялық және әскери ұйымдарына терең әсер етті. Рим империясының дамуына ерте кезеңнен кейінгі кезеңге дейін әлеуетті қарсыластардан қауіптену – басты қозғаушы күш болды. Ең айқын өзгерістердің бірі – Рим провинцияларының бөлінуі мен көбеюі. Провинцияларды губернатор – проконсул, пропраэтор немесе прокуратор басқарды, оларға бейбітшілікті сақтау деңгейіне қарай белгілі бір легиондар бекітілді. Осылайша, мысалы, Дунай бойындағы Моэзия немесе Паннония губернаторларының үлкен әскери күштері болды. Провинция әкімінің әскер саны неғұрлым көп болса, оның таққа таласуға құштарлығы да соғұрлым зор болды. Шындығында, көптеген билікті басып алу әрекеттері Азияның Сирия провинциясынан, Рейн және Дунай провинцияларынан, үлкен әскери контингенттері бар шекаралық провинциялардан жасалды. Сондықтан, билік пен әскери күшті бір адамның қолында шоғырландырмау үшін провинциялар кішірек бөлімдерге бөлінді. Сирия керемет мысал: біздің заманымыздың 14 жылында бір провинция болған, ал 3 ғасырдың ортасында төрт әкімшілік аймаққа бөлінді: Tres Daciae, Каппадокия, Syria Coele және Syria Palaestina. Сол сияқты, Моэзия мен Паннония Жоғарғы және Төменгі (Үстіңгі және Төменгі) бөліктерге бөлінді; Дардания кейіннен Моэзиядан бөлінді, ал Паннония одан әрі Prima, Valeria, Savia және Secunda болып бөлінді. Азамат соғысының қаупі күшейген сайын, император ішкі қауіптерге қарсы тұру үшін өзінің қол жеткізімінде тұрақты легиондардың болуын қажет деп санады. Бұл әскердің географиялық бөлінуіне әкелді: шекарада қалған limitanei легиондары және империяның стратегиялық нүктелерінде орналасқан comitatenses. Септимий Севердің тұсында Римнің сыртындағы Альбан тауларында гарнизон болған Legio II Parthica – құрылған алғашқы comitatenses легиондарының бірі болды. Шекаралық гарнизондардан әскерлер алынып, ішкі легиондар құрылды. Шекаралық легиондардың саны азайған сайын шекаралардың қауіпсіздігі төмендеді және Рейн мен Дунайға қарсы герман және гот тайпаларының шабуылдары жиіледі. Шығыста Персия империясы римдік елді мекендеріне шабуыл жасауда суреттеніп, батыл әрекеттер жасады. Сонымен қатар, императорлық билікке қол жеткізу үшін жеке бастама маңызды болды. Қызғаныш пен қауіптер белгілі бір қауіп-қатерді жоюға қабілетті дұрыс адамның болуына кедергі келтірді, сондықтан шеткі провинциялар жиі шабуылға ұшырады, тоналды немесе жаулап алынды.
The usurpation mania of the 3rd century had profound effects in the empire's bureaucratic and military organisation. Fear of potential rivals was to be the main driving force for the evolution of the Roman world from the early to the late Empire. One of the most striking changes was the division and multiplication of the Roman provinces. Provinces were ruled by a governor, whether a proconsul, propraetor or procurator, and were ascribed a certain number of legions, according to the degree of pacification that they required. Thus, the governors of, for instance, Moesia or Pannonia in the Danubian border had huge military contingents on their hands. The greater the number of legions a provincial governor had, the greater the temptation to make a bid to the throne. And indeed, most usurpation attempts came from the Asian province of Syria, and the Rhine and Danube provinces, frontier provinces with large military presence. Thus, provinces were slowly divided into smaller units to avoid concentration of power and military capacity in the hands of one man. Syria is a perfect example: a single province in AD 14, it was in the mid 3rd century divided into four different administrative regions: Tres Daciae, Cappadocia, Syria Coele and Syria Palestina. Similarly, Moesia and Pannonia were divided into Superior and Inferior (Upper and Lower) halves; Dardania was later separated from Moesia and Pannonia was further divided into Prima, Valeria, Savia and Secunda. As the fear of civil war increased, the emperor felt the need of legions permanently in his reach to be deployed against possible internal threats. That caused the geographic division of the army into limitanei legions, which remained in the borders, and comitatenses, which were stationed in strategic points within the empire. Legio II Parthica, which was garrisoned in the Alban mountains outside Rome from the time of Septimius Severus, was among the first comitatenses created. Men had to be removed from the frontier garrisons to create the internal legions. A smaller number of border legions meant less secure borders and eventually, raids from the Germanic and Gothic tribes against the Rhine and the Danube became more frequent. In the East, the Persian Empire grew bolder in its attacks on the Roman communities. Moreover, since individual initiative was a common way to assume the imperial purple, the giving of important commands to competent generals was asking for trouble. Jealousy and fear often prevented the presence of the right man to deal with a specific threat, and so marginal provinces were often raided, sacked or conquered.
