Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Виламовице (; бұрын Виламовице; Вильмесау; ) – Польшаның оңтүстігінде, Силезия воеводтығының Бельск округінде орналасқан ауылдық қала. Бұл қалада Виламовиялықтар деп аталатын герман тілді этностық топ тұрады, олар жоғары деңгейде құрып бара жатқан Вымысоры тілінде сөйлейді.
Wilamowice (; earlier Willamowice; Wilmesau; ) is a rural town in southern Poland, situated in the Bielsko County, Silesian Voivodeship. The town is inhabited by a Germanic ethnic group of Vilamovians, who speak the highly endangered Wymysorys language.
Тарих
Тарихшылардың мәліметінше, 1241 жылы моңғол шапқындығынан кейін поляк жерлері қираған соң, Ополе және Рациборц герцогтықтарының сол кездегі Силезиялық Пиаст билеушілері, Силезия етегіндегі шөл және қираған жерлерге батыстан қоныс аударушыларды әкеліп, ауыл шаруашылығын, өнеркәсібін және сауданы қайта жандандыруға шешім қабылдады. Аймақ, славян жерлерін Германияның шығысқа қарай отарлауы барысында қоныстандырылды. Осылайша, шамамен 1250 жылы бұрынғы Фландрия аймағынан, атап айтқанда Фризеландтан, Брюггеге жақын жерден келген колонистер тобы аймаққа қоныстанды және Виламовице елді мекенін құрды. 1529 жылы екі жер атауы ортағасырлық латын тілінде Vilamovice Nova және Antiqua Vylamovicze деп тіркелді. 1527 жылдан бастап аталған иеліктің иелері ретінде: дворян Якоб Сашовский Гералтович пен Виламович, ал 1533 жылы: дворян және Ошвицимнің бас судьясы Николай Сашовский Гералтович (сондай-ақ Гералтовский) есімдері аталады. Алайда, 1564 жылы ғана, жалпы сеймде король Сигизмунд II Август Ошвицим герцогтығын Польша Корольдығының құрамына енгізіп, Краков воеводтығының Силезия округіне қосу артықшылықтарын берді. XV ғасырдан бастап ресми жылнамаларда қолданылған атаулар неміс тілінде Wilmeshau және Wilmesdorf болды. Жер атауы тарих барысында бірнеше өзгеріске ұшырады, ал 18 ғасырдан бастап биліктегі Габсбург монархиясы кезінде Вильмесау атауы басым болды. 1772 жылы Польшаның бірінші бөлінісі кезінде ол Габсбургтердің Галисия және Лодомерия Корольдығының құрамына кірді, ол Австрия империясының жартылай тәуелсіз протектораты еді. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін және Австро-Венгрия монархиясының тарауынан кейін ол жаңадан тәуелсіз Польша Республикасының құрамына енді. 1939 жылы Германия, Кеңес Одағы және Данциг еркін қаласының Польшаға бірлескен шабуылынан кейін, аймақ Польшаны оккупациялау кезінде Германияға қосылды (Нацистік Германияның басып алған поляк аймақтарын қараңыз). Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін, Қызыл Армия батысқа қарай жылжығанда басып алған поляк аумақтары соғыстан кейінгі Польша Халық Республикасына қайтарылды.