Ұрлықшыларды бағалау
Тек жас кезі мен көтерілістің нақты жағдайлары сенімді түрде белгілі болған узурпаторлар ғана кейіннен императорларға айналды. Сәтсіз узурпация әрекеттері сөзсіз бүлікшінің өлімімен, кісі өлтіруімен немесе өз-өзіне қол жұмсауымен және оның өмірінің барлық жазбалардан жойылғандығымен аяқталды. Бұл көбінесе сол замандағы дереккөздерде нақты бір көтерілістің егжей-тегжейлі мәліметтеріне қатысты қайшылықтар тудырады. Мысалы, кейбір авторлар Ураниусты Элагабалдың тұсында, ал басқалары Галлиеннің кезінде өмір сүрген деп есептейді. Кез келген император, заңды немесе заңсыз, өзінің билігінің басын Август деп жариялау және адал әскерлерге тиісті жалақысын төлеу үшін жаңа монеталар шығару арқылы белгілейтін. Осылайша, монеталар көбінесе нақты узурпацияның жалғыз куәсі болып табылады, бірақ узурпатордың суреті бар монеталардың саны узурпациялардың жалпы санымен сәйкес келмейді. Монета қағу құрылғыларының болуы уақытша узурпаторларға өз монеталарын шығаруға мүмкіндік берді, бірақ екінші жағынан, шалғайда бірнеше ай бойы көтеріліс ұйымдастыра алатын адам монета қағу технологиясына қол жеткізе алмауы мүмкін. Кейінірек узурпацияларды бағалау нәтижесінде кейбіреулері күмәнді немесе тіпті ойдан шығарылған екені анықталды. Галлиен 15 жылдық билігінде 14 рет (Галлия империясының бөлінуін есептемегенде) узурпацияға ең көп ұшыраған император болды. Дегенмен, олардың үшеуі анық түрде жалған, өйткені императордың жеңімпаздығын көрсету үшін сол заманда жасалған немесе кейінірек жазғандар өздерінің мәтінін безендіру үшін қосылған.
The only usurpers whose early life and specific circumstances of rebellion are known with reasonable certainty are the ones who would become emperors. The unsuccessful usurpation attempts inevitably ended with the rebel's execution, murder or suicide and the subsequent erasure of his life from all records. That often causes confusion in the contemporaneous sources that are contradictory in the details of a certain rebellion. For instance, the usurper Uranius is placed by some in the reign of Elagabalus and by others in the time of Gallienus. Every new emperor, either legal or illegal, marked the beginning of his rule by minting new coins, both to have the prestige of declaring oneself as Augustus and to pay the loyal soldiers their share. Thus, coinage is often the only evidence of a determined usurpation, but the number of coin types with the effigy of a usurper might not be equal to the total number of usurpations. The presence of minting facilities certainly allowed short term usurpers to release their coinage, but on the other hand, a man capable of sustaining a rebellion for a couple of months in a remote area might fail to produce his own coins by lack of access to the instruments of minting technology. Later assessment of usurpations demonstrated that some are questionable or even fictitious. Gallienus was the emperor who suffered greatest number of usurpations, with a record of 14 attempts (excluding the Gallic Empire secession) in 15 years of rule. However, three of these are clear fabrications, either contemporaneous to show the invincibility of the emperor or added by later writers to embellish their own prose.