According to historians, after the desolation of Polish lands by the Mongol invasion in 1241, the then Silesian Piast rulers of the Duchy of Opole and Racibórz decided to bring settlers from the West to the deserted and destroyed lands around the Silesian Foothills, to revive agriculture, industry and trade. The area was settled in the course of the German eastward colonization of Slavic lands. In this way, around 1250, a group of colonists from the area of former Flanders came to the region, specifically from Friesland, near Bruges and established the settlement Wilamowice. In 1529, the two place names were recorded respectively in medieval Latin as Vilamovice Nova and Antiqua Vylamovicze. From 1527, owners of the lordship mentioned include: the nobleman Jakob Saszowski of Gieraltowic and Wilamowic, and in 1533: the nobleman and chief judge of Oświęcim Nicolaus Saszowski of Gieraltowic (aka Gierałtowski), It was not, however, until 1564, at the General sejm, that King Sigismund II Augustus issued privileges of incorporation, recognizing the Duchy of Oświęcim as part of the Polish Crown into the Silesian County of the Kraków Voivodeship. Since the 15th century, the names used in official chronicles were the German versions Wilmeshau and Wilmesdorf for both the new and old Wilamowice respectively. The place name was subject to several vernacular changes over the course of history, and since the 18th century the name Wilmesau in High German prevailed under the ruling Habsburg monarchy; when in 1772, upon the First Partition of Poland, it became part of the Habsburg's Kingdom of Galicia and Lodomeria, a semi autonomous protectorate of the Austrian Empire. After World War I and the dissolution of Austro Hungarian monarchy, it became part of the newly independent nation of the Second Polish Republic. In 1939, after the joint Invasion of Poland by Germany, the Soviet Union, and the Free City of Danzig, the area was annexed by Germany (see Polish areas annexed by Nazi Germany) in the Occupation of Poland. After the end of the Second World War, Polish territories seized by the Red Army as it advanced westward, were restored to the post War Polish People's Republic.
Архаикалық диалект
Эндогамия мен географиялық оқшаулануға байланысты, Польша тіліндегі аймақта, Бельско-Бяланың неміс тілдік анклавына жақын орналасқан Виламовице елді мекені, Орта ғасырдың соңынан бері дербес тіл немесе диалект (қараңыз: Вимысоры тілі) қалыптастырды, ол Екінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін күнделікті өмірде қолданылып келді. Соғыс аяқталғанда, аймақтағы немістердің көбі қуылғанмен (қараңыз: Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде және одан кейін Польшадан немістердің қуылғаны), Вильмесаудағы ата-баба халқы қалды. Алайда, Польша Халық Республикасында Кеңес Одағының оккупациялық күштері мен кеңестік режимнің қолдауымен жергілікті тілге тыйым салынды, және жергілікті халықтың бір бөлігі полякшаланды. 1956 жылғы "Польша қазаны" төңкерісінде тілге қойылған тыйым алынса да, Вимысоры диалектін қоғамдық өмірден ығыстыру әрекеттері жалғасты. Бүгінде Вимысоры диалектін 70-тен аз адам, олардың көп бөлігі қарт жастағы адамдар сөйлейді. Виламовице этнолектісінің мәртебесі күрделі, себебі дәстүрлі жіктеу бойынша ол жоғары неміс тілінің Шығыс-Орталық диалектісі ретінде қарастырылады. Дегенмен, оның қолданушыларының өзін немістерден бөлек топ ретінде тануы және әдеби Вимысоры тілінің (немесе, дәлірек айтқанда, микротілдің) болуына байланысты, бұл этнолекті жеке тіл деп санауға болады.
Due to endogamy and geographical isolation of the settlement in a Polish language region near the German linguistic enclave around Bielsko Biala, Wilamowice formed an independent language or dialect (see: Wymysorys language) since the Late Medieval Period, which was in use in everyday life until the end of the Second World War. At the end of the War, whilst almost all Germans in the region were expelled (see Flight and expulsion of Germans from Poland during and after World War II), in Wilmesau—the ancestral population were able to remain. The local language, however, was banned in the Polish People's Republic under the Soviet Occupation Forces and Soviet backed communist regime, and the local population were partially Polonized. Although the language ban was lifted in 1956 during the "Polish October" revolution, attempts continued however to suppress the Wymysorys dialect from public life. Today, the Wymysorys dialect is still spoken by less than 70 native speaking residents—the elderly being the majority. The status of the Wilamowice ethnolect is complex, because according to the traditional classification it is broadly understood as a East Central dialect of High German. Nevertheless, based on the self identification of its users as a separate group from the Germans and the existence of a literary Wymysorys language (or, to be more exact, micro language), this ethnolect can be considered a separate language.